10
SHAXSIY MA’LUMOTLARNI HIMOYA QILISHNING FUQAROLIK HUQUQIY
MUAMMOLARI
Togʻaymurodova Baxtigul Chorshanbiyevna
Toshkent davlat yuridik universiteti
OAV huquqi yo'nalishi magistranti
togaymurodovabaxtigul@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.11408091
Annotatsiya:
Ushbu tezis shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish bilan bog’liq fuqarolik-huquqiy
muammolarni o’rganadi, qonunchilikdagi kamchiliklar, maxfiylik buzilishi, ma’lumotlar
xavfsizligi muammolari, ijro mexanizmlari, xalqaro muammolar va shaxsiy ma’lumotlarni
boshqarish masalarini tahlil qiladi.
Kalit so’zlar:
Fuqarolik huquqiy muammolari, shaxsiy ma’lumotlar, shaxsiy huquqlar,
huquqbuzarlik, qonun hujjatlari.
Аннотация:
В данной диссертации рассматриваются вопросы гражданского права,
связанные с защитой персональных данных, анализируются пробелы в
законодательстве, нарушения конфиденциальности, вопросы безопасности данных,
механизмы правоприменения, международные проблемы и вопросы управления
персональными данными.
Ключевые слова:
Гражданско-правовые проблемы, персональные данные, права
личности, правонарушение, законодательство.
Abstract:
This thesis examines the civil law issues related to personal data protection,
analyzing the gaps in legislation, privacy violations, data security issues, enforcement
mechanisms, international issues, and personal data management issues.
Key words:
Civil legal problems, personal data, personal rights, offense, legislation.
Raqamli dunyoda shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish muhim masalaga aylandi. Ko’proq
shaxsiy ma’lumotlar turli tashkilotlar tomonidan to’planishi, saqlanishi va qayta ishlanishi
natijasida noto’g’ri foydalanish va maxfiylikni buzish ehtimoli oshadi. Fuqarolik huquqiy
muammolari, shaxsiy ma'lumotlarni to'g'ri saqlash, ularga kirish va ulardan foydalanish
tartibini ta'minlash, shaxsiy ma'lumotlarni uzatilishini ta'minlash va boshqalar. Bu, birinchi
tartibda, qonun tomonidan belgilangan siyosat va qarorlarga amal qilishni talab qiladi.
Shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish fuqarolik huquqi doirasida bir qator muammolarni
keltirib chiqaradi. Bu muammolar quyidagi asosiy yo'nalishlarda ko'rib chiqilishi mumkin:
1. Qonunchilik va tartibga solish
- Qonunlar va qoidalar yetishmasligi: Ba'zi davlatlarda shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish
bo'yicha yetarli qonunchilik yo'qligi yoki mavjud qonunlarning zamonaviy ehtiyojlarga mos
kelmasligi. Ko’pgina davlatlarda shaxsiy ma’lumotlarni yetarli darajada himoya qilish uchun
keng qamrovli qonunlar mavjud emas. Mavjud qonunlar ma’lumotlarning barcha turlarini
qamrab olmasligi yoki eskirgan bo’lishi mumkin, chunki raqamli maxfiylik bilan bog’liq
zamonaviy muammolarni hal qila olmaydi. Ushbu qonunchilikdagi bo’shliq odamlarni
himoyasiz qoldiradi va ma’lumotlarni himoya qilish huquqlarini amalga oshirishga to’sqinlik
qiladi. “Shaxsiy huquqlar” iboralari huquqiy mazmunga ega bo‘lib, turli qonunlar va boshqa
normativ hujjatlarda mustahkamlab qo‘yilgan. Masalan, Konstitutsiyaning VII bobida,
Fuqarolik kodeksining 99, 100 hamda 1179-moddalarida shaxsiy huquqlar haqida qoidalar
11
mavjud. Boshqa qonunlarda (masalan, Jinoyat kodeksi, Oila kodeksi va h.k.) ham shaxsiy
huquqlarni himoya qilish, ulardan foydalanish masalalari o‘z aksini topgan.
1
- Hujjatlarning murakkabligi: Qonunlarning juda murakkab va tushunarsiz bo'lishi sababli
fuqarolar o'z huquqlarini to'liq tushunmasliklari. Qonun mavjud bo’lgan joyda, ko’pincha
murakkab va oddiy odamlar uchun tushunish qiyin. Bu murakkablik shaxslarning o’z
huquqlarini to’liq egallashiga to’sqinlik qilishi va ular uchun mavjud bo’lgan himoya choralari
amalda qonunlarning samaradorligini kamaytirishi mumkin.
