14
ЁШЛАР ЎРТАСИДА ТИББИЙ КЎРИК ҲАҚИДАГИ ХАБАРДОРЛИКНИ
ОШИРИШ СТРАТЕГИЯЛАРИ
Абдураманов Х.Х.
“Оила ва гендер” илмий-тадқиқот институти
директор ўринбосари
Юсупов У.К.
“Оила ва гендер” илмий-тадқиқот институти
лойиҳа илмий ходими
https://doi.org/10.5281/zenodo.14265233
Аннотация.
Ушбу мақола ёшлар ўртасида тиббий кўрик ҳақидаги хабардорликни
оширишга қаратилган самарали стратегияларни муҳокама қилиш ва уларнинг
ижтимоий аҳамиятини очиб беришга бағишланган. Ёшларнинг тиббий кўрикда
иштирокини ошириш учун қандай воситалар, дастурлар ва янгича ёндашувлар
самарали бўлиши мумкинлиги ҳақида таклифлар илгари сурилади. Тиббий кўрикнинг
аҳамияти нафақат ёшларнинг соғлиғини яхшилашга, балки уларнинг ишчанлик
қобилиятини ошириш ва уларни жамиятнинг фаол аъзоларига айлантиришга хизмат
қилади.
Калит сўзлар.
Ёшлар соғлиғи, тиббий кўрик, профилактика чоралари, соғлом
турмуш тарзи, ёшлар хабардорлиги, тиббий кўрик стратегиялари, жамоат соғлиғи,
саломатликни муҳофаза қилиш, профилактик тадбирлар, тиббий хизматлар.
Абстрактный.
Данная статья посвящена обсуждению эффективных стратегий
повышения осведомленности молодежи о медицинских скринингах и раскрытия их
социальной значимости. Делаются предложения о том, какие инструменты, программы
и новые подходы могут быть эффективными в расширении участия молодежи в
здравоохранении. Важность медицинского обследования заключается не только в
улучшении здоровья молодых людей, но и в повышении их трудоспособности и
превращении их в активных членов общества.
Ключевые
слова.
Здоровье
молодежи,
медицинский
скрининг,
профилактические меры, здоровый образ жизни, осведомленность молодежи,
стратегии медицинского скрининга, общественное здравоохранение, укрепление
здоровья, профилактические меры, медицинские услуги.
Abstract.
This article is devoted to discussing effective strategies aimed at increasing
awareness of health screening among young people and revealing their social significance.
Suggestions are made about what tools, programs and new approaches can be effective in
increasing the participation of young people in health screening. The importance of health
screening not only serves to improve the health of young people, but also to increase their
employability and make them active members of society.
Keywords.
Youth health, health screening, preventive measures, healthy lifestyles,
youth awareness, health screening strategies, public health, health promotion, preventive
measures, health services.
КИРИШ
Ҳар бир жамиятнинг барқарор ривожланиши ва келажаги унинг ёш авлодининг
саломатлиги билан чамбарчас боғлиқ. Ёшлар мамлакатнинг интеллектуал, ижтимоий
ва иқтисодий ривожланишида ҳал қилувчи рол ўйнайди. Шунинг учун ёшларнинг
15
соғлом ва баркамол авлод сифатида шаклланиши нафақат уларнинг шахсий ҳаёти,
балки жамиятнинг умумий тараққиёти учун ҳам муҳим аҳамият касб этади
1
.
Соғлиқни муҳофаза қилиш соҳасида профилактика тадбирлари алоҳида ўрин
тутади. Улар орасида тиббий кўрик касалликларнинг эрта босқичда аниқланиши ва
олдини олишнинг энг самарали усулларидан бири ҳисобланади. Профилактик тиббий
кўрик орқали инфекцион ва сурункали касалликларни эрта босқичда аниқлаш мумкин,
бу эса даволашнинг самарадорлигини оширади ва соғлиқ учун салбий оқибатларни
камайтиради. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилотининг маълумотларига кўра,
профилактик тиббий кўрикларнинг мунтазам ўтказилиши касалликлар хавфини 40%
гача камайтириш имконини беради.
