45
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA INTELLEKTUAL MULK
HUQUQLARINI HIMOYA QILISH MASALALARI
Ma’mura Turg‘unboeva
Toshkent xalqaro Vestminster universiteti ilmiy xodimi, mturgunboyeva@wiut.uz
https://doi.org/10.5281/zenodo.13827550
Annotatsiya:
Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi intellektual mulk (IP)
huquqlarini himoya qilish manzarasini sezilarli darajada o‘zgartirdi. Ushbu maqola raqamli
davrda IP huquqlari bilan bog‘liq qiyinchiliklar va muammolarni ko‘rib chiqadi, bunda
Internet tomonidan kiritilgan murakkabliklar, dasturiy ta’minot qaroqchiligi va raqamli
kontentni ko‘paytirish va tarqatish qulayligiga e’tibor qaratiladi. U intellektual mulkni himoya
qilish uchun amaldagi qonunchilik asoslarini o‘rganadi va raqamli huquqbuzarlikning
rivojlanib borayotgan tabiatini hal qilish uchun innovatsion echimlar zarurligini ta’kidlaydi.
Tadqiqot raqamli jamiyatda innovatsiyalar va ma’lumotlarga kirishni rag‘batlantirish bilan IP
himoyasini muvozanatlash muhimligini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
intellektual mulk huquqlari; raqamli texnologiyalar; mualliflik huquqi;
dasturiy ta’minotni qaroqchilik; raqamli huquqbuzarlik; huquqiy bazalar.
KIRISH
Bugungi kunda O‘zbekistonda mualliflik huquqini muhofaza qilishning zamonaviy
huquqiy mexanizmlarini takomillashtirish sohasida ilmiy tadqiqot ishlari amalga
oshirilmoqda. Bu borada, ayniqsa, mualliflik huquqini muhofaza qilishning shartnomaviy-
huquqiy asoslari va mexanizmlarini takomillashtirish, asarlardan foydalanishda “mualliflik
shartnomasi” institutini keng joriy etish, taraflarning huquq va majburiyatlarini qat’iy
belgilash, shuningdek xalqaro va milliy miqyosida mualliflar mulkiy huquqlarini boshqarishda
qo‘llanadigan turli vosita hamda usullarini takomillashtirishning ilmiy-nazariy va amaliy
yechimlarini topish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
ASOSIY QISM
Raqamli texnologiyalarning paydo bo‘lishi intellektual mulk (IP) huquqlari landshaftini
o‘zgartirib, misli ko‘rilmagan imkoniyatlar va muhim muammolarni taqdim etdi. Ijodiy ishlar,
ixtirolar va brend identifikatorlari raqamli platformalar orqali tobora ko‘proq foydalanish
mumkin va takrorlanar ekan, IP huquqlarini himoya qilish yangi dolzarblik kasb etdi. Ushbu
maqola ushbu raqamli asrda intellektual mulk huquqlarini himoya qilish bilan bog‘liq asosiy
masalalarni o‘rganadi, ijodkorlar, biznes va iste’molchilar uchun oqibatlarini o‘rganadi.
