10
XITOYNING MARKAZIY OSIYODAGI MANFAATLARI VA MINTAQAVIY
RAQOBAT DINAMIKASI
Abdraimov Abduraxmon O’ktamjon o’g’li
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston milliy universiteti Ijtimoiy fanlarfakulteti,
Siyosatshunoslik yo‘nalishi Siyosat-23/B guruhi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15827406
Annotatsiya:
Ushbu maqola Xitoy Xalq Respublikasining Markaziy Osiyo mintaqasidagi
strategik manfaatlarini, "Bir kamar, bir yo'l" tashabbusidan tortib xavfsizlik va geosiyosiy
maqsadlargacha chuqur tahlil qiladi. Maqolada Xitoy-Markaziy Osiyo (C+C5) sammitlarining,
xususan, 2023-yilgi Sian va 2025-yilgi Astana sammitlarining ahamiyati, natijalari va kelajak
istiqbollari batafsil yoritiladi. Mintaqadagi Rossiya, Gʻarb va boshqa kuchlar bilan raqobat
dinamikasi hamda Markaziy Osiyo davlatlarining koʻp vektorli tashqi siyosati kontekstida
Xitoyning roli baholanadi. Maqola akademik manbalar, ekspertlar fikrlari va real statistik
ma'lumotlarga asoslangan.
Abstract:
This article provides an in-depth analysis of the People's Republic of China's
strategic interests in the Central Asian region, ranging from the "Belt and Road" Initiative to its
security and geopolitical objectives. The article details the significance, outcomes, and future
prospects of the China-Central Asia (C+C5) summits, particularly the 2023 Xi'an and 2025
Kazakhstan summits. It also assesses China's role within the context of the multi-vector foreign
policies of the Central Asian states and the dynamics of regional competition with Russia, the
West, and other powers. The article is based on academic sources, expert opinions, and real
statistical data.
Kalit so'zlar:
Xitoy Markaziy Osiyo, C+C5 sammiti, Bir kamar bir yoʻl, Sian deklaratsiyasi,
Xitoyning Markaziy Osiyodagi manfaatlari, Markaziy Osiyo geosiyosati, Xitoy investitsiyalari,
mintaqaviy xavfsizlik, Xitoy-Qirgʻiziston-Oʻzbekiston temir yoʻli, 2025 yilgi sammit.
Kirish
Bugungi kunda jahon geosiyosiy xaritasi misli ko'rilmagan tezlikda o'zgarmoqda. G'arb va
Sharq o'rtasidagi raqobat kuchayib, yangi kuch markazlari shakllanayotgan bir paytda,
Markaziy Osiyo yana bir bor buyuk davlatlar manfaatlari kesishadigan strategik chorrahaga
aylanmoqda. Ushbu dinamikada Xitoy Xalq Respublikasining mintaqadagi o'rni va ta'siri
alohida ahamiyat kasb etadi. Qadimiy Buyuk Ipak yo'lining vorisi sifatida qaralayotgan "Bir
kamar, bir yo'l" tashabbusidan tortib, yangi institutsional format – Xitoy-Markaziy Osiyo (C+C5)
sammitlarigacha bo'lgan jarayon Pekinning mintaqaga nafaqat iqtisodiy sherik, balki uzoq
muddatli strategik hamkor sifatida qarayotganidan dalolat beradi.
Ushbu maqola Xitoyning Markaziy Osiyodagi ko'p qirrali manfaatlarini chuqur tahlil etadi.
C+C5 sammitlarining, xususan, 2023-yilgi Sian va 2025-yilgi Astana uchrashuvlarining
natijalarini tahlil qiladi. Shuningdek, mintaqadagi Rossiya va G'arb kabi boshqa yirik o'yinchilar
bilan raqobat dinamikasini ko'rib chiqadi.
