24
ZAMONAVIY TILSHUNOSLIKDA POLIPREDIKATIV BIRLIKLAR
Jo‘rayeva Muhayyo Abdujalilovna
“Xorijiy til va adabiyoti” kafedrasi o‘qituvchisi, Toshkent Amaliy Fanlar universiteti
E-mail: muhayyojorayeva@utas.uz
ORCID ID: 0009-0006-4036-6690
https://doi.org/10.5281/zenodo.12911470
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada zamonaviy tilshunoslikda polipredikativ birliklar o‘rganilishi to‘g‘risida
so‘z boradi. Zamonaviy tilshunoslikda sintaksisni o‘rganish, xususan, gaplar qanday tuzilganligi
- inson tilining murakkabligi va o‘zgaruvchanligi haqida muhim tushunchalarni ochib berdi.
Muhim sintaktik birliklar orasida qo‘shma gaplar yoki polipredikativ birliklar hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Ushbu maqolada polipredikativ birliklar tushunchasi, ularning belgilovchi
xususiyatlari va sintaktik nazariyadagi ahamiyati ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
Polipredikativ birliklar
,
Qo‘shma gaplar
,
Sintaksis
,
Til tuzilishi
,
Predikativ
birliklar
Zamonaviy tilshunoslik sohasida sintaksisni o‘rganish - gaplar qanday tuzilganligi - inson
tilining murakkabligi va o‘zgaruvchanligi haqida muhim tushunchalarga olib keldi. Asosiy
sintaktik birliklar orasida polipredikativ birliklar deb ham ataladigan qo‘shma gaplar asosiy rol
o‘ynaydi. Bitta predikativ birlikdan tashkil topgan sodda gaplardan farqli o‘laroq, qo‘shma
gaplar o‘xshash predikativ tuzilishga ega bo‘lgan ikki yoki undan ortiq bo‘laklarni birlashtirib
yasaladi. Ushbu ko'p qirrali konstruktsiya bir jumla ichida yanada murakkab g‘oyalar va
munosabatlarni ifodalash imkonini beradi va tillar nozik ma’nolarni yetkazish uchun
foydalanadigan murakkab mexanizmlarni namoyish etadi.
Qo‘shma gaplarning muhim jihati ularning ko‘p predikativ bo‘laklarni uyushiq yaxlitlikka
birlashtira olish qobiliyatidir. Bu integrasiya sintaktik moslashuvning murakkab mexanizmini
o‘z ichiga oladi, alohida komponentlarning birgalikda uyg‘un ishlashini ta’minlaydi. Ushbu
mexanizmlarni o‘rganish tildan foydalanishga asoslangan kognitiv jarayonlar va kommunikativ
ehtiyojlarni qondirish uchun lingvistik tuzilmalarning rivojlanish usullari haqida qimmatli
tushunchalarni beradi. Masalan, 1980 yilgi “Rus tili grammatikasi”da murakkab jumla
“grammatik jihatdan tuzilgan ikki yoki undan ortiq sodda gaplarning birikmasi” deb
ta’riflangan. Xuddi shunday maktab darsliklarida “Murakkab gap ikki yoki undan ortiq sodda
gaplardan tashkil topgan gapdir” deb yozilishi mumkin. Bu ta’riflar o‘ziga xos qarama-
qarshilikni aks ettiradi, uni birlik tegishli bo‘lgan o‘ziga xos sintaktik jihatni aniqlash orqali hal
qilish mumkin, bu farqni birinchi marta V.A. Beloshapkova o‘z tadqiqotlarida keltirib o‘tgan.
Unga ko‘ra formal-grammatik (konstruktiv) nuqtai nazardan qaraganda, murakkab gap
o‘zining sintaktik tuzilishida sodda gapga qarama-qarshi qo‘yadi. Oddiy gapning belgilovchi
xususiyati uning predikativligi, murakkab gap esa ikki yoki undan ortiq predikativ birlikdan
iborat. Shunday qilib, murakkab gap oddiy gap bilan monopredikativ birlikka nisbatan
polipredikativ birlik sifatida qarama-qarshi qo‘yiladi. Binobarin, murakkab jumla - bu sintaktik
birlik bo‘lib, uning tarkibiy qismlari predikativ birliklar bo‘lib, sintaktik bog‘lanish va
munosabatlar bilan birlashadi.
Qo‘shma gap yoki so‘z birikmasi ham sintaktik birlik sifatida sodda gapga qarama-
qarshidir. Rozental va Telenkovalar (1997) qo‘shma gapni “ma’no, qurilish va ohang birligini
tashkil etuvchi sodda gaplarga o‘xshash ikki yoki undan ortiq bo‘laklardan tashkil topgan gap”
25
deb ta’riflaydilar[2]. Bu ta’rif qo‘shma gapning mohiyatan sodda gaplarning grammatik
jihatdan to‘g‘ri birikmasi ekanligini ta’kidlaydi. Beloshapkova qo‘shma gapning sodda gapdan
o‘zining sintaktik tuzilishiga ko‘ra farqlanishini yanada aniqlab, so‘z birikmasi ma’no va ohang
bilan bog‘langan sodda gaplar tizimi bo‘lib, yagona sintaktik birlik hosil qiladi.
Oddiy va qo‘shma gaplar o‘rtasidagi asosiy farq ularning predikativ birliklarida yotadi.