Mamlakatimizda mualliflik huquqi ya’ni adabiy, san’at va tasviriy san’at asarlariga
hurmat qilish darajasi qay darajada deb o‘ylaysiz? Mualliflik asarlaridan muallif yoki boshqa
huquq egasining roziligi bilan foydalaniladimi? Afsuski bugungi kunda bu kabi savollarning
ko‘pi javobsiz yoki so‘raluvchi shaxs uchun “g‘ayritabiiy” savoldek tuyulishi mumkin. Ha
aynan shunday, vaholanki O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh
huquqlar to‘g‘risida”gi Qonunida muallif yoki huquq egasining mulkiy va shaxsiy nomulkiy
huquqlari doirasi belgilab berilgan. Hattoki, shaxsiy maqsadlarda foydalanilganlik uchun ham
haq to‘lash bilan bog‘liq qoidalar mavjud. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi 1056-
moddasiga ko‘ra, muallifga asardan har qanday shaklda va har qanday usulda foydalanishda
mutlaq huquqlar tegishlidir. Ushbu kodeksga ko‘ra, intellektual faoliyat natijasiga yoki xususiy
alomatlarni aks ettiruvchi vositaga nisbatan mulkiy huquqlar egasiga ana shu intellektual
46
mulk ob’ektidan o‘z xohishiga ko‘ra har qanday shaklda va har qanday usulda mutlaq qonuniy
foydalanish huquqi tegishli bo‘ladi. Eng muhimi, bugungi kunda mualliflik huquqi ob’ektlari
o‘zining tarmoq yo‘nalishlaridan (a) adabiyot va noshirlik, b) musiqa va teatr, c) kino, d) radio
va televideniya, e) fotografiya asarlari, f) EHM va ma’lumotlar bazalari, g) vizual va grafik
ishlar, h) reklama xizmatlari, j) mulkiy huquqlarni jamoaviy asosda boshqaruvchi tashkilotlar)
kelib chiqib, rivojlangan xorijiy mamlakatlar iqtisodiyotida katta o‘rin tutmoqda. Xususan,
2019 yilda AQSH yalpi ichki mahsulotida mualliflik huquqi sanoati ulushi 2,5 trillion (2,568,23
mlrd) AQSH dollariga yetib, mamlakat iqtisodiyotini 11,99 foizini tashkil etgan.
1
Shuningdek,
Mualliflar va bastakorlar xalqaro konfederatsiya (CISAC) 130 dan ortiq mamlakatdan 250 dan
ortiq mulkiy huquqlarni jamoaviy asosda boshqaruvchi tashkilotlarini birlashtirgan bo‘lib,
2017 yilda ushbu tashkilot tarkibiga kiruvchi mulkiy huquqlarni jamoaviy asosda
boshqaruvchi tashkilotlar tomonidan yig‘ilgan mualliflik haqlari miqdori 447,8 mln AQSh
dollarini tashkil etgan.
Raqamli texnologiyalar IP himoyasi uchun qiyinchiliklar tug‘dirsa-da, ular innovatsion
echimlarni ham taklif qiladi. Blockchain texnologiyasi IP huquqlarini himoya qilish uchun
kuchli vosita sifatida paydo bo‘ldi. Markazlashtirilmagan va o‘zgarmas daftarni yaratish orqali
blockchain egalik huquqini tasdiqlovchi dalillarni va yaratilish vaqtini belgilash yozuvlarini
taqdim etishi mumkin. Ushbu texnologiya ijodkorlarga o‘z huquqlarini yanada samaraliroq
himoya qilish imkonini beradi va huquqbuzarliklarning oldini oladi. Biroq, IP boshqaruvi
uchun blokcheynning keng qo‘llanilishi hali boshlang‘ich bosqichida va huquqiy asoslar uning
afzalliklaridan foydalanish uchun hali to‘liq moslashmagan. Sun'iy intellekt (AI) va mashinani
o‘rganish kontent yaratishda tobora ko‘proq foydalanilmoqda, bu esa mualliflik va egalik
haqidagi tegishli savollarni tug‘dirmoqda. AI tizimlari musiqa, san'at yoki yozma tarkibni
yaratganda, u inson muallifligiga tayanadigan an'anaviy intellektual mulk tushunchalariga
qarshi chiqadi. IP huquqlarini sun'iy intellektga berish mumkinmi yoki ular texnologiyani
ishlab chiquvchilarda qoladimi yoki yo‘qligini aniqlash davom etayotgan munozaradir. Ushbu
noaniqlik AI tomonidan ishlab chiqarilgan voqelikka moslashish uchun huquqiy tamoyillarni
qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi.Raqamli asrda intellektual mulk huquqlarini himoya
qilishning yana bir asosiy muammosi - bu ijodkorlar va iste’molchilar o‘rtasida xabardorlik va
ta’limning etishmasligi. Ko‘pgina shaxslar IP nima ekanligini yoki ular uchun mavjud bo‘lgan
huquqiy himoyani to‘liq tushunmaydi. Bunday bilimsizlik qasddan buzilishlarga yoki
aksincha, ijodkorlarning o‘z huquqlarini yetarli darajada himoya qilmasligiga olib kelishi
mumkin. Taʼlim sohasidagi tashabbuslarni koʻpaytirish ijodkorlarni ham, foydalanuvchilarni
ham IP ahamiyati va huquqbuzarlikning mumkin boʻlgan oqibatlari haqida xabardor qilish
uchun zarur.