1. Tarixiy Kontekst: Qadimiy Ipak Yo'lidan "Bir Kamar, Bir Yo'l" Tashabbusigacha
Xitoy va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi aloqalar qadimiy Ipak yo‘li davridan boshlab mavjud
bo‘lib, savdo va madaniy almashinuvlar uchun asos bo‘lib xizmat qilgan. Sovet Ittifoqi
parchalangach, Pekin mintaqada yangi imkoniyatlar ko‘ra boshladi. Dastlab xavfsizlik va
chegara masalalari ustuvor bo‘lgan bo‘lsa, 2013-yilda Si Szinpin tomonidan ilgari surilgan "Bir
kamar, bir yo‘l" tashabbusi Xitoyning mintaqadagi ishtirokini yangi bosqichga olib chiqdi. Bu
11
tashabbus Xitoyni infratuzilma orqali Markaziy Osiyo bilan chuqur integratsiyalashishga
undadi.2.
Xitoyning Markaziy Osiyodagi Asosiy Manfaatlari: Uch Ustunli Strategiya
Xitoyning mintaqadagi manfaatlarini shartli ravishda uchta asosiy yo'nalishga ajratish
mumkin: iqtisodiyot, xavfsizlik va geosiyosat.
2.1. Iqtisodiy Manfaatlar: Resurslar, Bozorlar va Tranzit Yo'laklari
Iqtisodiyot – Xitoyning Markaziy Osiyodagi ishtirokining lokomotividir.
Energetika xavfsizligi: Xitoy dunyodagi eng yirik energiya iste'molchisi hisoblanadi.
Markaziy Osiyo esa uning uchun muhim va barqaror energiya manbaidir. Turkmaniston tabiiy
gazi, ayniqsa, Galkinish gaz koni (gaz zaxirasi bo’yicha dunyo miqyosida 2-o’rinda), Qozog'iston
nefti va urani, O‘zbekiston gazi va oltini Xitoy sanoati uchun hayotiy ahamiyatga ega. Xitoy-
Markaziy Osiyo gaz quvuri tarmog'i Pekinning energiya importini diversifikatsiya qilish,
xususan, dengiz yo'llariga (masalan, Malakka bo'g'oziga) qaramlikni kamaytirishda strategik
rol o'ynaydi.
Tranzit va infratuzilma: BRI doirasida Xitoy mintaqani Sharq va G'arbni bog'laydigan
zamonaviy transport yo'lagiga aylantirishga intilmoqda. "Xitoy-Qirg'iziston-O'zbekiston" temir
yo'li kabi loyihalar yuk tashish vaqtini va masofasini sezilarli darajada qisqartiradi. Bu nafaqat
Xitoy tovarlarining Yevropa bozoriga chiqishini osonlashtiradi, balki dengizga chiqish imkoni
bo'lmagan Markaziy Osiyo davlatlari uchun ham yangi iqtisodiy imkoniyatlar yaratadi.
Bozorlar va investitsiyalar: 1,4 milliardlik aholiga ega Xitoy uchun Markaziy Osiyoning 70
milliondan ortiq aholisi unchalik katta bozor emasdek tuyulishi mumkin. Biroq, Xitoy o'zining
ortiqcha ishlab chiqarish quvvatlarini joylashtirish, qurilish kompaniyalarini ish bilan
ta'minlash va yangi texnologiyalarni (masalan, 5G, "aqlli shaharlar") eksport qilish uchun
mintaqani qulay platforma sifatida ko'radi.
2.2. Xavfsizlik Manfaatlari: Shinjon Barqarorligi va Xavfsizlik Tahdidlariga Qarshi
Kurash
Xitoy uchun Markaziy Osiyoning barqarorligi uning g'arbiy chegaralarida joylashgan
Shinjon-Uyg'ur avtonom rayonining (SHUAR) tinchligi bilan bevosita bog'liq. Pekin rasmiy
ritorikasida doimiy ravishda tilga olinadigan "uch yovuz kuch" – terrorizm, ekstremizm va
separatizm – uning asosiy xavfsizlik tashvishi hisoblanadi.
Afg'onistondagi beqarorlik va radikal guruhlarning Markaziy Osiyoga sizib kirish ehtimoli
Pekinni jiddiy tashvishga soladi. Shu sababli, Xitoy SHHT doirasida va ikki tomonlama asosda
mintaqa davlatlari bilan harbiy-texnik hamkorlikni, razvedka ma'lumotlari almashinuvini va
qo'shma aksilterror mashg'ulotlarini faol rivojlantirmoqda. Xitoy Tojikistonda, Afg'oniston
bilan chegara yaqinida harbiy post qurgani ham uning xavfsizlik sohasidagi ishtiroki
chuqurlashayotganidan dalolat beradi [
1
].
