14
МАРКАЗИЙ ОСИЁ БЎЙИЧА ХОРИЖИЙ АРХЕОЛОГИК ИЗЛАНИШЛАРДА
ЗАМОНАВИЙ УСЛУБЛАРДАН ФОЙДАЛАНИЛИШИ (МАЙКЛ ФРАЧЕТТИ
ИЛМИЙ ИШЛАРИ МИСОЛИДА)
Равшанбек Тожибоев
Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси
Миллий археология маркази
https://doi.org/10.5281/zenodo.12754507
Марказий Осиё археологияси бўйича хорижлик тадқиқотчилар томонидан олиб
борилган изланишлар ва уларда қўлланган замонавий археологик методика бугунги
кунда ҳудуд тарихини янгича ёндашув асосида ўрганишга имкон яратди. Классик
археологияда амалда бўлган изланишлардан фарқли равишда замонавий
тадқиқотларда хорижлик археологлар томонидан кўпроқ урғу археологияда нисбатан
замонавий йўналишлар бўлмиш палеоботаника, зооархеология, қадимги инсонлар
геномлари (ДНК) таҳлиллари, барқарор изотоплар анализи, органик қолдиқларни
ўрганиш, ландшафт-археологик таҳлил, геофизик таҳлил, биомолекуляр ва
радиоуглерод таҳлиллари каби услублардан фойдаланишга қаратилиши археологик
қазишмалар ва уларда аниқланадиган топилмаларни таҳлил қилиш жараёнларини
бутунлай ўзгартириб юборди. Бу ўзгаришлар эса ўз навбатида археология
тарихшунослиги йўналиши учун тадқиқот обьекти бўлишга арзийди.
Мазкур тадқиқот ишида Марказий Осиё археологияси бўйича 2000 йиллардан то
ҳозирги кунгача амалга оширилган тадқиқотлар акс этган илмий асарларини
тарихшунослик нуқтайи назаридан таҳлил қилиш мақсад қилинган.
Марказий Осиё археологияси билан ўз замонавий тадқиқот услублари воситасида
шуғулланиб келаётган олимлардан бири АҚШ даги Сент-Луис шаҳрида жойлашган
Вашингтон университетининг антропология кафедраси мутахассиси Майкл Фрачетти
ҳисобланади. Олимнинг мазкур йўналиш бўйича эълон қилган юздан ортиқ илмий
ишларида асосий урғу археология назарияси, тарих олди даври ва бронза даври
археологияси, ландшафт археологияси, атроф-муҳит археологияси (палеоэкология),
маданий экология ва маданий антропология каби йўналишларга қаратилган.
Олимнинг бошқа тадқиқотчилар билан ҳаммуаллифликда таниқли Nature
журналида эълон қилган мақоласида
1
қадимги Марказий Осиё хўжалигида жўжалар
етиштирилганлиги омили археологик ва биомолекуляр таҳлиллар воситасида ўз
исботини топган. Ушбу изланишгача Евроосиёдаги қадимги инсонлар жамоалари
томонидан хонакилаштирилган жонзотлар қаторида товуқ ҳам бўлганлиги ёки
йўқлиги масаласи очиқ бўлиб, бу масаланинг жавобсизлиги топилмалар етишмаслиги
ёки борларининг ҳам ёмон сақланганлиги билан изоҳланар эди. Ушбу тадқиқот
иштирокчилари ўз изланишлари жараёнида умумий даврий қамрови 1.5 минг йиллик
12 та археологик макондан кўплаб товуқ тухуми пўчоқларини аниқлаганлар ва бу омил
уларга жанубий Марказий Осиёнинг қадимги аҳолиси озуқавий рационида милоддан
1
Carli Peters 1, Kristine K. Richter2, ShevanWilkin 1,3, Sören Stark4, Basira Mir-Makhamad1,5, Ricardo
Fernandes1,6,7,8, Farhod Maksudov9, Sirojidin Mirzaakhmedov10, Husniddin Rahmonov10, Stefanie Schirmer1,5,
Kseniia Ashastina1,5, Alisher Begmatov11,12,13, Michael Frachetti 14,15, Sharof Kurbanov16, Michael Shenkar17,18,
Taylor Hermes 19,20, Fiona Kidd21, Andrey Omelchenko22, Barbara Huber 1,23,24, Nicole Boivin 1,25,26,
ShujingWang27, Pavel Lurje 22,Madelynn von Baeyer 1,5, RitaDalMartello1,5 & Robert N. Spengler III 1,5.