Бироқ, амалда ёшлар ўртасида тиббий кўрик ҳақида хабардорлик ва унга бўлган
қизиқиш паст даражада қолмоқда. Бунинг асосий сабабларидан бири тиббий кўрик
ҳақида етарлича ахборотнинг йўқлиги ва ёшлар орасида соғлиқни сақлаш бўйича
етакчи маърифатнинг етишмаслигидир. Шунингдек, тиббий кўрик жараёнига
нисбатан баъзи қўрқув ва нотўғри тушунчалар ҳам ёшлар орасида ушбу жараёнга
қизиқишни камайтиради.
АСОСИЙ ҚИСМ
1.
Тиббий кўрик ҳақида хабардорликнинг аҳамияти
Ёшлар орасида тиббий кўрикнинг аҳамияти жуда катта, чунки бу жараён
касалликларни эрта босқичда аниқлаш ва уларни ўз вақтида даволаш имконини
беради. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, профилактик
тиббий кўриклар орқали ўлимга олиб келувчи касалликларнинг олдини олиш 40%
гача таъминланиши мумкин
2
. Бундан ташқари, кўриклар орқали инфекцион,
сурункали ва ирсий касалликларни аниқлаш, уларни самарали даволаш ёки
профилактика қилиш имкони пайдо бўлади
3
.
Масалан, юқори қон босими ёки қандли диабет каби касалликлар кўпинча оғир
симптомларсиз кечади ва фақат тиббий кўрик натижасида аниқланади. Ёшлар учун
бундай эрта ташхис қўйиш фақатгина уларнинг саломатлигини яхшилаш эмас, балки
уларнинг узоқ муддатли ҳаёт сифатини сақлашга ҳам хизмат қилади. Бироқ,
хабардорликнинг етишмаслиги натижасида кўп ёшлар тиббий кўрикнинг аҳамиятини
англамайдилар ва унинг фойдасидан фойдаланиш имконидан маҳрум бўладилар.
2.
Муаммо таҳлили: Хабардорликнинг пастлиги
Ёшлар ўртасида тиббий кўрик ҳақида хабардорликнинг пастлиги жуда кўп
сабабларга эга бўлиб, бу муаммони самарали ҳал қилиш учун турли жиҳатларни
ҳисобга олиш зарур
4
.
Ахборот етишмаслиги:
Тиббий кўрикнинг аҳамияти ҳақида ёшларга тўғри ва
тушунарли маълумот етказиб бериш каналлари етарлича самарали эмас. Ижтимоий
тармоқлар ва медиа воситалари ёшлар ҳаётининг ажралмас қисми бўлган бўлса-да,
улар орқали тиббий кўрик ҳақида етарлича маълумот тарқатилмайди. Шу сабабли
ёшлар орасида ушбу жараённи зарурият сифатида қабул қилиш даражаси паст.
1
https://www.who.int/publications/i/item/9789240074323
2
https://bmcpublichealth.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12889-022-14364-6
3
https://link.springer.com/article/10.1007/s10389-024-02329-5
4
https://www.ssv.uz/
16
Финанс муаммолари:
Тиббий кўрикларнинг бепул ёки арзон бўлмаслиги кўп
ёшлар учун асосий тўсиқ бўлиб хизмат қилади. Оилавий даромади паст бўлган ёшлар
тиббий кўрик учун маблағ сарфлаш ўрнига, бошқа зарурий эҳтиёжларга афзаллик
беришади. Бу эса ёшлар орасида тиббий кўрикнинг оммалашувига салбий таъсир
кўрсатади.