Ma’lumki, O‘zbekiston Respublikasining 2021 yil 20 avgustdagi “Intellektual mulk
ob’ektlarining huquqiy muhofazasi yanada takomillashtirilishi munosabati bilan O‘zbekiston
Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi
Qonuni bilan “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonunga zararlar
yetkazilishi faktidan qat’i nazar, huquqbuzarlikning xususiyati va huquqbuzarning aybi
darajasidan kelib chiqib ish muomalasi odatlarini hisobga olgan holda zarar qoplanishi o‘rniga
1
Copyright Industries in the US Economy. [Available
https://www.iipa.org/files/uploads/2020/12/2020-IIPA-Report-
47
bazaviy hisoblash miqdorining yigirma baravaridan ming baravarigacha miqdorda to‘lanishi
lozim bo‘lgan tovonni to‘lashni nazarda tutuvchi qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritildi.
2
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar
to‘g‘risida”gi Qonuni 65-moddasiga muvofiq, muallif, turdosh huquqlar egasi yoki mutlaq
huquqlarning boshqa egasi huquqbuzardan huquqlarni tan olishini, huquq buzilishidan
oldingi holatni tiklashini va huquqni buzadigan yoki uning buzilishi xavfini yuzaga
keltiradigan harakatlarni to‘xtatishini hamda huquq egasining huquqi buzilmagan taqdirda, u
fuqarolik muomalasining odatdagi sharoitlarida olishi mumkin bo‘lgan, lekin ololmay qolgan
daromadi miqdoridagi zararlarning o‘rnini qoplashini talab qilishga haqli ekanligi belgilangan.
Ushbu moddadagi “mutlaq huquqlarning boshqa egasi” deyilganda aynan mulkiy huquqlarni
jamoaviy asosda boshqaruvchi tashkilot nazarda tutilganligini ta’kidlash lozim. Yuqoridagi
norma orqali tovon miqdori chegaralarining qonunchilikka kiritilishi sudlar uchun javobgarlik
chorasini belgilashda muhim asos bo‘lib xizmat qildi deyish mumkin. Zero, ilgari bu kabi
norma mavjud emas edi va sudlar tomonidan tovonni belgilash bilan bog‘liq holatlar deyarli
kuzatilmagan.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, so‘nggi yillarda O‘zbekistonda mualliflik huquqi bilan
bog‘liq nizoli ishlar oshib bormoqda. Bu esa o‘z-o‘zidan ushbu yo‘nalish institutlari (mulkiy
huquqlarni jamoaviy asosda boshqaruvchi tashkilotlar) faol ishlayotganligidan hamda
ijodkorlarning o‘z huquqlarini tushunib yetayotganligidan darak beradi. Shu bilan birga,
hozirda O‘zbekistonda mualliflar va huquq egalarining mulkiy huquqlarini himoyasini
ta’minlashga doir bir qator islohotlar amalga oshirilayotganligini ta’kidlash kerak. Xususan,
mualliflar, turdosh huquq egalari hamda boshqa huquq egalarining qonuniy huquq va
manfaatlarini, ularning mualliflik haqi (gonorar)ni adolatli olinishini ta’minlash shular
jumlasidandir. Shu bilan burga, Butunjahon intellektual mulk tashkiloti iqtisodiyoti o‘tish
davridagi davlatlar uchun intellektual mulk siyosatini ishlab chiqishda mualliflar va ijrochilar
jamiyatiga alohida urg‘u bergan. Tadqiqotchilar tomonidan mualliflik huquqi muhofazasini
ta’minlashda mulkiy huquqlarni jamoaviy boshqarish bilan birga, mualliflik shartnomasini
ham alohida ta’kidlashadi. Shu bilan birga, ushbu yo‘nalishda asarlardan foydalanish uchun
imkoniyati cheklangan shaxslarga sharoitlar tug‘dirish muhim sanaladi. Bu borada ayniqsa,
Ko‘zi ojiz, ko‘rishda nuqsoni bo‘lgan va bosma axborotni idrok etishda boshqa jihatdan
qobiliyati cheklangan shaxslarning nashr etilgan asarlardan foydalanishini yengillashtirish
to‘g‘risidagi Marokash shartnomasi (2013-yil 27-iyun, Marokash) muhim o‘rin tutadi.
