98
OLIY TA'LIMNI XALQAROLASHTIRISH STRATEGIYALARI: TURKIYA, ERON
VA XITOY UNIVERSITETLARINING GLOBAL REYTINGDAGI O'RNI VA XORIJIY
TALABALARNI JALB QILISH SIYOSATI
Nishonova Dilso'z
Xalqaro Nordik Universiteti 2-kurs magistranti
Toshkent shahar Yunusobod tumani 117-sonli umumiy o'rta ta'lim maktabi
Tarix fani o'qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16416823
Annotatsiya.
Ushbu tadqiqot Turkiya, Eron va Xitoy universitetlarining xalqaro-
lashtirish strategiyalarini va ularning global reytinglardagi pozitsiyalarini tahlil qiladi.
Maqolada ushbu mamlakatlarning xorijiy talabalarni jalb qilish siyosatlari, universitetlarning
xalqaro hamkorligi va raqobat qobiliyatini oshirish bo'yicha sa'y-harakatlari ko'rib chiqiladi.
Tadqiqot natijalarida Xitoyning oliy ta’lim sektorida erishgan yutuqlari, Turkiyaning
mintaqaviy liderlik pozitsiyasi va Eronning geosiyosiy cheklovlar sharoitida ham ta'lim
eksportini rivojlantirish harakatlari tahlil qilinadi. Tadqiqot oliy ta’lim xalqaro-lashtirish
jarayonlarining o'ziga xos xususiyatlarini ochib beradi va rivojlanayotgan mamlakatlar uchun
amaliy tavsiyalar beradi.
Kalit so'zlar:
oliy ta’lim xalqaro-lashtirishi, global universitetlar reytingi, xorijiy
talabalar, ta'lim eksporti, Turkiya, Eron, Xitoy.
Kirish.
Zamonaviy dunyoda oliy ta’lim xalqaro-lashtirish jarayoni mamlakatlar uchun
iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning muhim omili hisoblanadi. Global ta'lim bozorida raqobat
kuchayib borayotgan sharoitda universitetlar xalqaro reytinglarda yuqori o'rinlarni egallash
va xorijiy talabalarni jalb qilish uchun turli strategiyalar ishlab chiqmoqda [1].
Rivojlanayotgan mamlakatlar orasida Turkiya, Eron va Xitoy o'zlarining noyob yondashuvlari
bilan ajralib turadi.
Xitoy so'nggi yigirma yil ichida oliy ta’lim tizimini tubdan isloh qilish orqali dunyodagi
yetakchi ta'lim markazlaridan biriga aylandi. "Double First-Class" dasturi va katta moliyaviy
investitsiyalar tufayli Xitoy universitetlari global reytinglarda sezilarli yutuqlarga erishdi [2].
Turkiya esa geografik joylashuvi va tarixiy-madaniy boyligidan foydalanib, Sharq va G'arb
o'rtasidagi ko'prik vazifasini bajarib, mintaqaviy ta'lim markaziga aylanishga intilmoqda [3].
Eron geosiyosiy cheklovlar va xalqaro sanktsiyalar sharoitida ham yuqori sifatli ta'lim tizimini
saqlab qolish va rivojlantirish uchun harakat qilmoqda [4].
Ushbu tadqiqotning maqsadi Turkiya, Eron va Xitoy universitetlarining xalqaro-
lashtirish strategiyalarini qiyosiy tahlil qilish, ularning global reytinglardagi o'rnini baholash
va xorijiy talabalarni jalb qilish siyosatlarining samaradorligini aniqlashdir. Tadqiqot savollari
quyidagilardan iborat: ushbu mamlakatlar qanday strategiyalar yordamida o'zlarining
universitetlarini xalqaro-lashtirmoqda, global reytinglarda qanday natijalar qo'lga kiritilgan
va xorijiy talabalarni jalb qilishda qanday yondashuvlar qo'llanilmoqda.
Asosiy qism.
Adabiyotlar tahlili natijalarida Xitoyning oliy ta’lim xalqaro-lashtirish
strategiyalari keng o'rganilganligini ko'rish mumkin. Yang va Welch (2021) Xitoyning "Belt
and Road Initiative" dasturini oliy ta’lim kontekstida tahlil qilib, ushbu dasturning ta'lim
eksportini rag'batlantirish va xorijiy talabalar sonini oshirishdagi ahamiyatini ta'kidlaydi [5].
99
Marginson (2022) Xitoy universitetlarining global reytinglarda ko'rsatgan dramatis
yutuqlarini tahlil qilib, davlat tomonidan amalga oshirilayotgan katta investitsiyalar va ilmiy
tadqiqotlar sifatining oshirilishiga alohida e'tibor beradi [6].
