157
JADIDLAR HARAKATI VA UNING PEDAGOGIKA RIVOJIGA QO‘SHGAN
HISSASI
To‘xtamurodov Lazizbek
Buxoro davlat pedagogika instituti 4-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14243080
Annotatsiya:
Mazkur maqolada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda
faoliyat yuritgan jadidlar harakati va ularning pedagogika sohasiga qo‘shgan hissasi
yoritilgan. Jadidlar yangi usuldagi maktablar ochish, ilmiy-adabiy darsliklar yaratish,
o‘qituvchilar malakasini oshirish va milliy ta’limni rivojlantirish orqali jamiyatni savodxon
qilishga va uni zamonaviy dunyo bilan uyg‘unlashtirishga intilganlar. Xususan, bolalar va
qizlar ta’limiga e’tibor qaratilib, milliy qadriyatlar va zamonaviy bilimlarni uyg‘unlashtirish
tamoyillarini amalda joriy qilganlar. Ularning ta’lim sohasidagi faoliyati milliy uyg‘onish
g‘oyalarini amalga oshirishda muhim ahamiyat kasb etdi va zamonaviy pedagogikaga asos
soluvchi qadriyatlarni shakllantirdi.
Kalit so‘zlar:
Jadidlar, usuli jadid, pedagogika, milliy ta’lim, qizlar ta’limi, o‘qituvchi
tayyorlash, zamonaviylik, milliy uyg‘onish, yangi usul maktablari, darsliklar.
Аннотация:
В данной статье рассматривается деятельность джадидов, которые в
конце XIX и начале XX веков активно занимались реформами в Центральной Азии.
Особое внимание уделено их вкладу в развитие педагогики: создание новых школ,
разработка учебной литературы, повышение квалификации учителей и внедрение
национальных образовательных ценностей. Джадиды стремились повысить уровень
грамотности общества, интегрировать национальное образование в современный мир,
сочетая традиции с новаторскими подходами. Важную роль сыграла их деятельность в
сфере обучения детей и женщин, что стало основой для культурного и
образовательного возрождения региона.
Ключевые слова:
Джадиды, новая методика обучения, педагогика, национальное
образование,
женское
образование,
подготовка
учителей,
современность,
национальное возрождение, новые школы, учебные пособия.
Abstract:
This article explores the Jadid movement’s activities in the late 19th and early
20th centuries in Central Asia, highlighting their contributions to the field of pedagogy. Jadids
focused on establishing new-method schools, developing educational literature, improving
teacher qualifications, and promoting national education. They aimed to increase societal
literacy and harmonize national education with modern standards by integrating traditional
values with innovative methods. Particular attention was given to children’s and women’s
education, forming the foundation for cultural and educational revival in the region. Their
efforts significantly impacted the development of modern pedagogy and inspired the growth
of national consciousness.
Keywords:
Jadids, new-method schools, pedagogy, national education, women’s
education, teacher training, modernity, national revival, educational reform, textbooks.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyo hududida millatning ravnaqi va
madaniy uyg‘onishi uchun o‘z jonini fido qilgan jadidlar harakati o‘zining ko‘p qirrali faoliyati
bilan tarix sahifalarida o‘chmas iz qoldirdi. Bu harakatning eng asosiy maqsadi ilm-ma’rifatni
targ‘ib qilish, xalqni savodxon qilish va zamonaviy ta’lim tizimini shakllantirish edi. Jadidlar
158
dunyoqarashi, bilimga bo‘lgan yondashuvlari va amaliy ishlari jamiyat hayotining barcha
sohalariga, xususan, pedagogikaga ham chuqur ta’sir ko‘rsatdi.
Jadidlar jamiyatning rivojlanishi uchun eng avvalo ta’lim tizimini isloh qilish zarurligini
anglab yetganlar. Ular ta’limning faqat diniy ko‘rinishda bo‘lishi millatni jaholatda qoldirishi,
dunyoviy bilimlarning yo‘qligi esa milliy taraqqiyotning asosiy to‘siqlaridan biri ekanligini
tushunganlar. Shuning uchun jadidlar ta’limni yangilash, uni zamonaviylashtirish, bolalarga
sifatli va keng qamrovli bilim beradigan tizimni yaratishga e’tibor qaratdilar. Avvalo, ular
yangi usuldagi maktablarni – “usuli jadid” maktablarini tashkil qila boshladilar. Bu maktablar
avvalgi eski maktab va madrasalardan tubdan farq qilardi. Unda faqat diniy ilmlar emas, balki
matematika, geografiya, tarix, tabiiy fanlar kabi zamonaviy fanlar ham o‘qitila boshlandi. Bu
ta’lim tizimining bosh maqsadi yoshlarni hayot uchun zarur bilim va ko‘nikmalarga ega
bo‘lishini ta’minlash edi. Bundan tashqari, jadidlar dars jarayonida muhokama, mantiqiy
fikrlash va ijodiy yondashuv kabi usullarni qo‘llab, o‘quvchilarning faolligini oshirishga
harakat qildilar. Shuningdek, jadidlarning o‘quv adabiyotlar yaratishga bo‘lgan yondashuvlari
ham o‘zgacha edi. Mahmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Ismoil Gasprinskiy kabi jadidlar
milliy til va madaniyatni ta’limning asosiy qismiga aylantirishni maqsad qilganlar. Masalan,
Behbudiy tomonidan yozilgan darsliklar oddiy va sodda tilda yozilib, o‘quvchilarga
mavzularni tushunishda qulaylik yaratgan. Avloniy esa “Turkiy guliston yoxud axloq” kitobida
nafaqat ilmiy, balki axloqiy tarbiyaga ham katta e’tibor qaratgan. Bu asar o‘qituvchilarga
pedagogik ishda foydalanish uchun ajoyib manba bo‘lib xizmat qilgan.