Umuman olganda, mualliflik huquqini jamoaviy boshqarish, xuddi intellektual mulkning
boshqa obyektlari kabi muhim sanaladi. Xalqaro darajada huquqi muhofazani biz, tovar
belgisi (Madrid tizimi) va ixtiro (PCT tizimi)da ko‘rishimiz mumkin.
XULOSA
Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar yo‘nalishidagi tadqiqotlardan kelib chiqib, mulkiy
huquqlarni jamoaviy asosda boshqaruvchi tashkilotlar faoliyatiga doir quyidagi xulosalarga
kelish mumkin: Birinchidan, mulkiy huquqlarni jamoa bo‘lib boshqarish bilan
shug‘ullanadigan tashkilotlar huquq egalari shartnoma asosida o‘tkazgan huquqlarnigina
amalga oshirishi lozim. Ikkinchidan, sub’ektlar (muallif, huquq egasi) xohlagan vaqtda bu
tashkilotlarning nazorat qilish huquqiga ega bo‘lish imkoniyatini olishlari kerak. Uchinchidan,
2
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi [National Legislative Database], 21.08.2021-y., 03/21/709/0808-son.
48
mulkiy huquqlarni jamoaviy asosda boshqaruvchi tashkilotlar mualliflik huquqining turli
sohalari bo‘yicha tuzilishi mumkin. To`rtinchidan, tashkilotlar huquqlarining mulkiy
huquqlarini boshqarish, ya’ni asarlardan foydalanganda haq yig‘ish bilan shug‘ullansa-da,
lekin ular tijorat tashkilotining vazifasini bajarmasligi va o‘z xarajatlarini huquq egalarining
ajratmalari hisobidan qoplashligi lozim. Beshinchidan, bu tashkilotlar huquq egasining
topshirig‘iga muvofiq, huquqlarni uchinchi shaxslarga ham o‘tkazish (litsenziya asosida)
funksiyasini amalga oshirishi mumkin. Mazkur takliflar bo‘yicha ishlarni to‘g‘ri va tizimli
tarzda yo‘lga qo‘yilishi, o‘ylaymizki mualliflik huquqini himoyasini ta’minlashga bu orqali esa
ijodkorlar mehnati uchun tegishli haqlarni to‘lanishiga hamda madaniyat va san’atni
mualliflik huquqiga doir qoidalar asosida rivojlanishiga olib keladi. Ushbu jihatlar bevosita
xalqaro normalar qoidalari (xususan, TRIPS bitimi) va tamoyillariga mos keladi.
References:
1.
Copyright
Industries
in
the
US
Economy.
[Available
https://www.iipa.org/files/uploads/2020/12/2020-IIPA-Report-FINAL-web.pdf
2.
Younas, A. (2019). Legality Of Rule Of Law With Chinese Characteristics. SSRN Electronic
Journal.
3.
Younas, A., & Zeng, Y. (2024). Proposing Central Asian AI ethics principles: a multilevel
approach for responsible AI. AI and Ethics, 1-9.
4.
Абдувалиева, М. А., Абдуллаева, Ф. А., & Абдурахимова, Д. (2018). Повышение
правовой культуры молодежи–один из важнейших факторов построения правового
государства. М. Әуезов атындағы ОҚМУ ҒЫЛЫМИ ЕҢБЕКТЕРІ НАУЧНЫЕ ТРУДЫ ЮКГУ
имени М. Ауэзова TRANSACTIONS, 231.
5.
Абдувалиева, М. (2022). Приоритетные направления совершенствования
социальной поддержки семей, воспитывающих детей с инвалидностью в современном
Узбекистане. Academic research in educational sciences, 3(NUU Conference 2), 595-602.
6.
Tian, Y., & Winn, J. (2008). Re-thinking Intellectual Property: The political economy of
copyright protection in the digital era. Routledge-Cavendish.
7.
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi [National Legislative Database], 21.08.2021-y.,
03/21/709/0808-son.