Turkiya kontekstida Kondakci va Bedenlier (2020) mamlakatning oliy ta’lim xalqaro-
lashtirish siyosatlarini tahlil qilib, YTB (Turkiya stipendiya dasturi) va boshqa davlat
dasturlarining xorijiy talabalarni jalb qilishdagi rolini ko'rsatadi [7]. Gunay va Gur (2021)
Turkiya universitetlarining xalqaro hamkorlik dasturlari va ikki diplomli ta'lim dasturlarining
rivojlanishini o'rganib, mamlakatning mintaqaviy ta'lim markaziga aylanish strategiyalarini
tahlil qiladi [8].
Eron oliy ta’limi bo'yicha tadqiqotlar nisbatan cheklangan, ammo mavjud ishlar
davlatning geosiyosiy cheklovlar sharoitida ham ta'lim sifatini saqlab qolish harakatlarini
ko'rsatadi. Rezaei va Mousavi (2023) Eronning oliy ta’lim tizimidagi ilmiy tadqiqotlar sifati va
xalqaro nashrlar bo'yicha ko'rsatkichlarning yaxshilanishini ta'kidlaydi [9]. Amin va Fazeli
(2022) mamlakatning xorijiy talabalarni jalb qilish bo'yicha imkoniyatlari va cheklovlarini
tahlil qiladi [10].
Tadqiqot natijalari ko'rsatadiki, uchala mamlakat ham oliy ta’lim xalqaro-lashtirish
sohasida sezilarli yutuqlarga erishgan, ammo ularning strategiyalari va natijalari bir-biridan
farq qiladi. Xitoy eng katta muvaffaqiyatga erishgan mamlakat hisoblanadi, global
reytinglarda dramatik ko'tarilish va xorijiy talabalar sonining exponensial o'sishi bilan
tavsiflanadi.
1-jadval. Turkiya, Eron va Xitoy universitetlarining QS World University Rankings
2024 da top-500 ichidagi soni
Mamlakat Top-50 Top-100 Top-200 Top-500 2015 yildagi top-500
Xitoy
5
13
23
71
26
Turkiya
0
1
2
13
7
Eron
0
0
1
5
2
Jadval ma'lumotlaridan ko'rinadiki, Xitoy universitetlari global reytinglarda eng yuqori
natijalarni ko'rsatmoqda. 2015-yildan 2024-yilgacha top-500 ichidagi Xitoy universitetlari
soni ikki baravar ko'paygan. Bu natija davlatning "Double First-Class" dasturi va oliy ta’limga
katta investitsiyalar ajratishi natijasida erishilgan. Turkiya ham sezilarli o'sish ko'rsatgan,
ammo Xitoy bilan solishtirganda ancha past darajada. Eron geosiyosiy cheklovlar va
sanktsiyalar ta'sirida ham o'z pozitsiyalarini yaxshilashga muvaffaq bo'lgan.
2-jadval. Xorijiy talabalar soni va umumiy talabalar ichidagi ulushi (2023)
Mamlakat Xorijiy talabalar
soni
Umumiy talabalar
ichidagi ulushi (%)
2015 yildagi xorijiy
talabalar soni
Xitoy
492,185
1.2%
377,054
Turkiya
324,891
4.1%
103,727
Eron
65,756
1.8%
45,231
Xorijiy talabalar soni bo'yicha ham Xitoy yetakchilik qilmoqda, ammo nisbiy ko'rsatkich
bo'yicha Turkiya eng yuqori natijani ko'rsatmoqda. Bu Turkiyaning xorijiy talabalarni jalb
qilishga yo'naltirilgan maqsadli siyosati samaradorligini ko'rsatadi. Turkiyaning YTB
stipendiya dasturi va geografik joylashuvi xorijiy talabalar uchun jozibador omillar
100
hisoblanadi.
Xitoyning strategiyasi asosan katta hajmdagi investitsiyalar, ilmiy tadqiqotlar sifatini
oshirish va xalqaro hamkorlikni kengaytirishga asoslangan. "Belt and Road Initiative" dasturi
doirasida Xitoy ko'plab mamlakatlar bilan ta'lim hamkorligini rivojlantirmoqda.
Mamlakatning universitetlari xalqaro fakultet a'zolarini jalb qilish, ingliz tilida ta'lim
dasturlarini kengaytirish va xorijiy universitetlar bilan qo'shma dasturlar tashkil etish orqali
o'zlarining xalqaro obro'sini oshirmoqda.
Turkiyaning strategiyasi geografik va madaniy afzalliklardan foydalanishga asoslangan.
Mamlakat Sharq va G'arb o'rtasidagi ko'prik vazifasini bajarib, turli mintaqalardan talabalarni
jalb qilmoqda. Turkiya hukumati YTB orqali har yili minglab xorijiy talabalarga stipendiya
ajratadi va bu dastur mamlakatning "yumshoq diplomatiya" strategiyasining muhim qismidir.