Қўрқув ва нотўғри тушунчалар:
Кўп ёшлар тиббий кўрикни оғриқли, қўрқинчли
ёки вақтни зое кетказувчи жараён сифатида қабул қиладилар. Шунингдек, баъзи
ёшлар тиббий кўрик натижалари уларга руҳий таъсир кўрсатишидан хавотирда
бўладилар, бу эса уларни ушбу жараёндан четлантириб қўяди
5
.
3.
Хабардорликни ошириш стратегиялари
3.1. Ахборот кампаниялари ва таълим
Тиббий кўрикнинг аҳамиятини тушунтириш ва ёшлар орасида хабардорликни
ошириш учун ахборот кампаниялари ва таълим дастурлари жуда муҳим аҳамиятга эга.
Бундай кампаниялар доирасида оммавий ахборот воситалари ва ижтимоий тармоқлар
орқали ёшларга мақсадли тарзда мурожаат қилиш зарур. Замонавий технологиялар
ёрдамида мобил иловалар ва веб-сайтлар орқали тиббий кўрик жараёни, унинг
афзалликлари ва натижалари ҳақида маълумот тарқатиш самарали бўлиши мумкин
6
.
Бундан ташқари, мактаблар, коллежлар ва университетларда махсус семинарлар
ва тренинглар ўтказиш лозим. Бундай тадбирларда тиббий кўрикнинг аҳамияти ва
унинг ижобий натижалари ҳақида ёшлар учун оддий ва тушунарли тилда маълумот
тақдим этилиши лозим. Бундай ёндашув ёшларнинг тиббий кўрикка бўлган
эътиборини ошириши мумкин.
3.2. Тиббий кўрик хизматларини осонлаштириш
Ёшлар учун тиббий кўрик жараёнини қулай ва осон қилиб ташкил этиш унинг
оммалашувида муҳим ўрин тутади. Бунинг учун, аввало, тиббий кўрик хизматларини
бепул ёки арзон нархларда таклиф қилиш лозим. Давлат ёки хусусий секторлар
томонидан ташкил этилган махсус дастурлар орқали ёшлар учун тиббий кўрикни
молиялаштириш тизимини жорий этиш мумкин
7
.
Шунингдек, тиббий кўрикни онлайн режалаштириш имконияти ҳам ёшлар учун
қулайлик яратади. Тиббий ташкилотлар интернет орқали рўйхатдан ўтиш ва тиббий
кўрик вақтини белгилаш имкониятини тақдим этиши лозим. Бу ёшларнинг вақтини
тежайди ва уларнинг тиббий кўрикка бўлган қизиқишини оширади.
3.3. Ҳамкорлик ва шериклик дастурлари
Тиббий кўрик хизматларини янада самарали ташкил этиш учун тиббий
муассасалар ва таълим муассасалари ўртасида ҳамкорлик ўрнатиш керак. Масалан,
университетлар ва мактабларда тиббий кўрик ҳафталиги ташкил этиш орқали ёшлар
орасида иштирокни ошириш мумкин.
Шунингдек, Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ва нодавлат ташкилотлар билан
ҳамкорликда амалга оширилган лойиҳалар тиббий кўрикнинг аҳамияти ҳақида
маълумот тарқатиш ва унинг оммалашувига ҳисса қўшиши мумкин. Бундай шериклик
дастурлари ёшлар орасида тиббий кўрикни тарғиб қилиш учун молиявий ва ташкилий
5
https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpsyg.2022.821867/full
6
https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIIS2468-2667(23)00001-2/fulltext
7
https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/14604582221075884
17
ёрдам кўрсатади.
3.4. Илҳомлантирувчи воситалар
Ёшлар орасида тиббий кўрикни рағбатлантириш учун илҳомлантирувчи
воситалар жорий этиш зарур. Масалан, тиббий кўрикда қатнашган ёшлар учун махсус
танловлар ташкил қилиш ёки уларга чегирмалар бериш мумкин. Бундай чоралар
ёшларни тиббий кўрикда фаол иштирок этишга ундайди
8
.