Oddiy gap monopredikativ bo‘lib, faqat bitta predikativ birlikni o‘z ichiga oladi, ibora esa ko‘p
predikativ birliklarni o'z ichiga oladi. Akademik V.Vinogradovning fikricha, gap kommunikativ
birlik bo‘lganligi uchun so‘z birikmasi bilan gap o‘zaro bir-biridan tubdan farq qiluvchi sintaktik
birliklardir, gap esa birinchi navbatda kommunikativ vazifani bajaradi.
Qo‘shma gaplar ichidagi sintaktik moslashuv bir nechta predikativ birliklarning
murakkab integrasiyasini o‘z ichiga oladi, bu esa har bir komponentning murakkab ma’no va
munosabatlarni ifodalash uchun yaxlit ishlashini ta’minlaydi.
Polipredikativ birliklarning xususiyatlari
Ko‘p predikativ birliklar har birining o‘z predmeti va predikati bo‘lgan bir nechta gaplarni
yagona birlashgan strukturaga bog‘lash qobiliyati bilan ajralib turadi. Bunga turli sintaktik
mexanizmlar, masalan, muvofiqlashtirish va bo'ysunish orqali erishiladi. Muvofiqlashtirish bir
xil sintaktik mavqega ega bo‘laklarni “va” yoki “lekin” kabi bog‘lovchilar yordamida bog‘lashni
o‘z ichiga oladi, bo‘ysunish esa tobe bog‘lovchini mustaqil bo‘lak bilan bog‘laydi, ko‘pincha
“chunki” yoki “garchi” kabi tobe bog‘lovchilardan foydalanadi.
Muvofiqlashtirish:
Misol:
“U bozorga bordi va u meva sotib oldi.”
Bu yerda ikkita mustaqil gap birlashtirilib,
ularning har biri o‘ziga xos predikativ birlikka ega.
Bo'ysunish:
Misol: “
U bozorga bordi, chunki unga meva kerak edi
.” Ikkinchi band birinchisiga bog‘liq
bo‘lib, sabab-oqibat munosabatlarini ko‘rsatadi.
Xollideyning tizimli funksional tilshunosligi tilning ko‘p funksiyaliligini ta’kidlaydi. Uning
ta’kidlashicha, qo‘shma gaplar qo‘shma gaplarni birlashtiribgina qolmay, balki turli
kommunikativ maqsadlarni amalga oshirishga xizmat qiladi, masalan, ma’lumot qo‘shish,
qarama-qarshi fikrlarni qo‘shish yoki sabab bog‘lanishini o‘rnatish. Ushbu yondashuv
polipredikativ birliklarning funktsional xilma-xilligini ta’kidlaydi. Yana bir tilshunos olima,
Anna Wierzbicka tillararo semantikasi turli madaniyatlar va tillarning murakkab fikrlarni
ifodalash uchun qo'shma gaplardan qanday foydalanishini o'rganadi. Uning tadqiqotlari shuni
ko‘rsatadiki, polipredikativ birliklarning sintaktik tuzilmalari turlicha bo‘lishi mumkin bo‘lsa-
da, kognitiv va kommunikativ tamoyillar ko‘pincha universaldir deb ta’kidlaydi.
O‘zbek tilshunoslarining qarashlarini kuzatadigan bo‘lsak, N. Yo‘ldoshev o‘zbek tilidagi
qo‘shma gaplarning sintaktik va semantik xususiyatlarini o‘rganadi. Uning ishi o‘zbek tilida
muvofiqlashtirish va bo‘ysunishning qo‘llanilishini tartibga soluvchi o‘ziga xos qonuniyat va
konvensiyalarni belgilaydi va bu tuzilmalar muloqotda aniqlik va izchillikka qanday hissa
qo‘shishini qayd etadi.
Xulosa qilib aytganda, polipredikativ birliklarni, xususan, qo‘shma gaplarni o‘rganish
ularni sodda gaplardan ajratib turuvchi grammatik tuzilmalar va sintaktik munosabatlarning
murakkab o‘zaro ta’sirini ochib beradi. Bu tafovut tilshunoslikdagi jumla qurilishining nozik
26
jihatlari va sintaktik moslashuv mexanizmlarini tushunish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.
References:
1.
SSSR Fanlar akademiyasi. (1980). Rus tili grammatikasi.
2.
Rosenthal, D. va Telenkova, M. (1997). Lingvistik lug'at.
3.
Vinogradov, V. (1986). Sintaksis va uslub haqida.
4.
Vasileva, N. va Piskovalar, L. (1995). Qiyosiy sintaksis: muvofiqlashtirish va bo‘ysunish.
5.
Shakhnoza, B. (2024). PSYCHOLINGUISTICS AND EDUCATIONAL DISCOURSE.
American
Journal of Philological Sciences
,
4
(05), 200-204.
6.
Chomsky, N. (1957).
Syntactic Structures
. The Hague: Mouton.
7.
Halliday, M.A.K. (1985).
An Introduction to Functional Grammar
. London: Arnold.
8.
Wierzbicka, A. (1996).
Semantics: Primes and Universals
. Oxford: Oxford University Press.
9.
Safarov, Sh. (2003).
Syntax of the Uzbek Language
. Tashkent: Fan.
10.
Yo‘ldoshev, N. (2010).
Compound Sentences in Uzbek
. Tashkent: Universitet Nashriyoti.
11.
Karimov, G. (2015).
Teaching Syntax in Uzbek Schools
. Tashkent: O‘qituvchi.
