52
PSIXOANALIZ MAKTABI TALQINIDA TO‘NG‘ICH FARZANDNING OILADA
TUTGAN ROLI
Turdimatova Elnoza
Farg‘ona davlat universiteti sirtqi bo‘lim o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13843273
Annotatsiya.
Psixoanaliz maktabi inson ruhiyati va psixologik holatlarini tahlil qilishda
markaziy ahamiyatga ega bo‘lgan nazariyalardan biridir. Sigmund Freyd tomonidan asos
solingan bu yo‘nalish, shaxsning ruhiy holatini tushunishda bolaning oilaviy muhitini,
tarbiyalanish jarayonini, ayniqsa tug‘ilish tartibini muhim omil sifatida ko‘rib chiqadi. Oila
tarkibidagi farzandlarning tug‘ilish tartibi va ularga yuklangan vazifalar har bir bolaning
individual rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqola psixoanaliz maktabining
to‘ng‘ich farzandning oiladagi o‘rniga oid yondashuvini tahlil qiladi, ularning oilaviy rol va
psixologik holatiga qanday ta’sir qilishi masalasini o‘rganadi.
Odatda, to‘ng‘ich farzand oila hayotida birinchi bo‘lib diqqat markazida bo‘ladigan shaxs
bo‘lib, ota-onaning ko‘proq e’tiborini oladi va katta umidlar bilan o‘sadi. Biroq, yosh
farzandlarning oilaga qo‘shilishi bilan bu e’tibor ma’lum darajada kamayishi va natijada
to‘ng‘ich farzandning ruhiy va psixologik holatida o‘zgarishlar yuzaga kelishi mumkin. Bu
o‘zgarishlar psixoanaliz nuqtai nazaridan qanday talqin qilinishi muhim masala bo‘lib, uni ilmiy
tadqiq qilish hamda tahlil qilish zarur.
Metodologiya.
Ushbu maqola psixoanaliz nazariyasi doirasida to‘ng‘ich farzandning
oiladagi o‘rnini tahlil qilishga qaratilgan. Psixoanalitik yondashuvdan foydalanilgan bo‘lib, S.
Freydning farzandlar va ularning oila ierarxiyasidagi psixologik roli haqidagi tadqiqotlari asos
qilib olingan. Shuningdek, Adlerning tug‘ilish tartibi nazariyasi va boshqa psixologik
manbalardan foydalanilgan. Maqola davomida to‘ng‘ich farzandning oiladagi roli, mas’uliyati,
ota-onalar va aka-ukalari bilan munosabatlari, shuningdek, ularning liderlik va psixologik
holatlari muhokama qilinadi.
Natijalar
1. To‘ng‘ich farzandning mas'uliyat va yetakchilik rolida bo‘lishi
Psixoanaliz nuqtai nazaridan, to‘ng‘ich farzand oilada birinchi bo‘lib dunyoga kelganligi
sababli unga alohida e’tibor qaratiladi. Bu bola ko‘pincha ota-onalarning birinchi tarbiyaviy
tajribalarini o‘zida mujassam qiladi. Buning natijasida, ota-onalar ko‘pincha to‘ng‘ich farzandga
katta talablar qo‘yadilar va uni "namunali farzand" sifatida qabul qiladilar. Bu esa ularning
yetakchilik xususiyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
To‘ng‘ich farzand ko‘pincha oilada lider rolini bajaradi, u yoshroq aka-uka yoki opa-
singillariga o‘rnak bo‘lish uchun mas'uliyatni o‘z zimmasiga oladi. Freydga ko‘ra, bunday
liderlik va mas'uliyat bolada o‘ziga bo‘lgan ishonchni oshirishi mumkin, lekin shu bilan birga
ortiqcha yuk ham yuklaydi. Bola o‘zini doimo yuqori standartlarga moslashishga majbur
bo‘lgandek his qiladi. Shuning uchun to‘ng‘ich farzandlar orasida psixologik zo‘riqish, stress va
o‘ziga talabchanlik darajasi yuqori bo‘lishi mumkin.
2. Ota-onalar bilan munosabatlar
To‘ng‘ich farzand ko‘pincha ota-onalarning qattiq nazoratiga tushadi. Bu holat, bir
tomondan, ota-onalar uchun yangi bo‘lgan tarbiya usullari va sharoitlar bilan bog‘liq. Ota-
onalar o‘zining dastlabki farzandiga yuqori talablar qo‘yib, uni jismoniy va ruhiy jihatdan ideal
53
bo‘lishini kutadilar. Bu esa to‘ng‘ich farzandni ko‘proq intizomli, mas'uliyatli va itoatkor
bo‘lishga undaydi.
Psixoanalizga ko‘ra, to‘ng‘ich farzand ota yoki ona bilan raqobat va ziddiyatga kirishishi
ham mumkin. Masalan, Freydning oidip kompleksiga ko‘ra, to‘ng‘ich bola otasiga qarshi ona
uchun raqobatlashishi yoki aksincha, onasiga qarshi ota bilan raqobatlashishi mumkin. Bu
jarayon bolada ota-onalarning e’tiborini qozonishga bo‘lgan ichki istak va ushbu raqobatning
psixologik oqibatlari bilan bog‘liq.
