135
I.YUSUPOV SHÍǴARMALARÍNDAǴÍ FITONIMLERDIŃ SIMVOLLIQ MÁNIDE
QOLLANILIWI
Abdullaeva Ayzada Nasurılla qızı
Qaraqalpaq mámleketlik universiteti
Lingvistika (qaraqalpaq tili) magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.16669390
Annotaciya:
Bul maqalada qaraqalpaq shayırı Ibrayım Yusupov shıǵarmalarında fitonim
sózlerdiń, ayrıqsha “márgiya” hám “qońıraw gúli” atamasınıń awıspalı mánide, poetikalıq hám
simvollıq qásiyetlerde sheber qollanıwı sóz etiledi. Fitonimlerden metafora, allegoriya hám
simbol retinde qollanıw – Ibrayim Yusupov poeziyasınıń kórkemlik sapasın arttıradı.
Gilt sózler:
Ibrayım Yusupov, fitonim, márgiya, qońıraw gúli, metafora, simvol, allegoriya,
mehir-muhabbat, azatlıq, qaraqalpaq poeziyası.
Shayır shıǵarmalarında fitonimler simvollıq mánige iye bola aladı. Poetikalıq sózler
poetikalıq obrazlardı sáwlelendiriwge xızmet etedi. Shayır óz lirikalıq keshirmelerin,
sezimlerin hám pikirlerin usı tımsallar arqalı súwretleydi. Poetikalıq sózler sáwlelendiretuǵın
máni usı sózlerdiń tuwra hám awıspalı mánileri menen baylanıslı bolsa da, poetikalıq sózdiń
simvollıq, tımsallıq mánisi menen usı sózdiń tuwra yaki awıspalı mánisi bir nárse emes.
I.Yusupov Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Gimniniń avtorı bolıp esaplanadı. Bul Gimnde
bayterek hám juwsan fitonimlerin Watan simvolı sıpatında qollanǵan:
Jayxun jaǵasında ósken bayterek,
Túbi bir shaqası mıń bolar demek,
Sen sonday, sayalı, quyashlı elseń,
Tınıshlıq hám ıǵbal sendegi tilek.
Diyqan baba nápesi bar jerinde,
Juwsan ańqıp, kiyik qashar shólinde,
“Qaraqalpaqstan” degen atıńdı,
Áwladlar ádiwler júrek tórinde.
(Qaraqalpaqstan Respubilikasınıń Gimni)
Sonday-aq, shayır basqa da bir qatar qosıqlarında juwsan ósimligin tuwǵan jer, watan
tımsalı sıpatında súwretleydi.
Tuwǵan jer dep tar okopta,
Soldat oyǵa talıp keter,
Kosmonavt ushar waqta,
Bir túp juwsan alıp keter. («Saǵalayaq»)
Bir jaǵım suw, bir jaǵım shól bolmasa,
Jánnet qurıp berseń de men barmayman,
Gúl hám juwsan iyisi ańqıp turmasa,
Ol jerde men qaraqalpaq bolmayman. (Ómir saǵan ashıqpan)
Bunda juwsan ósimligi tuwǵan jerdiń simvolı sıpatında qollanılǵan. Shayırdıń «Dala
ármanları» poemasında tómendegi qatarlardı ushıratamız:
Sezgir sezim sezer dalanıń janın,
136
Ushqır qıyal uǵar bul keńliklerdi.
Iyis bilgen iyiskese jupar juwsanın,
Atıraqtay aylanıp tabar bul jerdi.
Shayır bul qosıq qatarlarında qollanılǵan Atıraq sózine mınaday túsinik bergen: Atıraq
(Otrok) — rus shayırı A. Maykovtıń «Emchan» («Juwsan») degen poemasınıń qaharmanı.
Elinen shıǵınıp ketip basqa elde patsha bolǵan batır bir túp juwsandı iyiskegende patshalıqtan
bezip, óziniń tuwǵan dalasına ketip qaladı [1]. Demek, bunnan I.Yusupovtıń qosıqlarında
juwsan ósimliginiń tuwǵan jer, Watan simvolı sıpatında sáwleleniwi biykarǵa emes ekenligin
ańlaw múmkin.
I.Yusupov óz dóretpelerinde bulardan basqa da fitonimlerdi simvollıq mánide
qollanǵanın kóremiz. Máselen, ol «Ukraina» qosıǵında emen teregin Ukrainanıń simvolı
sıpatında sheber táriplegen.
Arǵı jaǵı asaw dárya,
Bergi jaǵı keń gúzar jol,
Kók shatırday tikken jarǵa,
Dón basında turıptı ol.