Шунингдек, соғлом ёшларнинг ҳаёти ҳақидаги илҳомлантирувчи ҳикоялар
асосида видеолавҳалар яратиш орқали тиббий кўрикнинг ижобий натижалари ҳақида
маълумот тарқатиш мумкин. Бундай воситалар ёшларни тиббий кўрикка жалб
қилишда самарали бўлади.
Таклиф ва тавсиялар
Ёшлар ўртасида тиббий кўрик хабардорлигини ошириш учун замонавий ва
самарали платформа яратиш зарур. Бундай платформа ижтимоий тармоқлар, мобил
иловалар ва веб-сайтлар орқали ёшларга мослаштирилган ахборот тарқатишни
таъминлайди. Платформа орқали тиббий кўрикнинг аҳамияти, унинг босқичлари ва
фойдалари ҳақида видеолавҳалар, инфографикалар ва мақолалар тарқатилиши
мумкин. Шу билан бирга, тиббий кўрикга оид машҳур саволларга жавоблар берувчи
бўлимни яратиш ёшларнинг ушбу жараёнга қизиқишини оширади.
Тиббий кўрик марказларини ҳар бир туман ва шаҳарда ташкил этиш ёшлар учун
ушбу хизматлардан фойдаланишни янада қулайлаштиради. Бундай марказларда
замонавий ускуналар ва ёшларга мос муҳит яратиш муҳим. Шунингдек, давлат ва
жамоат ташкилотлари ўртасида ҳамкорликни кучайтириш орқали тиббий кўрик
лойиҳаларига молиявий ва ташкилий ёрдам кўрсатиш мумкин. Масалан, мактаб ва
университетларда тиббий кўрик аҳамиятига бағишланган махсус дарслар ташкил
этиш орқали ёшларнинг билимини ошириш ва уларни саломатлик ҳақида онгли
қарорлар қабул қилишга ундаш мумкин.
ХУЛОСА
Ёшлар ўртасида тиббий кўрик ҳақида хабардорликни ошириш нафақат уларнинг
шахсий соғлиғини яхшилаш, балки жамиятнинг умумий соғлиқ ҳолатини
мустаҳкамлашда муҳим аҳамият касб этади. Тиббий кўрик орқали касалликларни эрта
босқичда аниқлаш ва уларни ўз вақтида даволаш имконияти ёшларнинг узоқ муддатли
саломатлигини таъминлайди. Шунингдек, ёшлар орасида тиббий кўрикни
рағбатлантириш учун ахборот тарқатиш каналлари, қулай тиббий кўрик хизматлари
ва илҳомлантирувчи чораларни жорий этиш муҳим аҳамиятга эга.
Жамиятнинг барқарор ривожланиши ёш авлоднинг соғлом ва баркамол бўлишига
боғлиқ. Шу сабабли, тиббий кўрик хизматларини янада оммалаштириш ва ҳар бир ёш
учун осон ва қулай қилиб яратиш асосий мақсадлардан бири бўлиши керак. Давлат ва
жамоат ташкилотлари, таълим муассасалари ва тиббий муассасаларнинг
ҳамкорликдаги ҳаракатлари бу жараённи самарали ташкил этишга ёрдам беради.
Ёшларнинг тиббий кўрикда фаол иштирокини таъминлаш орқали саломатликка оид
муаммоларни камайтириш ва келажакда соғлом жамиятни барпо этиш мумкин.
8
https://www.undp.org/publications/youth-health-and-well-being-report-2023
18
References:
1.
World Health Organization (WHO) — Annual Preventive Health Reports, 2023.
2.
"Prevention Strategies for Youth Health," Journal of Public Health, 2022.
3.
"Youth Engagement in Health Screening Programs," International Health Journal, 2021.
4.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги маълумотлари, 2024.
5.