2.3. Geosiyosiy Manfaatlar: Ta'sir Doirasini Kengaytirish va Yangi Dunyo Tartiboti
Iqtisodiyot va xavfsizlik ortida Xitoyning yirikroq geosiyosiy ambitsiyalari yotadi. Rossiya
va AQSh ta'sirini muvozanatlash: Tarixan Rossiyaning "orqa hovlisi" sifatida qaralgan Markaziy
Osiyoda Xitoy o'z ta'sirini oshirib, mintaqani ko'p qutbli geosiyosiy maydonga aylantirmoqda.
Ukraina urushidan so'ng Rossiyaning mintaqadagi iqtisodiy va siyosiy imkoniyatlari
cheklangani Pekin uchun qo'shimcha imkoniyatlar yaratdi.
1
Umarov, Temur. (2022). "China Looms Large in Central Asia". Analysis. Carnegie Endowment for International Peace.
URL: https://carnegieendowment.org/politika/86751
12
Xitoycha rivojlanish modelini targ'ib qilish: Pekin o'zining davlat boshqaruvidagi
kapitalizm va siyosiy barqarorlik modelini G'arbning liberal demokratiyasiga alternativa
sifatida taqdim etishga harakat qiladi. Markaziy Osiyodagi muvaffaqiyatli hamkorlik bu
modelning jozibadorligini namoyish etish uchun bir vitrina vazifasini o'tashi mumkin.
Strategik "orqa front" yaratish: AQSh bilan Tinch okeani mintaqasida raqobat kuchayib
borar ekan, Xitoy uchun g'arbda barqaror va do'stona qo'shnilardan iborat "strategik orqa
front"ga ega bo'lish hayotiy ahamiyatga ega.
3. C+C5 Sammitlari: Institutsional Hamkorlikning Yangi Cho'qqisi
Agar SHHT va BRI Xitoyning mintaqadagi siyosatining dastlabki bosqichlari bo'lsa, C+C5
(Xitoy + Markaziy Osiyoning besh davlati) formatining yo'lga qo'yilishi munosabatlarning
yangi, yanada institutsional bosqichga o'tganini anglatadi. Bu format Pekinning mintaqa bilan
to'g'ridan-to'g'ri, Rossiyaning ishtirokisiz muloqot qilish istagini namoyon etadi.
3.1. 2023-yilgi Sian Sammiti: Tarixiy Burilish Nuqtasi
2023-yil may oyida Sian shahrida bo‘lib o‘tgan C+C5 formati doirasidagi ilk sammit Xitoy
va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi hamkorlikni yangi bosqichga olib chiqdi. Unda tomonlar "Xitoy–
Markaziy Osiyo hamjamiyati" konsepsiyasini ilgari surib, siyosiy ishonch, hududiy yaxlitlik va
o‘zaro manfaatlarga asoslangan strategik sheriklikni mustahkamlashga kelishdilar. Sammit
mintaqaviy infratuzilma, savdo, ta’lim va xavfsizlik sohalaridagi hamkorlikni institutsional
darajaga ko‘tarishga zamin yaratdi.Madaniy-gumanitar aloqalar: Xitoy mintaqa yoshlari uchun
grantlar sonini oshirish, madaniyat markazlari ochish va turizmni rivojlantirishga va'da berdi.
Sian sammiti, taniqli tahlilchi Raffaello Pantucci ta'biri bilan aytganda, "Xitoyning
Markaziy Osiyodagi rolini rasmiylashtirdi va uni mintaqadagi asosiy tashqi kuch sifatida
mustahkamladi"
2
.
3.2. 2025-yilgi Astana Sammiti
2025-yilda Qozog‘istonda o‘tkazilgan navbatdagi C+C5 sammiti, 2023-yilgi Sian
sammitida belgilangan strategik yo‘nalishlarning amaliy bosqichga o‘tganini ko‘rsatdi. Sammit
doirasida iqtisodiy, ekologik va raqamli sohalarda bir qator muhim tashabbuslar ilgari surildi.
