169
JADIDCHILIK HARAKATINING SHAKLLANISHI: ILK BOSQICH
Saidova Sabina
Buxoro davlat pedagogika instituti 4-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14250193
Annotatsiya:
Ushbu maqola jadidchilik harakatining ilk bosqichi va uning shakllanishi
haqida to‘liq tasavvur beradi. XIX asrning oxirida Rossiya imperiyasining mustamlaka siyosati
sharoitida Turkiston ziyolilari tomonidan boshlangan jadidchilik harakati madaniy, ijtimoiy va
siyosiy sohalarda milliy uyg‘onishning poydevorini yaratdi. Jadidlar yangi usul maktablarini
tashkil etish, matbuot va teatr orqali xalqni ma’rifatli qilish hamda milliy o‘zlikni anglashga
undashni maqsad qilgan edilar. Ushbu maqola orqali jadidlarning bu davrdagi asosiy faoliyati,
maqsadlari va jamiyatdagi roli yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Jadidchilik harakati, ma’rifatparvarlik, yangi usul maktablari, milliy
uyg‘onish, madaniy yangilanish, mustamlakachilik, Turkiston ziyolilari.
Kirish
Jadidchilik harakatining shakllanishi XIX asrning oxiriga to‘g‘ri keladi va bu davrda
Turkiston va unga yondosh mintaqalarda yangi davrning boshlanganligini bildiradi. Ushbu
davr Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoni bosib olishi va mintaqada mustamlaka
boshqaruvining joriy etilishi bilan bog‘liq. Jadidlar yangi davrning ijtimoiy, siyosiy va madaniy
muammolarini hal etish, xalqni ma’rifatga yetaklash, madaniy yangilanishga erishish va milliy
uyg‘onishga olib kelish uchun harakat qildilar.
Tarixiy sharoit va asosiy omillar
Jadidchilik harakatining shakllanishiga bir necha omillar sabab bo‘ldi. XIX asrning
ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasi Turkiston hududini bosib olib, mintaqada mustamlaka
boshqaruvini o‘rnatdi. Bu o‘z navbatida mahalliy jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy
hayotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Jadidchilik harakatining paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan asosiy
omillar quyidagilar edi:
1. Mustamlakachilik siyosati va iqtisodiy tanglik: Rossiya imperiyasining mustamlaka
siyosati mintaqada iqtisodiy va siyosiy tanglikni keltirib chiqardi. Mahalliy aholining iqtisodiy
imkoniyatlari cheklangan, savdo-sotiq, dehqonchilik va hunarmandchilikka to‘siqlar qo‘yilgan
edi. Shu sharoitda mahalliy ziyolilar milliy mustaqillik va erkinlikka intilishga sabab bo‘lgan
islohotlar zarurligini anglay boshladilar.
2. Madaniy-ijtimoiy inqiroz: An’anaviy ta’lim va tarbiya tizimi o‘z davrida ma’lum
darajada zamondan orqada qolgan edi. Madrasalarda o‘qitiladigan fanlar va uslublar
zamonaviy talablar va ilm-fanga mos kelmay, yosh avlodni yangi davr muammolariga tayyorlay
olmadi. Jadidlar esa yangi maktablar ochib, zamonaviy fanlarni o‘qitish orqali bu kamchiliklarni
bartaraf etishga harakat qildilar.
3. Ma’rifatparvarlik g‘oyalarining tarqalishi: XIX asr oxirida G‘arb va Sharq
mamlakatlarida ma’rifatparvarlik va islohotchilik g‘oyalari keng tarqaldi. Bu g‘oyalar Turkiston
ziyolilarining tafakkurida ham o‘z aksini topdi. Turkiya, Misr va Hindistondan kirib kelgan
yangi adabiyotlar va bosma nashrlar jadidchilik g‘oyalarining shakllanishiga ta’sir ko‘rsatdi.
Jumladan, yangi usul maktablar tashkil etish, madaniy va ilmiy jurnallar chop etish orqali xalqni
ma’rifat bilan qurollantirishni maqsad qilgan ziyolilar bu g‘oyalardan ilhom oldilar.
