65
UCHUNCHI RENESANS: TA’LIM JARAYONINI RIVOJLANTIRISHDA
MULTIMEDIANING O’RNI VA ROLI
Shermanov Isobek Chilmamatovich
Dotsent, PhD
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14179942
Annotatsiya:
Ushbu maqolada mediata’limning asosiy shakllari, qo‘llaniluvchi
sohalarining o‘ziga xos jihatlari, mediata’lim usullari haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so’zlar:
renesans, uchunchi renesans, media, mediata’lim, multimedia, ta’limda
iste’mol va qoniqish.
O‘zbekiston Respublikasi o‘z mustaqilligini qo‘lga kiritib, jahonning rivojlangan
davlatlari qatoridan o‘zining munosib o‘rnini egallashi sari dadil qadamlar bilan ilgarilab
borar ekan, shubhasiz, shu mustaqillikka va uning porloq istiqbolini ta’minlovchi inson
omillarining ahamiyati tobora ortib boraveradi. Shuning uchun ham, mustaqilligimizning ilk
damlaridanoq, respublikamiz hukumati tomonidan mutaxassislar tayyorlash, yoshlarga
tegishli ta’lim-tarbiya berish masalalariga alohida e’tibor berib kelmoqda. Talim tizimini
rivojlanishi, barkamol shaxsga ta’lim-tarbiyani to‘g‘ri berib borish jonkuyar pedagoglar
qo‘lidadir. Shunday ekan, ularning kasbiy tayyorgarliklari, bajaradigan vazifalarini to‘g‘ri
tashkil etish masalasi ahamiyatga molikdir.
Hozirgi davrda pedagoglarning kasbiy tayyorgarligi, ularning mahoratlarini yanada
yuksaltirish, shart-sharoitlar yaratishga katta ahamiyat berilmoqda. Bu esa kasb ta’limi
o‘qituvchilarga yuksak darajada mas’uliyat yuklaydi, eng avvalo pedagog uchun darsning sifat
va samaradorligiga erishish muhim masalaga aylanmog‘i zarur[1].
Ta’lim tizimi barcha bo‘g‘inlarining axborot texnologiyalaridan foydalanishi ta’limning
axborotlashuvida kundalik talabni keltirib chiqaradi, bu esa, o‘z navbatida kasb ta’limi
o‘qituvchisidan yangi axborotlar muhitida bemalol ishlay oluvchi ko‘nikmalarni o‘zlashtirishni
talab etadi.
Ma’rifatli jamiyatni barpo etish, buyuk allomalarimizning azaliy orzusi bo‘lganligini
mustaqillik sharofati tufayli va uni amalga oshirish uchun barcha shart-sharoitlar yuzaga
kelganligini inobatga olgan holda Prezidentmiz Sh.M.Mirziyoyev o‘zining “O‘zbekiston
Respublikasi davlat mustaqilliginning o‘ttiz ikki yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimda
so‘zlagan nutqida “Men doimo ta’lim, ta’lim, muallim, mualim”[2], deb ta’kidlashi bejiz emas
edi. Shuningdek, “Ma’naviy yetuk, barkamol avlodni tarbiyalash, ta’lim-tarbiyani rivojlantirish,
ma’rifatli jamiyatni barpo etish asosida taraqqiyot strategiyasini ro‘yobga chiqaradigan yangi
shaxsni voyaga yetkazish – pirovard maqsadi inson manfaatlarini ta’minlash bo‘lgan
islohotlarimizning eng muhim vazifalaridandir”[1, 290] degan ko‘rsatmalari demokratik
jamiyatni barpo etishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Mamlakatimiz va chet elda ishlab chiqilgan mediata’lim modellarini quyidagicha
umumlashtirish mumkin:
asosan media-ta’limning madaniy, estetik, ijtimoiy -madaniy nazariyalariga asoslangan
ta’lim va axborot modellari (nazariya va tarixni o‘rganish, media -madaniyat tili va boshqalar);
tarbiyaviy va axloqiy modellar (axloqiy, diniy, falsafiy muammolarni ommaviy axborot
66
vositalari asosida ko‘rib chiqish), asosan axloqiy, diniy, mafkuraviy, ekologik va media
ta’limining boshqa nazariyalariga asoslangan;
asosan “iste’mol va qoniqish” nazariyasi va media-ta’limning amaliy nazariyasiga
asoslangan amaliy-utilitar modellar (media-texnologiyani amaliy o‘rganish va qo‘llash);
estetik-badiiy va madaniy nazariyaga asoslangan estetik modellar (birinchi navbatda
badiiy didni rivojlantirish va media madaniyatining eng yaxshi asarlarini tahlil qilishga
qaratilgan);
ijtimoiy-madaniy modellar (asosan ijodkorning idrok, tasavvur, vizual xotira, talqin,
tahlil, mustaqil, tanqidiy fikrlash nuqtai nazaridan har qanday turdagi va janrdagi matnlarga
nisbatan ijtimoiy-madaniy rivojlanishi)
Shu bilan birga, bu modellar va nazariyalar har doim ham sof shaklda mavjud emas,
lekin ko‘pincha o‘zaro bog‘liqdir.