2. Fuqarolar huquqlarining buzilishi
- Ruxsatsiz foydalanish: Shaxsiy ma'lumotlarning egasi roziligisiz ularni yig'ish, saqlash va
qayta ishlash holatlari. Umumiy muammo – bu ma’lumotlar subyektlarining aniq roziligisiz
shaxsiy ma’lumotlarni to’plash, saqlash va qayta ishlash. Bunday ruxsatsiz foydalanish
maxfiylikka tajovuzlarga va shaxsiy ma’lumotlarni suiste’mol qilinishiga olib kelishi mumkin.
- Noto'g'ri ma'lumotlarni tarqatish: Yolg'on yoki yanglish ma'lumotlarning tarqatilishi, bu esa
shaxslarning obro'siga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Noto’g’ri shaxsiy ma’lumotlarning
tarqalishi shaxsning obro’siga sezilarli darajada zarar yetkazishi va turli shaxsiy va
professional oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bunday huquqbuzarliklar uchun huquqiy
yordam ko’pincha cheklangan yoki samarasizdir.
3. Ma'lumotlar xavfsizligi
- Kiberhujumlar va ma'lumotlarning o'g'irlanishi: Internetda ma'lumotlarning o'g'irlanishi,
kiberhujumlar va boshqa turdagi xavfsizlik tahdidlariga qarshi yetarli himoya choralari
ko'rilmasligi. Shaxsiy ma’lumotlar tez-tez kiberhujumlarga qaratilgan bo’lib, maxfiy
ma’lumotlarning buzilishiga olib keladi. Ko’pgina tashkilotlarda ushbu tahdidlardan
himoyalanish uchun mustahkam xavfsizlik choralari mavjud emas, bu esa shaxsiy
ma’lumotlarni o’g’irlik va noto’g’ri foydalanishga qarshi himoyasiz qiladi. Professor
A.Niyozovani ta’kidlashicha, nomga, shaxs daxlsizligiga, turar-joy daxlsizligiga, o‘z qiyofasi va
tasviriga, tibbiy sirlar, advokatlik siri, farzandlikka olish siri, yozishmalar va telefondagi
so‘zlashuvlarga bo‘lgan huquqlar buzilganda qonun chiqaruvchi himoya e’lon qiladi, biroq,
javobgarlik choralarini deyarli belgilamaydi, aybdorlar shaxsiy yoki mulkiy xarakterda hech
qanday qo‘shimcha burchlarga, noqulayliklarga duchor bo‘lmaydi.
2
- Texnologik vositalar yetishmasligi: Ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash uchun zarur
texnologik vositalarning yetishmasligi yoki eskirganligi. Texnologik taraqqiyotning jadal
sur’atlari mavjud ma’lumotlarni himoya qilish choralarini eskirishiga olib kelishi mumkin.
Tashkilotlar shaxsiy ma’lumotlarni yangi turdagi tahdidlarga duchor qilib qo’yib, so’nggi
xavfsizlik amaliyotlariga amal qilishda qiynalishi mumkin.
4. Huquqni himoya qilish mexanizmlari
- Nazorat organlarining samarasizligi: Shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish bo'yicha nazorat
organlarining samarali ishlamasligi. Ma’lumotlarni himoya qilish bo’yicha qonunlarni qo’llash
vazifasi yuklangan tartibga soluvchi organlar ko’pincha o’z vazifalarini samarali bajarish
uchun resurslar yoki vakolatlarga ega emaslar. Ushbu samarasizlik nazoratning yetarli
darajada yo’qligiga va ma’lumotlarni himoya qilishning buzilishiga noto’g’ri javob berishga
1
Fuqarolik huquqi: Darslik. I qism. I.B.Zokirov; Mas’ul muharrir: H.Rahmonqulov: Qayta ishlangan va to‘ldirilgan
beshinchi nashr. –T.: TDYUI nashriyoti, 2009. 288-bet.
2
Ниязова А. Гражданско-правовое регулирование неимущественных отношений в Киргизской Республике.
Автореф. Дисс... канд.юрид.наук. -Бишкек, -Б. 9-6.
12
olib kelishi mumkin.
- Javobgarlik masalalari: Huquqbuzarlik holatlarida tegishli choralar ko'rilmasligi yoki
jazolarning yetarlicha og'ir bo'lmasligi. Huquqbuzarliklar aniqlangan taqdirda ham,
qo’llaniladigan jazolar kelajakdagi huquqbuzarliklarning oldini olish uchun yetarli bo’lmasligi
mumkin. Zaif jazolar ma’lumotlarni himoya qilish to’g’risidagi qonunlarning bajarilishiga
putur yetkazadi va zarar ko’rgan shaxslar uchun mazmunli kompensatsiyani ta’minlay
olmaydi. O’zbekistonda shaxsiy hayot daxlsizligi Jinoyat kodeksi bilan qo’riqlanadi.
