117
AKSIYALAR VOSITASIDA UZOQ MUDDATLI MOLIYALASHTIRISHNI
RIVOJLANTIRISH
Mirzayeva Shaxnoza
https://doi.org/10.5281/zenodo.16538798
“Toshkent” Respublika fond birjasining missiyasi birja savdolari shartlarini yaxshilash
orqali mamlakat iqtisodiy tizimini barqaror rivojlantirish va tarkibiy o‘zgartirishlar kiritishga
ko‘maklashish, shuningdek, shu asosda ishonchli, ochiq va innovatsion qimmatli qog‘ozlar
bozorini yaratish uchun qulay investitsion muhit yaratishdan iborat.
“Toshkent” Respublika fond birjasi qimmatli qog‘ozlar bilan samarali savdo qilish uchun
shart-sharoitlar yaratish, bozor hajmi va likvidligini oshirish maqsadida ochiq birja savdolarini
tashkil etish va o‘tkazishni maqsad qilgan. Shuningdek, “Toshkent” Respublika fond birjasi
faoliyati barqaror iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlash va barcha investorlar uchun jozibador
investitsiya muhitini yaratishga qaratilgan.
Bitimlarning umumiy hajmi 2,71 trillion so‘mga kamayganiga qaramay, biz bozor
dinamikasini muvaffaqiyatli boshqarib, barcha yakunlangan bitimlar bo‘yicha savdo, kliring va
hisob-kitoblarda barqarorlik va ishonchlilikni ta’minladik. Bu davr rivojlanish
strategiyamizning ajralmas qismi bo‘lgan o‘zgarishlarni boshqarish va yangi sharoitlarga
moslashish muhimligini ta’kidlaydi. Ayniqsa, uchta kompaniya – “UzAuto Motors” AJ,
“O‘zbektelekom” AK va EISK “O‘zbekinvest” AK IPO-ni alohida ta’kidlamoqchiman. Bu
korxonalar muvaffaqiyatli hamkorlik va mahalliy fond bozoridagi jadal rivojlanishning yorqin
namunasiga aylandi. Masalan, “Oʻzbektelekom” AK va “EISK “Oʻzbekinvest” AK
kompaniyalarining IPO’sida chakana investorlar aksiyalarning umumiy taklifining 35 foizdan
ortigʻini sotib oldilar. Iqtisodiyotning asosiy ishtirokchilari bilan hamkorligimiz “Toshkent”
fond birjasining barqaror o‘sish va investitsiyalar uchun shart-sharoit yaratishga intilishidan
dalolat beradi.
2023 yil yakuni bo‘yicha joriy davrda umumiy qiymati 2,71 trln so‘m bo‘lgan 411 870 ta
savdo bitimlari qayd etilgan. Ushbu bitimlarda jami 107 ta emitentning 28,08 mlrd dona
qimmatli qog`ozlari ishtirok etgan.
118
2-rasm. “Toshkent” Respublika fond birjasida tuzilgan bitimlar soni va hajmi
to`grisida ma`lumot
Manba: “Toshkent” Respublika fond birjasi ma`lumotlari asosida muallif tomonidan
tuzilgan
Eng katta bitimlar fevral oyida qayd etilgan bo'lib, bu ko'rsatkich 945,91 mlrd so'mga
yetgan. Maksimal hajm 15 fevralga to‘g‘ri kelib, shu kuni savdo bitimlarining umumiy summasi
584,34 mlrd so‘mni tashkil etdi. Eng kam hajmdagi bitimlar 16 mart kuni qayd etilgan bo`lib,
bitim hajmi 70,80 million so‘mni tashkil etgan. Eng ko'p bitimlar dekabr oyida tuzilgan - 87 230
dona, shu jumladan IPO. 18- dekabr - muhim miqdordagi savdolar amalga oshirilgan kun - 13
356 dona, bu 2023 yildagi o'rtacha kunlik savdolar sonidan 8,04 baravar ko'pdir. Eng kam
ko'rsatkich 16 fevralda tuzilgan - 472 ta bitim. 2023 yilda birjaning savdo platformalarida
tuzilgan oʻrtacha kunlik bitimlar soni 1660 donani, oʻrtacha kunlik bitimlar hajmi 10,94 mlrd
soʻmni, qimmatli qogʻozlarning oʻrtacha kunlik savdosi soni esa 113,23 mln donani tashkil qildi.
Agar ushbu ko'rsatkichlarni o'tgan yilgi ko'rsatkichlar bilan solishtiriladigan bo'lsa, 2023 yilda
o'rtacha kunlik savdo bitimlari sonining ijobiy o'zgarishini ta'kidlash kerak. 2022 yilda o‘rtacha
bitimlar soni 327 tani tashkil etgan bo‘lsa, joriy yil yakuniga ko‘ra bu ko‘rsatkich 1660 taga yetdi
va o‘sish sur’ati 408,17 foizni tashkil etdi. Ushbu ko‘rsatkichdagi ijobiy o‘zgarishlarga qimmatli
qog‘ozlar savdosi uchun mo‘ljallangan Jet.uz mobil ilovasining ishga tushirilishi sabab bo‘ldi.
Shu bilan birga, bitimlarning o'rtacha kunlik hajmi va o`rtacha kunlik qimmatli qog'ozlar
sonida salbiy o'zgarishlar kuzatildi va shunga mos ravishda ushbu ko'rsatkichlarning o'tgan
yilga nisbatan o'zgarishi mos ravishda -43,90% va -22,65% ga kamayishini qayd etdi.