Ommaviy axborot vositalarining keng tarqalishi, yangi axborot texnologiyalarining
paydo bo‘lishi, bizning fikrimizcha, zamonaviy sharoitda deyarli barcha mavjud mahalliy va
xorijiy media -ta’lim modellarini muvaffaqiyatli qo‘llash va ishlab chiqish, ularni birlashtirish
va sintez qilish imkonini beradi.
Media ta’limi Yu.N.Usovning fikriga ko‘ra, “o‘quvchi shaxsini rivojlantirishda ommaviy
axborot vositalari va axborotdan (bosma, radio, kino, televidenie, video, kompyuter
texnologiyalari, fotografiya) foydalanish tizimi”[3].
Rivojlanish tizimining o‘zi, bilimlarni to‘playdigan an'anaviy ta’lim mavzularidan farqli
o‘laroq, birinchi navbatda, o‘quvchining hissiy va intellektual rivojlanish jarayonini, uning
imkoniyatlarini simulyatsiya qiladigan badiiy va ijodiy faoliyat amaliyotini nazarda tutadi.
Shuningdek, "audiovizual madaniyat kontseptsiyasi maktab o‘quvchisining ekran san'ati
asosida estetik rivojlanish darajasining ma'lum tizimi sifatida: ehtiyojlar, ta’lim, audiovizual
tafakkur" kiritildi.
Kontseptual asos: media ta’limining estetik va madaniy nazariyasi.
Maqsad: badiiy media matnlari asosida shaxsiy rivojlanish.
Vazifalar: tomoshabinlarni estetik, audiovizual, emotsional intellektual tarbiyalash,
rivojlantirish:
har xil faol fikrlash turlari (obrazli, assotsiativ, mantiqiy, ijodiy);
media – matnlarni idrok etish, talqin qilish, tahlil qilish, estetik baholash ko‘nikmalari;
ekran, an’anaviy san’at va ommaviy axborot vositalari asarlari bilan muloqotda
foydalanish uchun ommaviy axborot vositalarining tilini o‘zlashtirish zarurati;
olingan ma'lumotlar, badiiy va ijodiy faoliyatda og‘zaki muloqotga ehtiyoj;
multimedia, audiovizual va yozma matnlar ko‘rinishidagi kommunikatsiya
texnologiyalari yordamida sinfda olingan bilimlarni, turli xil san'atni, atrofdagi dunyoni idrok
etish natijalarini uzatish qobiliyati[4].
Tashkiliy shakllar: o‘quvchilarning o‘quv, darsdan tashqari va bo‘sh vaqtlarida media
ta’limini joriy etish. Shu bilan birga, “faoliyatning to‘rt turi ajratiladi: 1) ekran san'ati, ularning
ijtimoiy hayotda ishlash qonuniyatlari haqidagi bilimlarni o‘zlashtirish; 2) hikoyaning makon-
zamon shaklida ochilgan mafkuraviy va badiiy mazmunini idrok etish; 3) sezish natijalarini
talqin qilish, ekran san’ati asariga estetik baho berish; 4) ekran san’ati sohasidagi badiiy va
ijodiy faoliyat”.