Eng diqqatga sazovor natijalardan biri – “Xitoy–Qirg‘iziston–O‘zbekiston” temir yo‘li
loyihasining bosqichma-bosqich amalga oshirilishi bo‘ldi. Shu bilan birga, yashil energetika va
ekologik barqarorlik masalalari kun tartibiga chiqdi. Xususan, O‘zbekiston tomonidan ekologik
alyans tuzish va iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashish bo‘yicha takliflar ilgari surildi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan “Raqamli Ipak yo‘li” tashabbusi ilgari surildi. U
5G texnologiyasi, kiberxavfsizlik va raqamli infratuzilmani rivojlantirishni nazarda tutadi.
Sammitda qabul qilingan deklaratsiya Xitoyning mintaqa mamlakatlari suverenitetiga nisbatan
rasmiy qo‘llab-quvvatlovini yana bir bor tasdiqladi.
Shuningdek, madaniy-gumanitar aloqalar, innovatsion texnologiyalar sohasidagi ilmiy
tadqiqotlar va barqaror infratuzilma yo‘nalishlari bo‘yicha hamkorlik mustahkamlandi. Ushbu
sammit, C+C5 formatining real iqtisodiy va siyosiy natijalar bera oladigan muhim hamkorlik
mexanizmiga aylanganini namoyon etdi.
2025-yil may oyidan faoliyat yurita boshlagan Sekretariat, Xitoy tashqi ishlar vazir
2
Pantucci, Raffaello. (2023). "The Xi’an Summit: China’s New Approach to Central Asia". Commentary. Royal United
Services Institute (RUSI). URL: https://www.rusi.org/explore-our-research/publications/commentary/xian-summit-
chinas-new-approach-central-asia
13
o‘rinbosari Sun Weidong rahbarligida, ikki tomonlama aloqalarni tizimli ravishda
muvofiqlashtirishga xizmat qiladi. Bu tashkiliy tuzilma doimiy hamkorlik uchun asos bo‘lib
xizmat qiladi.
2027-yilda Xitoyda o‘tkazilishi rejalashtirilgan navbatdagi sammit mintaqaviy
hamkorlikning izchil rivojlanishini anglatadi. Yashil minerallar, muqobil energiya, raqamli
iqtisodiyot va elektron savdo sohasidagi yangi tashabbuslar esa mintaqaning barqaror va
innovatsion rivojiga xizmat qiladi.
2025-yilgi sammit shuni ko'rsatdiki, C+C5 formati shunchaki siyosiy deklaratsiyalar
uchun platforma emas, balki aniq iqtisodiy va infratuzilmaviy natijalarga erishishning samarali
vositasiga aylanib bormoqda.
4. Mintaqaviy Raqobat Dinamikasi: Ko'p Vektorli Siyosat Qarshisidagi Xitoy
Xitoyning mintaqadagi faollashuvi boshqa yirik kuchlarning e'tiboridan chetda
qolmayapti. Markaziy Osiyo davlatlari esa o'z suverenitetini mustahkamlash va maksimal foyda
olish uchun an'anaviy "ko'p vektorli" tashqi siyosat yuritishda davom etmoqda.
An'anaviy ravishda mintaqaning asosiy xavfsizlik hamkori bo'lgan Rossiya Xitoyning
iqtisodiy ekspansiyasiga ma'lum bir xavotir bilan qaraydi. Ilgari "Rossiya – xavfsizlik, Xitoy –
iqtisodiyot" degan norasmiy taqsimot mavjud edi. Biroq, Ukraina urushi fonida Rossiyaning
iqtisodiy zaiflashuvi va Xitoyning xavfsizlik sohasidagi rolini oshirishi bu muvozanatni
o'zgartirmoqda. Shunga qaramay, Moskva va Pekin G'arbga qarshi strategik manfaatlarda
birlashgan va hozircha ochiq raqobatdan qochmoqda. Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi
Markaziy Osiyodagi siyosiy elitalar orasida mavjud xavotirlarni yana bir bor jonlantirdi va
kuchaytirdi. Moskvadagi yuqori martabali amaldorlar tomonidan ayrim Markaziy Osiyo
davlatlari, xususan Qozog‘istonning suvereniteti yoki hududiy yaxlitligiga shubha qiluvchi
bayonotlar takror-takror yangragani Rossiyadan kelayotgan tahdidni yanada keskinroq qabul
qilinishiga olib keldi (Qozog‘iston Tashqi ishlar vazirligi, 2022).