Archaeological and molecular evidence for ancient chickens in Central Asia.
– Nature communications: 2024.
15
аввалги IV асрдан бошлаб кейинги ўрта асрлар даврида ҳам жўжа бўлганлиги ва
товуқлар ўзларининг мавсумий тухум қўйиш хусусиятларини шу даврларда йўқотган
бўлиши мумкинлиги тўғрисидаги хулосага келишга имкон берди.
Фрачетти ва бошқа тадқиқотчилар жамоаси томонидан эълон қилинган бошқа
бир мақолада Тошбулоқ археологик маконига қарашли VIII асрга оид қабристонда олиб
борилган тадқиқотлар натижаларига кўра Ўрта Осиёнинг тоғ кўчманчилари илк ислом
даврида қандай турдаги жамоат тартиби ва диний қарашларга эга бўлганликлари
геофизик (AMS даврлаштириш услуби) таҳлиллар асосида кўриб чиқилган.
2
Бу
тадқиқотгача Марказий Осиёдаги дастлабки ислом жамиятлари археологик жиҳатдан
паст текисликлардаги шаҳар аҳолиси мисолида ўрганилган бўлса, изланувчилар
жамоаси VIII аср ўрталаридаги дастлабки кўчманчи исломий жамоага тегишли
қабристонлардан
бирини
аниқладилар
ва
ҳужжатлаштирдилар.
Тошбулоқ
қабристонидаги қабрлар ислом анъаналарига мос эканлиги ислом чоғининг дастлабки
палласида дин тоғ кўчманчилари орасида ўта секинлик билан тарқаганлиги ҳақидаги
нарративни шубҳа остига қўйди ва дастлабки ислом жамоаларини ўрганишда
археологик тадқиқотларнинг устувор ўрнини кўрсатиб берди.
Хитойлик тадқиқотчилар ва Фрачетти жамоаси ҳамкорлигида амалга оширилган
яна бир тадқиқот Ғарбий Ўрта Осиёдаги Моҳучаҳангоукоу-4 (МГК-4) археологик
ёдгорлиги (милодий 1 мингйиллик) ни ўрганиш асосида юзага келган бўлиб, унга кўра
Хитой Шарқий Туркистонидаги қадимги ирригация тармоқлари ёки маҳаллий
даражада риволангани ёки Ғарбий Ўрта Осиёдан ҳам ғарброқдаги ўлкалардан
ўзлаштирилган бўлиши мумкинлиги ҳақидаги хулосага келинди ва ушбу тармоқлар
ички Хитойдан келган деҳқонлар томонидан яратилганлиги ҳақидаги консепцияни
рад этишга имкон берди.
3
Гидравлик моделлаштириш услуби асосида амалга
оширилган тадқиқот шуни англатидики, мазкур ҳудуддаги зироатчи-чорвадорлар ўз
минтақаларида етарли миқдорда экинлар етиштириш ва бу орқали Буюк Ипак
Йўлидаги қитъалараро савдо муносабатларида муҳим ўрин тутиш имконига эга
бўлганликларини кўрсатади.
Фрачеттига тегишли навбатдаги илмий иш ҳозирги Қозоғистон ҳудудида бронза
ва темир даврларидаги мавсумий кўчманчилик моделларини цемент анализи асосида
таҳлил қилади.