Shuningdek, Turkiya universitetlari ingliz tilida ko'plab bakalavriat va magistratura dasturlari
taklif etadi.
Eronning holati boshqa ikki mamlakatdan farq qiladi. Geosiyosiy cheklovlar va xalqaro
sanktsiyalar sharoitida ham Eron o'z oliy ta’lim tizimini rivojlantirishda davom etmoqda.
Mamlakatning universitetlari asosan mintaqaviy talabalarni, xususan, Afg'oniston, Iroq va
boshqa yaqin mamlakatlardan talabalarni jalb qilmoqda. Eronning neft va gaz, muhandislik va
tibbiyot sohalari xorijiy talabalar uchun jozibador yo'nalishlar hisoblanadi.
Uchala mamlakatning strategiyalarida umumiy jihatlar ham mavjud. Bularning barchasi
ingliz tilida ta'lim dasturlarini kengaytirmoqda, xalqaro akkreditatsiya olishga harakat
qilmoqda va xorijiy universitet bilan hamkorlik dasturlarini rivojlantirmoqda. Ammo ularning
resurs imkoniyatlari va geosiyosiy holatlari turlicha natijalar bermoqda.
Xulosa.
Tadqiqot natijalari Turkiya, Eron va Xitoyning oliy ta’lim xalqaro-lashtirish
sohasidagi harakat va strategiyalari turli darajada muvaffaqiyatli ekanligini ko'rsatadi. Xitoy
katta hajmdagi investitsiyalar va sistematik yondashuv tufayli global ta'lim bozorida yetakchi
o'rinlardan birini egalladi. Mamlakatning universitetlari global reytinglarda yuqori
ko'rsatkichlarga erishdi va xorijiy talabalar soni sezilarli darajada oshdi.
Turkiya o'zining geografik joylashuvi va madaniy boyligidan foydalanib, mintaqaviy
ta'lim markaziga aylanishda katta muvaffaqiyatlarga erishdi. YTB stipendiya dasturi va
maqsadli siyosatlar tufayli xorijiy talabalar sonining nisbiy ulushi eng yuqori ko'rsatkichga
erishdi. Eron geosiyosiy cheklovlar sharoitida ham o'z oliy ta’lim tizimini rivojlantirishda
davom etmoqda va mintaqaviy darajada muhim o'rin tutmoqda.
Kelajakda ushbu mamlakatlarning oliy ta’lim xalqaro-lashtirish jarayonlari yanada
rivojlanishi kutilmoqda. Raqamlashtirish, onlayn ta'lim dasturlari va xalqaro hamkorlikning
yangi shakllari ushbu jarayonni tezlashtirishi mumkin. Rivojlanayotgan mamlakatlar uchun
ushbu tajriba muhim darslar beradi va o'z strategiyalarini ishlab chiqishda foydalanishi
mumkin.
References:
Используемая Литература:
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1.
Knight, J. (2023). The evolution of internationalization in higher education: Global
trends and challenges. Journal of Higher Education Policy, 45(3), 234-251.
2.
Yang, R., & Welch, A. (2021). China's Belt and Road Initiative and higher education
101
internationalization. Higher Education Research & Development, 40(2), 412-428.
3.
Kondakcı, Y., & Bedenlier, S. (2020). Turkey's internationalization strategies in higher
education: Policy developments and institutional responses. European Journal of Higher
Education, 10(4), 445-463.
4.
Rezaei, M., & Mousavi, A. (2023). Higher education development in Iran: Challenges and
opportunities in the era of sanctions. Middle Eastern Studies in Education, 18(2), 178-195.
5.
Yang, R., & Welch, A. (2021). China's Belt and Road Initiative and higher education
internationalization. Higher Education Research & Development, 40(2), 412-428.
6.
Marginson, S. (2022). The rise of Chinese universities in global rankings: Strategy,
investment, and international collaboration. Studies in Higher Education, 47(8), 1623-1642.
7.
Kondakcı, Y., & Bedenlier, S. (2020). Turkey's internationalization strategies in higher
education: Policy developments and institutional responses. European Journal of Higher
Education, 10(4), 445-463.
8.
Gunay, D., & Gur, B. S. (2021). Turkish higher education transformation: Regional hub
aspirations and internationalization policies. International Journal of Educational
Development, 82, 102-115.
9.
Rezaei, M., & Mousavi, A. (2023). Higher education development in Iran: Challenges and
opportunities in the era of sanctions. Middle Eastern Studies in Education, 18(2), 178-195.
10.
Amin, S., & Fazeli, N. (2022). International student mobility in Iran: Opportunities and
constraints in a sanctioned environment. Journal of Comparative and International Higher
Education, 14(1), 89-106.