3
Natijada, aksariyat Markaziy Osiyo davlatlari siyosiy elitalari, Moskva bilan Yevrosiyo
iqtisodiy ittifoqi (YeII) yoki Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkiloti (KXSHT) kabi turli
institutlar doirasida bog‘langan bo‘lishiga qaramay, iqtisodiy va xavfsizlik borasida
hamkorlikni diversifikatsiya qilishga intilmoqda.
G'arb davlatlari(AQSh va Yevropa Ittifoqi): Vashington ham o'zining "C5+1" formatini
ilgari surmoqda, biroq uning takliflari asosan demokratiya, inson huquqlari va fuqarolik
jamiyatini qo'llab-quvvatlashga qaratilgan. Yevropa Ittifoqi esa o'zining "Global Gateway"
strategiyasi orqali Xitoyning BRI tashabbusiga alternativa taklif qilmoqda. G'arbning asosiy
ustunligi – shaffof investitsiyalar va ilg'or texnologiyalar taklifidir. Markaziy Osiyo davlatlari bu
raqobatdan o'z manfaatlari yo'lida foydalanishga, ya'ni Xitoyga to'liq qaram bo'lib qolmaslik
uchun G'arb bilan ham aloqalarni saqlab qolishga intiladi.
4
Boshqa o'yinchilar: Turkiya (turkiy tilli davlatlar bilan madaniy va iqtisodiy aloqalar),
xususan, TDT (Turkiy Davlatlar Tashkiloti) orqali, Eron va Hindiston (transport koridorlari)
kabi mintaqaviy kuchlar ham o'z ta'sir doiralarini kengaytirishga urinmoqda, bu esa geosiyosiy
3
MFA, Kazakhstan, 2022. Kazakhstan’s president addresses challenging issues oninternational agenda and relations
with Russia at Saint Petersburg Economic Forum. Available
at:<https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/press/news/details/390248?lang=en> [Accessed 5 March 2023].
4
Talant, B., 2022. The war in Ukraine is pushing Central Asia away from Russia. The Lowy Institute. Available at:
<www.lowyinstitute.org/the-interpreter/war-ukraine-pushing-central-asia-away-russia> [Accessed 5 April 2023].
14
manzarani yanada murakkablashtiradi.
5. Kelajak Istiqbollari: Hamkorlik, Qaramlik va Potensial Qiyinchiliklar
Xitoy va Markaziy Osiyo munosabatlarining kelajakdagi istiqbollar qanday bo’lishi
mumkin.
Ijobiy tendensiyalar:
Iqtisodiy integratsiyaning chuqurlashuvi:
Savdo, investitsiyalar va infratuzilmaviy
bog'liqlik yanada ortib borishi muqarrar. Transport yo'laklarining ishga tushishi mintaqaning
iqtisodiy qiyofasini o'zgartirishi mumkin.
Institutsional hamkorlikning mustahkamlanishi:
C+C5 formati doirasidagi doimiy
mexanizmlar aloqalarni yanada barqaror va prognozli qiladi.
Xavfsizlik sohasidagi hamkorlikning kengayishi:
Afg'onistondagi vaziyat va umumiy
tahdidlar fonida Xitoyning mintaqaviy xavfsizlikdagi roli asta-sekin, ammo uzluksiz ravishda
oshib boradi.
Potensial xavflar va risklar:
Qarzga botish xavfi ("Debt trap"):
Xitoy kreditlari bilan moliyalashtirilayotgan yirik
loyihalar ba'zi davlatlar uchun(ayniqsa Qirg’iziston uchun) haddan tashqari og'ir yuk bo'lishi
va ularning iqtisodiy qaramligini oshirishi mumkin.