4
Унда ҳозирги Қозоғистон жануби-шарқидаги бронза ва темир
даврларига оид икки археологик маконнинг мавсумий фойдаланишда бўлганлиги
тўғрисида сўз юритилади. Улардан бири Бегаш аввалдан қишки, қишлоқ хўжалиги
маҳсулотлари топилган Тасбас эса ёзги қароргоҳ сифатида билинган. Бироқ икки
манзилгоҳдан олиб ўрганилган 29 тадан эчки тишлари таҳлили шуни кўрсатганки,
инсон жамоалари Бегашда қишдан ташқари вақтларда ҳам, Тасбасда эса йил
мобайнида яшаган бўлишлари мумкин. Бу омил қадимги кўчманчи чорвадорларнинг
кўчиш мавсумлари содда циклга асосланмаганлиги ва хилма-хил бўлганлигини
2
Elissa Bullion, Farhod Maksudov, Edward Henry, Ann Merkle and Michael D. Frachettti.
Community practice and
religion at an Early Islamic cemetery in highland Central Asia. –
Cambridge University Prres: 2022.
3
Yuqi Li, Michael J. Storozum, Xin Jia, Xin Wang, Michael D. Frachetti.
Reconceptualizing water history of Chinese
Central Asia: Hydraulic modeling of the early 1
st
millennium AD irrigation system at Mohuchahangoukou-4 (MGK-4),
Xinjang, China. – Journal of Archaeological Science: 2020.
4
Tekla M. Schmaus, Puala N. Doumani Dopuy and Michael Frachetti.
Variability in seasonal mobility patterns in
Bronze and Iron Age Kazakhstan through cementum analysis. –
Quaternary International: 2019.
16
кўрсатди. Қолаверса, ушбу тадқиқот ўз натижалари билан кўчманчи чорвадорлар
иқтисодиётига таъсир қилган қайси омиллар уларнинг бронза ва темир даврларида
бошқа маконларга кўчишларига олиб келганлиги ва кўчиш мавсумларидаги хилма-
хиллик уларнинг ижтимоий тузилмалари ва халқлараро муносабатларига қай
даражада таъсир кўрсатганлиги каби бошқа саволларни ҳам келтириб чиқарди.
References:
1.
Carli Peters 1, Kristine K. Richter2, ShevanWilkin 1,3, Sören Stark4, Basira Mir-
Makhamad1,5, Ricardo Fernandes1,6,7,8, Farhod Maksudov9, Sirojidin Mirzaakhmedov10,
Husniddin
Rahmonov10,
Stefanie
Schirmer1,5,
Kseniia
Ashastina1,5,
Alisher
Begmatov11,12,13, Michael Frachetti 14,15, Sharof Kurbanov16, Michael Shenkar17,18,
Taylor Hermes 19,20, Fiona Kidd21, Andrey Omelchenko22, Barbara Huber 1,23,24, Nicole
Boivin 1,25,26, ShujingWang27, Pavel Lurje 22,Madelynn von Baeyer 1,5, RitaDalMartello1,5
& Robert N. Spengler III 1,5.
Archaeological and molecular evidence for ancient chickens in
Central Asia.
– Nature communications: 2024.
2.
Elissa Bullion, Farhod Maksudov, Edward Henry, Ann Merkle and Michael D. Frachettti.
Community practice and religion at an Early Islamic cemetery in highland Central Asia. –
Cambridge University Prres: 2022.
3.
Yuqi Li, Michael J. Storozum, Xin Jia, Xin Wang, Michael D. Frachetti.
Reconceptualizing
water history of Chinese Central Asia: Hydraulic modeling of the early 1
st
millennium AD
irrigation system at Mohuchahangoukou-4 (MGK-4), Xinjang, China. –
Journal of Archaeological
Science: 2020.
4.
Tekla M. Schmaus, Puala N. Doumani Dopuy and Michael Frachetti.
Variability in
seasonal mobility patterns in Bronze and Iron Age Kazakhstan through cementum analysis. –
Quaternary International: 2019.