3. Yoshroq aka-uka yoki opa-singillar bilan munosabatlar
Yangi farzand tug‘ilganda, to‘ng‘ich farzand o‘zining oiladagi mavqeini yo‘qotishdan
qo‘rqadi. Psixoanaliz nazariyasiga ko‘ra, bola oilaga yangi aka-uka yoki opa-singil qo‘shilgach,
ota-onaning avvalgi e’tiboridan mahrum bo‘lishi mumkin, bu esa unda qizg‘anish va raqobat
hissini uyg‘otadi. Freydning qarashlariga muvofiq, bu qizg‘anish hissi bolaning keyingi hayotida
ham kuchli ta’sir ko‘rsatishi va ularning boshqalar bilan bo‘lgan munosabatlarida ifodalanishi
mumkin.
To‘ng‘ich farzandning o‘z yosh aka-ukalari bilan raqobati o‘ziga xos turli shakllarda
namoyon bo‘ladi. Bola o‘zining oiladagi mavqeini saqlab qolishga harakat qiladi va yoshroq aka-
uka yoki opa-singillar bilan doimo raqobatda bo‘lishi mumkin. Bu raqobat ba'zan ota-onaning
e’tiborini qayta qozonishga bo‘lgan intilishlar bilan ham bog‘liq bo‘ladi. Natijada, to‘ng‘ich
farzand ko‘pincha oilaning intizomiy va axloqiy me'yorlariga rioya qilishda o‘rnak bo‘lishga
intiladi.
4. Psixologik oqibatlar
To‘ng‘ich farzandning oiladagi yetakchilik va mas'uliyatli roli ularning shaxsiy psixologik
rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Psixoanalizga ko‘ra, bunday bola ko‘pincha mustaqil, o‘ziga
ishonchli va qat’iyatli bo‘ladi. Biroq, bunday holatda ortiqcha stress va tashvishlar ham yuzaga
kelishi mumkin. To‘ng‘ich farzandga yuklangan katta mas'uliyat ularning doimo
muvaffaqiyatga intilishlariga sabab bo‘lishi mumkin, ammo bu ularning ruhiy holatida stress va
haddan tashqari talabchanlikni keltirib chiqarishi ehtimoli bor.
To‘ng‘ich farzandlar ko‘pincha o‘zlarining oiladagi mavqeini saqlab qolishga va ota-
onaning kutgan umidlariga mos kelishga harakat qiladilar. Bu esa ularning o‘ziga bo‘lgan
ishonchini oshiradi, lekin shu bilan birga o‘zlarini bosim ostida his qilishlariga ham sabab
bo‘lishi mumkin. Psixoanalitik nuqtai nazardan, bunday farzandlar oiladagi yetakchi o‘rinlarini
yo‘qotishdan qo‘rqib, o‘zlarining hissiyotlarini va tashvishlarini bostirishlari mumkin.
Muhokama.
Natijalar shuni ko‘rsatadiki, to‘ng‘ich farzandning oiladagi o‘rni psixologik
jihatdan juda murakkab va ko‘p qirrali. Ularning ota-onalar bilan bo‘lgan munosabatlari,
yoshroq aka-ukalari bilan raqobati va ularga yuklangan mas'uliyatlar ularning shaxsiy
rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Psixoanaliz maktabi bu jarayonlarni o‘rganishda
to‘ng‘ich farzandning oiladagi yetakchilik roli va ularga nisbatan ota-onaning kutgan umidlarini
muhim omil sifatida ko‘rib chiqadi.
To‘ng‘ich farzandning oiladagi roli shaxsiy rivojlanish va ijtimoiy muhitga moslashishda
muhim ta’sir ko‘rsatadi. Ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchi va mustaqilligi ularning liderlik
qobiliyatlarini rivojlantiradi, lekin shu bilan birga, ortiqcha mas'uliyat va kutilmalar ularni
ruhiy jihatdan zo‘riqishga olib kelishi mumkin. Yoshroq aka-ukalar bilan bo‘lgan raqobat esa
54
bolaning oiladagi o‘rnini mustahkamlash uchun doimiy kurashni taqozo qiladi. Bu
jarayonlarning barchasi to‘ng‘ich farzandning umumiy psixologik rivojlanishiga ta’sir etadi.
Xulosa.
Psixoanaliz nazariyasida to‘ng‘ich farzandning oiladagi o‘rni va roli muhim
ahamiyatga ega. Ularning liderlik qobiliyatlari, ota-onalar bilan bo‘lgan munosabatlari va yosh
aka-ukalari bilan raqobat jarayoni ularning shaxsiy rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Ota-
onaning dastlabki farzandiga bo‘lgan kutilmalari va talablari bola ruhiyatiga kuchli ta’sir qiladi.
Psixoanaliz nazariyasiga ko‘ra, to‘ng‘ich farzandning oilaviy rolini tushunish, uning shaxsiy va
psixologik ehtiyojlarini to‘g‘ri baholash va ularga yordam berishda muhimdir.