Mahalliy norozilik:
Xitoy kompaniyalari tomonidan mahalliy ishchi kuchidan kam
foydalanish, atrof-muhitga zarar yetkazish va korrupsiya holatlari aholi orasida norozilik
kayfiyatini keltirib chiqarishi mumkin. Turli tashqi aktorlar va ommaviy axborot vositalari
tomonidan aholi orasida sinofob kayfiyatlarning kuchayishiga ma’lum darajada turtki berilishi
mumkin.
Suv resurslari muammosi:
Transchegaraviy daryolar (Ili, Irtish) suvidan Xitoy
tomonidan foydalanishning ortishi Qozog'iston va boshqa mamlakatlar bilan suv taqsimoti
bo'yicha ziddiyatlarni keltirib chiqarishi mumkin.
"Yumshoq kuch"ning zaifligi:
Xitoyning iqtisodiy ta'siri katta bo'lsa-da, uning madaniy
va g'oyaviy jozibadorlik (yumshoq kuchi) salohiyati, boshqa aktorlarnikiga nisbatan hozircha
cheklangan.
Xulosa
Xitoyning Markaziy Osiyoga kirib kelishi shunchaki iqtisodiy ekspansiya emas, balki
global miqyosdagi geosiyosiy o'zgarishlarning mintaqadagi aksidir. Pekin o'zining iqtisodiy
qudrati, strategik qarashlari va yangi institutsional formatlar orqali mintaqadagi eng muhim
tashqi o'yinchiga aylanib ulgurdi. 2023-yilgi Sian va 2025-yilgi Qozog'istonda bo’lib o’tgan
Astana sammitlari bu munosabatlarni shartnomaviy va amaliy asosga qo'yib, hamkorlikning
yangi davrini boshlab berdi.
Biroq, bu yo'l silliq bo'lmaydi. Mintaqa davlatlari o'zlarining ko'p vektorli siyosatini
davom ettirib, Rossiya, G'arb va boshqa kuchlar bilan muvozanatni saqlashga intiladi. Ularning
asosiy vazifasi – buyuk davlatlar raqobatidan o'z milliy manfaatlari yo'lida maksimal darajada
foydalanish, iqtisodiy imkoniyatlarni ishga solish va shu bilan birga, suverenitet va mustaqil
qaror qabul qilish huquqini saqlab qolishdir. Markaziy Osiyoning kelajagi nafaqat Pekin,
Moskva yoki Vashingtonda, balki eng avvalo Toshkent, Ostona, Dushanbe, Bishkek va
Ashxobodda qabul qilinadigan qarorlarga bog'liq bo'lib qoladi.
References:
Используемая литература:
15
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kassenova, Nargis. (2021). "China’s Rise in Central Asia: A View from the Region". Policy
Memo. Davis Center for Russian and Eurasian Studies, Harvard University. URL:
https://daviscenter.fas.harvard.edu/insights/chinas-rise-central-asia-view-region
2.
Lemon, Edward. (2021) "WAKHAN, THE CIA, AND THE ‘GREAT GAME’ IN CENTRAL ASIA".
War on the Rocks. URL: https://warontherocks.com/2021/11/wakhan-the-cia-and-the-great-
game-in-central-asia/
3.
Pantucci, Raffaello. (2023). "The Xi’an Summit: China’s New Approach to Central Asia".
Commentary. Royal United Services Institute (RUSI). URL: https://www.rusi.org/explore-our-
research/publications/commentary/xian-summit-chinas-new-approach-central-asia
4.
Umarov, Temur. (2022). "China Looms Large in Central Asia". Analysis. Carnegie
Endowment for International Peace. URL: https://carnegieendowment.org/politika/86751
5.
MFA, Kazakhstan, 2022. Kazakhstan’s president addresses challenging issues
oninternational agenda and relations with Russia at Saint Petersburg Economic
Forum.Available
at:<https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa/press/news/details/390248?lang=en>
[Accessed 5 March 2023].
6.
Talant, B., 2022. The war in Ukraine is pushing Central Asia away from Russia. The Lowy
Institute. Available at: <www.lowyinstitute.org/the-interpreter/war-ukraine-pushing-central-
asia-away-russia> [Accessed 5 April 2023].
7.
Astana
Declaration
of
the
Second
Central
Asia-China
Summit:
https://www.newscentralasia.net/2025/06/20/astana-declaration-of-the-second-central-
asia-china-summit/