67
Media ta’lim usullarini quyidagilarga ko‘ra tasniflash mumkin: olingan bilim manbalari:
og‘zaki (ma’ruza, hikoya, suhbat, tushuntirish, munozara); vizual (media matnlarini tasvirlash
va namoyish qilish); amaliy (ommaviy axborot materiallari asosida har xil turdagi amaliy
vazifalarni bajarish). Kognitiv faollik darajasi bo‘yicha: tushuntirish va tasviriy (o‘qituvchi
ommaviy axborot vositalari haqida ma’lum ma’lumotlarni еtkazadi, tinglovchilar tomonidan
bu ma’lumotni qabul qilish va o‘zlashtirish); reproduktiv (o‘quvchilar ularni hal qilish
texnikasini o‘zlashtirishi uchun o‘qituvchi tomonidan ommaviy axborot vositalari asosida turli
mashqlar va topshiriqlarni ishlab chiqish va ishlatish), muammo (tanqidiy fikrlashni
rivojlantirish maqsadida muayyan vaziyatlar yoki media matnini muammoli tahlil qilish);
qisman qidirish yoki evristik, tadqiqot (qidiruv va ijodiy o‘quv faoliyatini tashkil etish). Media
matnlarini idrok etish va tahlil qilish jarayoniga, o‘yin-ijodiy faoliyat davrlariga, videotasvirga
olish bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlarga va boshqalarga ustunlik beriladi.
Media-ta’lim dasturi mazmunining asosiy bo‘limlari (“media –agentliklar”, “media
toifalari”, “media –texnologiyalar”, “media tili”, “media –vakolatxonasi” kabi media -ta’limning
asosiy tushunchalarini o‘rganish bilan bog‘liq):
media ta’limiga kirish;
maktab o‘quvchilarining media ta’limidagi ekran voqeligi;
inson - muhit - uni rivojlantirish, tushunish va identifikatsiyalash imkoniyatlari;
atrofdagi dunyoning rivojlanishini, inson ongini modellashtirishni yaxshilaydigan
texnologiyalar;
raqamli ming yillik - sivilizatsiyaning yangi bosqichi.
References:
1.
Mirziyoyev Sh. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. To‘ldirilgan ikkinchi nashr.
Toshkent, “O‘zbekiston”, 2022-yil, 464bet.
2.
Mirziyoyev Sh.M. Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari. T.: O‘zbekiston, 2020. 329-b.
3.
Abdullajonova, N. N., & Tursunaliyev, E. (2022). Informatika darslarida mediamatnlar
taxlili.
Ta’lim fidoyilari
,
4
, 10-15.
4.
Jo‘rayev N.M, Abdullajonova N.N, Infografik g‘oyalarni rivojlantirishning turli yo‘llari,
Ta’lim fidoyilari, 6, 190-195.
5.
Абдуллажонова Н. Н. (2016). Портфолио в качестве инструмента для оценки
совокупного воздействия.
Современная система образования: опыт прошлого, взгляд в
будущее
, (5), 30-33.
6.
Chilmamatovich, Shermanov Isobek. "FIN TA’LIM TIZIMINING OʻZBEK TA’LIM TIZIMIGA
ISLOH QILINISHI SABABLARI."
Ustozlar uchun
57.4 (2024): 39-42.
7.
Chilmamatovich, Shermanov Isobek. "HISTORY AND METHODOLOGY OF BIOGEN
TECHNOLOGIES (ONTOLOGICAL-EPISTEMOLOGICAL ANALYSIS)." (2023).
8.
Shermanov, Isobek. "BIOETIKA: FAN-TEXNOLOGIYA VA ISHLAB CHIQARISH
JARAYONIDAGI AHAMIYATI (ijtimoiy-falsafiy tahlil)."
Farg'ona davlat universiteti
1 (2023):
194-194.
9.
Chilmamatovich, Shermanov Isobek. "Main tasks in the material and spiritual
transformation of biotechnological processes."
