21
ABDULLA QAHHOR ASARLARIDA KINOYALI SO‘ZLARNING QO‘LLANILISHI
Zayniddinov Ma’rufjon Farxodjon o‘g‘li
Samarqand davlat chet tillar instituti o'qituvchi
+99890 477-26-94
https://doi.org/10.5281/zenodo.15847950
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek adabiyotining yirik namoyandasi Abdulla Qahhor
ijodida kinoya san’atining tutgan o‘rni ilmiy asosda yoritilgan. Yozuvchining asarlarida kinoya
orqali jamiyatdagi salbiy holatlar, inson xarakteridagi zaifliklar va turmushdagi kulgili, lekin
muhim tafsilotlar ochib berilgani tahlil qilinadi. Shuningdek, Qahhor kinoyasining xalqona,
sodda, lekin chuqur ma’noli tili orqali o‘zbek satirasining yuksak namunalarini yaratgani ilmiy
asosda isbotlanadi.
Kalit so‘zlar:
Abdulla Qahhor, kinoya, badiiy vosita, satira, istehzo, o‘zbek nasri, ijtimoiy
tanqid, hikoya, xalqona ifoda, adabiy tahlil.
Аннотация:
В данной статье научно обосновано место и роль иронии в творчестве
одного из выдающихся представителей узбекской литературы — Абдуллы Каххара.
Анализируется, как в произведениях писателя с помощью иронии раскрываются
негативные явления в обществе, слабости человеческого характера и забавные, но
важные детали повседневной жизни. Также доказывается, что с помощью народного,
простого, но глубокого по смыслу языка Каххар создал высокохудожественные образцы
узбекской сатиры.
Ключевые слова:
Абдулла Каххар, ирония, художественное средство, сатира,
сарказм, узбекская проза, социальная критика, рассказ, народное выражение,
литературный анализ.
Annotation:
This article provides a scholarly analysis of the use of irony in the works of
Abdulla Qahhor, a prominent figure in Uzbek literature. It explores how the writer employs
irony to reveal social flaws, character weaknesses, and humorous yet meaningful details of
everyday life. The study also demonstrates how Qahhor, through his simple yet profound and
folk-inspired language, created outstanding examples of Uzbek satire.
Key words:
Abdulla Qahhor, irony, literary device, satire, sarcasm, Uzbek prose, social
criticism, short story, folk expression, literary analysis.
Adabiyotimiz tarixida betakror siymolardan biri Abdulla Qahhordir. Bu zot
adabiyotga kirib kelgandanoq so’z sehrgari sifatida e’tirof etilgan. Abdulla Qahhor jahon
adabiyotida ham eng taniqli yozuvchi safida turadi
A.Oripov
O‘zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri – Abdulla Qahhor ijodi o‘zining ijtimoiy
teranligi, xalqchil ifodasi va badiiy yuksakligi bilan ajralib turadi. Uning hikoyalari, qissalari va
dramalari o‘zbek xalqining kundalik hayoti, ruhiyati va jamiyatdagi muammolarni chuqur ochib
bergan. Ayniqsa, Qahhor ijodida kinoya badiiy tasvir vositasi sifatida muhim o‘rin egallaydi.
Kinoya orqali u jamiyatdagi illatlarni fosh qiladi, inson xarakteridagi zaifliklarni ochib beradi
va o‘quvchini chuqur o‘yga chorlaydi. Adabiy kinoya – bu nafaqat kulgi uyg‘otish, balki
o‘quvchining ongida tanqidiy munosabatni shakllantirish vositasidir. Qahhor kinoyani
shunchaki hazil yoki istehzo sifatida emas, balki ijtimoiy-hayotiy haqiqatlarni anglatish vositasi
22
sifatida mahorat bilan qo‘llaydi. Abdulla Qahhor asarlarida kinoya ko‘pincha qahramonlarning
so‘zlarida yoki muallifning bevosita nutqida namoyon bo‘ladi. Masalan, "Sinchalak"
1
hikoyasida
bosh qahramon o‘zining g‘irt no‘noqligini fahm etmaydigan, hayotga yuzaki qaraydigan, lekin
o‘zini aqlli sanaydigan inson sifatida ko‘rsatiladi. Muallif bu qahramonni tanqid qilish o‘rniga,
kinoya orqali uni o‘quvchi nazarida kulgili va ayanchli holatda tasvirlaydi:
"U odamga bir qarasa, bilib turasiz, ilmli, donishmand, hamma narsani yaxshi tushunadi
– lekin faqat o‘zining hayoti haqida emas."
Bu kabi iboralar orqali Qahhor o‘quvchini bevosita tanqidga tortmaydi, balki o‘quvchining
o‘zi xulosa chiqarishiga zamin yaratish bilan bir qatorda A.Qahhor kinoya orqali
qahramonlarning ichki dunyosidagi ziddiyatlarni, soxta niyatlarni fosh qiladi. Bu usul orqali u
tanqid qilayotgan hodisaning ildiziga yetadi va jamiyatga ta’sir ko‘rsatishga intiladi.
Xulosa qilib aytganda Abdulla Qahhor ijodida kinoya badiiy ifoda vositasi sifatida beqiyos
o‘rin egallaydi. U bu uslub orqali nafaqat o‘z qahramonlarini tanqid qiladi, balki jamiyatdagi
illatlar, soxta qadriyatlar, riyokorlik kabi salbiy holatlarni fosh etadi. Qahhorning kinoyasi doim
hayotiy, o‘tkir, xalqona bo‘lib, bugungi o‘quvchi uchun ham dolzarbligini saqlab qolgan.
Yozuvchining kinoyasi satira bilan uyg‘unlashgan bo‘lib, o‘zbek adabiyotida ijtimoiy-tanqidiy
badiiyatning namunasi sifatida alohida o‘ringa ega. Bugungi adabiyotshunoslikda Qahhor
kinoyalarini o‘rganish, ularning leksik-semantik va stilistik tahlilini chuqurlashtirish dolzarb
bo‘lib qolmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qahhor, A. (2009).
Tanlangan asarlar
(3 jildlik). Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi
Adabiyot va san’at nashriyoti.
2.
Nazarova, G. (2021). “Abdulla Qahhor hikoyalarida xalqona fikrlash ifodasi”,
Filologiya
masalalari
ilmiy to‘plami, №1, 88–94-betlar.
3.
Soliyev, B. (2004).
O‘zbek adabiyotshunosligi asoslari
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi.
4.
Rasulov, H. (2011). “Satira va kinoya: tasviriy vosita sifatida qo‘llanilishi”,
Til va adabiyot
ta’limi
jurnali, №2, 60–65-betlar.
5.
Abdullayeva, M. (2022). “Qahhor hikoyalarida lisoniy kinoyaning poetikasi”,
Yosh olimlar
izlanishlari
to‘plami, №3, 112–118-betlar.
1
Abdulla Qahhor “Sinchalak” Qissa va Hikoyalar
Toshkent –2012 73-b