3-rasm. “Toshkent” Respublika fond birjasida tuzilgan bitimlar soni va hajmi
to`grisida ma`lumot
Manba: “Toshkent” Respublika fond birjasi ma`lumotlari asosida muallif tomonidan
tuzilgan
2023 yilda amalga oshirilgan bitimlar hajmi va sonini 2020-2022 yillarning xuddi
shunday davrlari bilan solishtirganda, bitimlar sonining sezilarli darajada oshganini qayd etish
joiz. 2023 yilda ko‘rib chiqilayotgan davrdagi bitimlar soni yuqoridagi davrlarga nisbatan
410,23 foizga oshgan. Savdo bitimlari hajmi bo'yicha 2022 yilga nisbatan 43,90 foizga pasayish
119
kuzatildi. Ammo shuni ta'kidlash kerakki, o'tgan yilni hisobga olmaganda, bitimlar hajmining
o'sishida ijobiy dinamika kuzatilmoqda.
4-rasm. “Toshkent” Respublika fond birjasida tuzilgan bitimlar hajmi to`grisida
ma`lumot
Manba: “Toshkent” Respublika fond birjasi ma`lumotlari asosida muallif tomonidan
tuzilgan
“Stock Market” aksiyalar bozorining asosiy savdo maydonchasi bo‘lgan G1 – “Main Board”
bo‘limida 2023 yilda 93 ta emitentning aksiyalari bilan jami 362,87 mlrd so‘mlik 398 808 ta
bitim tuzildi. Bitimlarning eng katta hajmi “OCTOBANK” ATBning oddiy aksiyalari bilan
tuzilgan 157,35 mlrd so'mlik bitimlarga to`g`ri keldi. T1- «Nego Board» savdo maydonida, ya`ni,
muzokaralar auksioni rejimida, hajmi chiqarilgan qimmatli qog`ozlar umumiy sonining kamida
1% ni tashkil etadigan qimmatli qog`ozlar paketlari bilan bitimlar tuziladigan bo`limda, ko`rib
chiqilayotgan davrda 28 ta emitentning qimmatli qog`ozlari bilan umumiy qiymati 1,91 trln
so`mlik 148 ta bitim qayd etildi. Bitimlarning eng katta hajmi «SOLUTIONS LAB» AJning oddiy
aksiyalari bilan tuzilgan bo’lib, 672,68 mlrd so`m yoki umumiy birja hajmining 24,80%ni tashkil
etdi. Qimmatli qog`ozlarni oldi-sotdi bitimlarini amalga oshirish yoki “Qimmatli qog`ozlarni
to`lovsiz kliring qilish va yetkazish” usulini naqd pulsiz hisobkitoblarsiz chiqarish natijasida
emitent tomonidan o`z qimmatli qog`ozlarini joylashtirish uchun mo`ljallangan “FoP Board”
savdo maydonida 3ta test va “QO'QON BIOKIMYO” AJ ning qimmatli qog`ozlari bilan 248,38
mlrd so`mlik 1ta yirik bitim amalga oshirildi.
120
2023 yil oxirida TQQMP Nego platformasida qimmatli qog‘ozlarni sotib olish va sotish
bo‘yicha potentsial investorni aniqlash maqsadida tanlov o‘tkazildi va tanlov natijasida “Nego
Board” savdo platformasida 9 ta emitentning aksiyalari bilan bitimlar amalga oshirildi.
2023 yil 3 fevralda "Qo'qon yog'-moy" AJ /KUYM/ qimmatli qog'ozlarining potentsial
xaridori aniqlandi. Tomonlar o'rtasidagi kelishuvga ko'ra, ushbu aksiyalarni sotish bo'yicha
bitim lotni bir necha qismlarga bo'lish orqali amalga oshiriladi. Bitimning birinchi qismi 2023
yil 11 mart kuni aksiyalar bozorining "Nego Board" savdo maydonida bo'lib o'tdi. Ushbu savdo
bitimi doirasida nominal qiymati 3 970,00 so'm bo'lgan 248 560 dona aksiyalar (butun
paketning 35,00 foizi), bir dona aksiya qiymati 32 906,00 so'mga, umumiy qiymatda 8,18 mlrd
so'mga realizatsiya qilindi. Bitimning qolgan qismlari har bir kalendar chorak davomida, 2025
yilning IV choragiga qadar amalga oshiriladi.
References:
Используемая Литература:
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1.
Bringham E.F., Ehrhardt M.C. Financial management theory and practice. Thomson South-
Western, 2008. 1107 p.
2.
Hillier D., Grinblatt M., Titman Sh. Financial Markets and Corporate Strategy. London:
McGraw-Hill Higher Education, 2012. 877 p.
3.
Korso E. Inclusive growth analysis and HRV: A methodological note. 2011. Elektron
manba: http://siteresources.worldbank.org
4.
Landesmann, Michael Alroy (2000): Structural Change in the Transition Economies, 1989
to 1999. The Vienna Institute for International Economic Studies.
121
5.
Modigliani F., Miller M. The Cost of Capital, Corporate Finance, and the Theory of
Investment // American Economic Review, v. 48. (1958).
6.
Modigliani F., Miller M. (1963) “Corporate Income Taxes and the Cost of Capital: A
Correction” American Economic Review, Vol. 53, No. 3, pp. 147 – 175.
7.
Peter Brusov, Tatiana Filatova, Natali Orehova, Nastia Brusova. Weighted average cost of
capital in the theory of Modigliani-Miller, modified for a finite lifetime company // Applied
Financial Economics, v. 21, № 4.