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga ko’ra fuqarolarning shaxsiy hayotiga doir
ma’lumotlarni oshkor etish jinoiy javobgarlikka tortilishiga sabab bo’ladi.
3
5. Xalqaro munosabatlar
- Transmilliy ma'lumotlar almashinuvi: Turli davlatlarda shaxsiy ma'lumotlarni himoya
qilishga oid qonunlar va amaliyotlar o'rtasidagi farqlar, bu esa xalqaro ma'lumotlar
almashinuvi jarayonida muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Turli mamlakatlarda
ma’lumotlarni himoya qilish bo’yicha turli standartlar mavjud bo’lib, shaxsiy ma’lumotlarni
xalqaro uzatishda qiyinchiliklar tug’diradi. Ushbu nomuvofiqlik huquqiy noaniqliklarga olib
kelishi va global kontekstda shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilishni murakkablashtirishi
mumkin.
6. Shaxsiy ma'lumotlarni boshqarish
- Rozilik va xabardorlik: Fuqarolarning o'z ma'lumotlaridan qanday foydalanilayotganligini
bilishlari va rozilik berish jarayonining shaffof bo'lishi. Jismoniy shaxslar o’zlarining shaxsiy
ma’lumotlari qanday ishlatilishidan xabardor bo’lishlarini va roziligini ta’minlash muhim
muammo hisoblanadi. Rozilik jarayonlari ko’pincha noaniq bo’lib, odamlar nimaga rozi
ekanliklarini to’liq tushunmasligi mumkin.
- Ma'lumotlarni yangilash va o'chirish huquqi: Fuqarolarning o'z ma'lumotlarini yangilash
yoki o'chirish huquqlarini amalga oshirishdagi qiyinchiliklar. Jismoniy shaxslar shaxsiy
ma’lumotlarini yangilash yoki o’chirish huquqiga ega bo’lishi kerak, ammo bu huquqlardan
foydalanish qiyin bo’lishi mumkin. Tashkilotlarda eskirgan yoki noto’g’ri ma’lumotni
aylanmada qoldirgan bo’lishi mumkin. Nomga bo’lgan huquq – fuqaro shaxsini
individuallashtirishga qaratilgan uning eng muhim nomulkiy huquqlaridan biridir.
4
Shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish fuqarolik huquqi sohasida ko'plab muammolarni hal
qilish uchun davlat va nodavlat tashkilotlari, shu bilan birga huquqshunoslar va texnologik
mutaxassislar birgalikda ishlashlari zarur. Bu esa qonunchilikni takomillashtirish,
ma'lumotlar xavfsizligini ta'minlash va fuqarolar huquqlarini himoya qilishni yaxshilashga
xizmat qiladi. Shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilishning fuqarolik-huquqiy muammolarini hal
qilish ko’p qirrali yondashuvni talab qiladi. Hukumatlar qonunchilikni yangilashi va
soddalashtirishi, ijro mexanizmlarini takomillashtirishi va xalqaro hamkorlikni kuchaytirishi
kerak. Tashkilotlar ma’lumotlar xavfsizligi bo’yicha mustahkam choralar va ma’lumotlarni
boshqarishning shaffof usullarini qo’llashlari kerak. Ushbu muammolarni hal qilish orqali biz
shaxsiy ma’lumotlarni yaxshiroq himoya qilishimiz va raqamli asrda shaxslarning maxfiylik
huquqlarini himoya qilishimiz mumkin.
3
O`zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi 141
1
-moddasi. https://lex.uz/acts/-111453
4
Nasriyev.I. Shaxsiy nomulkiy huquqlarni amalga oshirish va muxofaza qilishning fuqarolik huquqiy muammolari.
Diss…yu.f.d. – T.: 2006., 88-bet.
13
References:
1.
Fuqarolik huquqi: Darslik. I qism. I.B.Zokirov; Mas’ul muharrir: H.Rahmonqulov: Qayta ishlangan
va to‘ldirilgan beshinchi nashr. –T.: TDYUI nashriyoti, 2009. 288-bet.
2.
Nasriyev.I. Shaxsiy nomulkiy huquqlarni amalga oshirish va muxofaza qilishning fuqarolik
huquqiy muammolari. Diss…yu.f.d. – T.: 2006., 88-bet.
3.
O`zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi
4.
Ниязова А. Гражданско-правовое регулирование неимущественных отношений в
Киргизской Республике. Автореф. Дисс... канд.юрид.наук. -Бишкек, -Б. 9-6.