Jadidlar faqat o‘g‘il bolalar ta’limi bilan chegaralanib qolmadilar. Ular ayollarni o‘qitish
va qizlar uchun maktablar tashkil etish ishlarini ham yo‘lga qo‘ydilar. Bu esa jamiyatdagi
ijtimoiy tengsizlikni bartaraf etish, ayollarning huquqlarini himoya qilish va ularni ma’rifatga
jalb etish yo‘lidagi ulkan qadam bo‘ldi. Bu borada jadidlar tomonidan ochilgan qizlar
maktablari o‘sha davr uchun o‘ta ilg‘or va jasoratli loyiha hisoblangan.
Pedagogik jarayonning samaradorligini oshirish uchun jadidlar o‘qituvchilarning kasbiy
malakasini ham oshirishga e’tibor berishgan. Yangi usuldagi maktablarda o‘qitish uchun
o‘qituvchilarni tayyorlash kurslari tashkil qilingan. Bu kurslarda dars berish metodikasi,
dunyoviy fanlarni o‘qitish usullari, bolalar psixologiyasi bo‘yicha ma’ruzalar o‘tkazilgan.
Jadidlar faoliyati orqali ta’lim tizimida milliylik va zamonaviylikni uyg‘unlashtirishga
erishildi. Ularning qarashlariga ko‘ra, jamiyat faqat o‘z madaniy ildizlariga asoslangan holda
dunyoga chiqishi, zamonaviy bilimlarni o‘zlashtirishi orqali rivojlanishi mumkin edi. Bu
qarash bugungi kun pedagogikasida ham o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan.
Jadidlarning ta’lim sohasidagi faoliyati faqat savodxonlikni oshirish yoki yangi usuldagi
maktablar ochish bilangina cheklanib qolmadi. Ular butun bir avlodni yangi dunyoqarash
bilan tarbiyalashga muvaffaq bo‘ldilar. Milliy uyg‘onish g‘oyalarini hayotga tadbiq etishda
ta’limning o‘rni beqiyos bo‘lganini ular o‘z faoliyatlari bilan isbotladilar.
Bugungi kunda jadidlarning pedagogik merosi biz uchun bebaho boylikdir. Ularning ilm-
ma’rifatga bo‘lgan intilishi, ta’limni milliy o‘zlikni saqlab qolish bilan bog‘lashga qaratgan sa’y-
harakatlari va zamonaviy metodlarni qo‘llash tajribalari zamonaviy ta’lim tizimimiz uchun
asosiy ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu merosni o‘rganish va uni bugungi avlod
tarbiyasida qo‘llash bizning tarixiy va ma’naviy burchimizdir.
Jadidlar harakati Markaziy Osiyoda milliy uyg‘onish va ijtimoiy rivojlanishning tamal
toshi bo‘lib, ularning pedagogika sohasidagi hissasi zamonaviy ta’lim tizimi shakllanishida hal
159
qiluvchi rol o‘ynadi. Ular yangi usuldagi maktablarni tashkil etish, darsliklar yaratish,
o‘qituvchilarni tayyorlash va bolalar, xususan, qizlar ta’limini rivojlantirish orqali ta’lim
jarayonini tubdan isloh qildilar.
Jadidlarning milliy va zamonaviylikni uyg‘unlashtirgan pedagogik yondashuvi yosh
avlodni ilm-ma’rifatli, tanqidiy fikrlovchi va jamiyatga foydali shaxslar sifatida
shakllantirishga xizmat qildi. Ular faqat savod chiqarish bilan chegaralanib qolmay, balki
axloqiy, ma’naviy va milliy qadriyatlarni targ‘ib etganlar. Shuningdek, jamiyatning barcha
qatlamlarini, ayniqsa, ayollarni ta’lim jarayoniga jalb etish orqali ijtimoiy tenglikka erishish
yo‘lida muhim qadam tashladilar.
Jadidlarning g‘oyalari va amaliy ishlari bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib, zamonaviy
ta’limning rivoji uchun ulkan ilhom manbai bo‘lib xizmat qilmoqda. Ularning merosi yosh
avlodga nafaqat bilim, balki milliy o‘zlik, ma’naviyat va insonparvarlikni ham singdirishda
davom etadi. Shu sababli, jadidlar faoliyatini chuqur o‘rganish va uni hozirgi davr ehtiyojlariga
moslashtirish biz uchun tarixiy va ma’naviy burchdir.
References:
1.
Avloniy, A. “Turkiy guliston yoxud axloq”
.
Toshkent: Cho‘lpon nashriyoti, 1913.
2.
Behbudiy, M. “Padarkush”
.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi nashriyoti,
1911.
3.
Gasprinskiy, I.
“Russko-vostochnoe soglashenie”
.
Qrim: Bahchisaroy nashriyoti, 1905.
4.
Vohidov, I. “Jadidchilik tarixi”
.
Toshkent: Fan va texnologiya, 2015.
5.
Ahmedov, B
.
“O‘zbekiston jadidchilik harakati”
.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti
nashriyoti, 2002.