Turıptı ol, jasıl ayǵaq,
Mıń jasaǵan mıqlı emen,
Igor bunda atın baylap,
Túnepti dep esittim men.
Jat úlkege uzatqanda,
Yaroslavna kelgen deydi,
Júrek háwiri qızdıń sonda,
Jas emenge sińgen deydi.
Endi, mine, jaynap taǵı,
Jayqalıp tur emen – janım,
Ullı dárya boyındaǵı,
Keń dalanıń veteranı. (Ukraina)
Sonday-aq, shayır «Magnoliya» qosıǵında magnoliya ósimligin muhabbat simvolı
sıpatında súwretleydi.
Qara teńiz jaǵasında jayqalıp,
May japıraqlı magnoliya ósedi,
Kórgen sayın jas kewlime oy salıp,
Ishqı sezimi mende arta túsedi.
Sol sıyaqıl júregimde meniń de,
Qısı jazı gúllep jatar muhabbet,
Burqıraǵan magnoliya gúlindey,
Sap ıshqımdı, sáwer yarım, qabıl et.
(Magnoliya)
I.Yusupov shıǵarmalarında margiya ataması da jiyi ushırasadı. Xalıq arasında «márgiyası
137
barday», «márgiyań bar ma» sıyaqlı sóz dizbekleri jiyi qollanıladı. Qaraqalpaq tiliniń túsindirme
sózliginde márgiya sózine: «Adamdı ózine erksiz tartatuǵın qásiyet» dep sıpatlama bergen [2].
Márgiya negizi parsısha mehir hám giyoh sózleriniń birigiwinen jasalǵan bolıp, «mehir
oyatıwshı giya» mánisin ańlatadı. Bul ósimlik mandragora dep te ataladı eken [3]. Áyyemde
mandragora ósimliginde qanday da bir káramatlı qásiyet bar dep esaplanǵan[4].
Shayırdıń tómendegi qosıq qatarları bul sózdiń haqıyqatında da shóp ataması ekeligin
dálilleydi.
Márgiya atlı shóp bar emish dep,
Bala gezde esitkenbiz kóp,
Qaysı bir qus sol shópti tislep,
Sayrar eken … Aytshı sen, janan,
Senińdaǵı bar ma, márgiyań? (Tislerinde bar ma margiyań)
Ábdiraman deser qızlardıń kóbi,
Sirá bar ma deymen márgiya shóbi. (Aktrisanıń ıǵbalı)
Shayır shıǵarmalarında bul sózdi mehir-muhabbat simvolı sıpatında qollanǵan.
Házirgi qaraqalpaq tilinde bul sóz ósimlik ataması sıpatında emes, al awıspalı mánide
«adamdı ózine tartatuǵın qásiyet» mánisinde qollanılıp ketken.
Shayır «Xose Martige» atlı qosıǵındaǵı Xose Marti aytıp ketken «Solmaysız, dalanıń
qońıraw gúlleri» degen sózlerinde qońıraw gúlleri dushpanǵa bas iymeytuǵın Watan simvolı
sıpatında súwretlengen:
Yadǵa tússe alıs Kuba elleri,
Bárha sen tuwralı oyǵa talaman.
«Solmaysız, dalanıń qońıraw gúlleri»
Degen sózlerińdi eske alaman.
Onı hesh qanday kúsh sóndire almas,
Izge qaytpas azat Kuba elleri.
Xose Marti aytqan sóz qalıy bolmas:
«Solmaysız, dalanıń qońıraw gúlleri!»
(Xose Martige)
Juwmaqlap aytqanda, I.Yusupov óz shıǵarmalarında fitonimlerden awıspalı mánide,
kórkemlew quralları sıpatında da sheber paydalanǵınan kórip óttik. Onda ásirese, metaforalıq
xızmette, allegoriyalıq, simvollıq xızmette júdá orınlı paydalanǵanı oqıwshını tańlandırmay
qoymaydı.
References:
Используемая Литература:
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1.
И.Юсупов.
Тумарис ҳәм басқа поэмалар. Нөкис, «Қарақалпақстан», 1974, 80-бет.
2.
Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. III том. Нөкис, «Қарақалпақстан», 1988.
287-бет
3.
Рахматуллаев Ш.
Ўзбек тилининг этимологик луғати. III том. Тошкент, 2009, 137-
138-бет
4.
Комлев Н.Г.
Словарь иностранных слов. Изд-во ЭКСМО-Пресс, Москва, 2000. 616-стр.