Asian Journal Of Multidimensional
68
Research
12.7 (2023): 24-30.
10.
Шерманов, Исобек. "Ижтимоий тараққиётда биотехнологик жараёнларни
шакллантириш: муаммо ва таклифлар."
Общество и инновации
3.6 (2022): 64-69.
11.
Chilmamatovich,
Shermanov
Isobek.
"БИОТЕХНОЛОГИК
ЖАРАЁНЛАР
ТАРАҚҚИЁТИДА МОДДИЙ ВА МАЪНАВИЙ ИШЛАБ ЧИҚАРИШ УЙҒУНЛИГИ
МАСАЛАЛАРИ."
PHILOSOPHY AND LIFE INTERNATIONAL JOURNAL
SI-1 (2022).
12.
Шерманов, И. "МИЛЛИЙ ИЖТИМОИЙ ИШЛАБ ЧИҚАРИШ ВА УНИНГ МУСТАҚИЛ
ИЖТИМОИЙ
ТАРАҚҚИЁТДА
ТУТГАН
ЎРНИ
ВА
АҲАМИЯТИ."
ВЕСТНИК
КАРАКАЛПАКСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМЕНИ БЕРДАХА
35.2 (2017):
103-104.
13.
Шерманов, Исобек Чилмаматович. "СОЦИАЛЬНОЕ РАЗВИТИЕ: ОСНОВЫ
МАТЕРИАЛЬНОГО И ДУХОВНОГО СООТНОШЕНИЯ."
Актуальные научные исследования в
современном мире
3-7 (2017): 142-146.
14.
Shermanov, Isobek Chilmamatovich. "DIALECTIC AND SINERGETIC PECULIARITIES OF
MATERIAL PRODUCTION PROCESS."
Theoretical & Applied Science
2 (2017): 81-86.
15.
Шерманов, И. Ч. "ИЖТИМОИЙ ТАРАҚҚИЁТДА МАЪНАВИЙ ИШЛАБ ЧИҚАРИШНИНГ
ФАЛСАФИЙ МЕТОДОЛОГИК АҲАМИЯТИ."
ILMIY XABARNOMA
: 44.
16.
Негматова, Шахзода, and Хасан Орипов. "Проблемы формирования интернет-
грамотности среди молодежи."
Наука и образование сегодня
5 (6) (2016): 37-39.
17.
Negmatova, Shakhzoda Shukhratovna, and Nodirjon Ergashevich Togaev. "Diversity in
social development."
Школа Науки
5 (2019): 43-45.
18.
Негматова, Шахзода, and Хасан Вахобович Орипов. "Влияние глобальных кризисов
на духовность человека."
Достижения науки и образования
10 (32) (2018): 33-35.
19.
Negmatova, Shahzoda. "Competition between political parties in Uzbekistan."
European
Journal of Humanities and Social Sciences
1 (2016): 25-27.
20.
Negmatova, Shahzoda Shuxratovna. "Legal processes of ensure of socio-economic
competition."
The Fourth International Congress on Social Sciences and Humanities
. 2015.
21.
Shukhratovna, Negmatova Shakhzoda, and Oripov Khasan Abdivakhobovich. "The
influence of intellectual competition to social development in the 21st century."
European
science
7 (49) (2019): 44-47.
22.
Shukhratovna, Negmatova Shakhzoda. "A Paradigm of Synergetics and Nonlinear
Thinking." (2023).
23.
Shukhratovna, Negmatova Shakhzoda. "Modern Scientific Thinking: Innovative And
Euristic Aspects."
The American Journal of Social Science and Education Innovations
3.10
(2021): 13-17.
24.
Negmatova, Sh Sh. "THE CONCEPT OF COMPETITION IN THE SCIENTIFIC
COMMUNITY."
Актуальные направления фундаментальных и прикладных исследований
.
2016.
25.
Negmatova, Shahzoda Shuxratovna. "MORAL NORMS OF THE ECONOMIC
COMPETITIVE."
Teoretičeskaâ i prikladnaâ nauka
7.27 (2015): 44-47.