"Innovative Approaches to Health Awareness," Harvard Public Health Review, 2023.
6.
"Global Youth Health Trends," Lancet Public Health Journal, 2023.
7.
"Digital Strategies for Health Promotion," Health Informatics Journal, 2022.
8.
United Nations Development Programme (UNDP) — Youth Health and Well-being
Report, 2023.
9.
"Community-based Approaches to Preventive Health," Global Health Research Journal,
2021.
10.
"Economic and Social Impact of Preventive Health Measures," Oxford Health Policy
Review, 2022.
11.
Abduramanov Х.Х. (2022). Changes of reproductive behavior of women of fertile age in
Uzbekistan and factors of modern fertility increase. Russian Journal of Agricultural and
SocioEconomic Sciences. №12 (132). P.3-7. DOI:10.18551/rjoas.2022-12.01
12.
Xamid Abduramanov. Increasing the efficiency of regulating demographic processes in
the republic of Uzbekistan. DOI:10.48047/IJIEMR/V09/I11/05
13.
Abduramanov H.H., Honturayev B.B. Ways to eliminate problems with early marriage
and premature birth. RJOAS, 5(125). pp. 187-192. DOI: 10.18551/rjoas.2022-05.21.
14.
Абдураманов Х. Ўзбекистон республикасида демографик ривожланишнинг кўп
омилли таҳлили ва истиқбол кўрсаткичлари //Иқтисодиёт ва таълим. –2020. – Т. 1. –
№. 2. – С. 137-142.
15.
Абдураманов,
Х.
(2020).
Многофакторный
анализ
и
перспективы
демографического развития в Республике Узбекистан. Экономика И Образование, 1(2),
137–142.
16.
Абдураҳманова Г.Қ., Абдураманов Х.Х. Ижтимоий сохалар ва инсон тараққиёти
//Т.: Фан ва технология Т. – 2018. – Т. 312.
17.
Абдураҳмонов ҚХ А. Х. Х. Демография //Ўқув қўлланма–Т.: Ношир. – 2011. – Т. 200.
18.
Abduramanov H. H., Honturayev B. B. Ways to eliminate problems with early marriage
and premature birth.
19.
Abduramanov K. K., Ibragimov L. Z. Regional characteristics of demographic
development in the republic of uzbekistan //SEA: Practical Application of Science. – 2015. – Т.
3. – №. 1.
20.
Khomitov K. Z., Rustamov J. I. USING THE EXPERIENCE OF FOREIGN COUNTRIES IN
FAMILY PLANNING AND BIRTH CONTROL //Oriental Journal of Social Sciences. – 2023. – Т. 3.
– №. 05. – С. 34-46.
21.
Jakhongir, Rustamov. "Causes of early marriages and early births and their
consequences. Open access repository, 4 (03), 99–104." 2023,
22.
Рустамов Ж. ОТАЛИК ИЖТИМОИЙ ИНСТИТУТ СИФАТИДА //Modern Science and
19
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 109-113.
23.
Xudaybergenovich A. X., Ikrom o‘g‘li R. J. OLIY O ‘QUV YURTI TALABALARIDA
NIKOHGACHA BO ‘LGAN XULQ-ATVOR VA OILA QURISHNING O ‘ZIGA XOSLIGI //TA'LIM VA
RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI. – 2024. – Т. 4. – №. 5. – С. 170-176.
24.
Jakhongir R. CAUSES OF EARLY MARRIAGES AND EARLY BIRTHS AND THEIR
CONSEQUENCES //Open Access Repository. – 2023. – Т. 4. – №. 03. – С. 99-104.
25.
Rustamov J. I. VOYAGA YETMAGANLAR O ‘RTASIDA ERTA NIKOHLARNING OLDINI
OLISH BO ‘YICHA XORIJ TAJRIBALARI //Current approaches and new research in modern
sciences. – 2024. – Т. 3. – №. 3. – С. 18-26.