170
Jadidchilik harakatining asosiy maqsad va vazifalari
Ilk bosqichda jadidchilik harakati asosan ma’rifiy maqsadlarga qaratilgan edi. Ularning
bosh maqsadi xalqni savodli qilish, ta’lim va tarbiya tizimini isloh qilish va yangi davr
talablariga javob beradigan madaniyatni shakllantirish edi. Ushbu maqsadga erishish uchun
jadidlar quyidagi asosiy vazifalarni amalga oshirishni ko‘zlagan edilar:
1. Yangi usul maktablarini tashkil etish: Jadidlar an’anaviy madrasalardagi ta’lim sifatidan
norozilik bildirgan holda, zamonaviy bilimlarni o‘qitadigan yangi maktablar ochishga
kirishdilar. Bu maktablarda matematika, tabiiy fanlar, tarix, geografiya kabi dunyoviy fanlar
o‘qitildi. Ushbu maktablar jadidlarning eng muhim tashabbuslari sifatida ko‘rilgan va ularning
harakati uchun asosiy poydevor bo‘lgan.
2. Matbuot va adabiyot orqali ma’rifat tarqatish: Jadidlar o‘z g‘oyalarini xalq orasida
tarqatish uchun turli gazetalar va jurnallar chop etishni boshladilar. Bunday nashrlar orqali
ular xalqni siyosiy, ijtimoiy va madaniy yangilanishlar bilan tanishtirib, ularning tafakkurini
shakllantirishga harakat qildilar. Masalan, Mahmudxo‘ja Behbudiyning “Oyna” gazetasi,
Abdurauf Fitratning “Najot” jurnali va boshqa nashrlar bu davr matbuotining yorqin
namunalaridir.
3. Teatr va san’at orqali ta’sir ko‘rsatish: Jadidlar milliy uyg‘onish va ma’rifatparvarlik
g‘oyalarini teatr asarlari orqali ham tarqatishga harakat qildilar. Teatr spektakllari orqali ular
xalqni ijtimoiy muammolar, mustamlakachilikning salbiy oqibatlari va ma’rifatning ahamiyati
bilan tanishtirdilar. Bu asarlar zamonaviylikka intilish, adolat, bilimga intilish kabi
qadriyatlarni targ‘ib qildi.
Ilk jadidlarning faoliyati va ularning jamiyatdagi roli
Ilk jadidlar orasida Mahmudxo‘ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf
Fitrat, Is’hoqxon Ibrat va boshqa ko‘plab ziyolilar faoliyat olib borgan. Ular xalq orasida yangi
g‘oyalarni tarqatish, ta’lim tizimini isloh qilish va milliy o‘zlikni anglashga qaratilgan faoliyat
bilan shug‘ullanganlar. Jadidlar o‘zlarining yangicha fikrlari va ilmiy faoliyati bilan jamiyatning
o‘zgacha taraqqiyot yo‘liga yo‘naltiruvchi yetakchi ziyolilarga aylanganlar.
1. Mahmudxo‘ja Behbudiy: Turkiston jadidchilik harakatining eng yorqin vakillaridan biri.
U o‘zining “Turkiston qayg‘usi” nomli maqolasida mustamlakachilik siyosatini qoralab, xalqni
milliy uyg‘onishga chaqirdi. Behbudiy yangi usul maktablarini tashkil etish va xalqni ma’rifat
bilan qurollantirishda katta hissa qo‘shgan.
2. Abdurauf Fitrat: Fitrat O‘rta Osiyo xalqlarini milliy uyg‘onishga chorlagan asarlari bilan
tanilgan. Uning “Qiyomat”, “Munozara” kabi asarlari ijtimoiy-siyosiy muammolarni yoritib,
xalqni faollikka undagan.
3. Munavvarqori Abdurashidxonov: Abdurashidxonov Toshkentda yangi usul maktablar
tashkil etish va o‘qituvchilarni tayyorlash bilan shug‘ullangan. Uning ma’rifatparvarlik g‘oyalari
milliy uyg‘onishning muhim omillaridan biri bo‘ldi.
Xulosa
XIX asr oxiridagi jadidchilik harakatining ilk bosqichi mintaqaning madaniy va ijtimoiy
hayotida muhim burilish yasadi. Bu davrda jadidlar xalqni savodli qilish, madaniyat va ta’limni
rivojlantirish orqali milliy uyg‘onishning poydevorini yaratishga harakat qildilar. Ularning
faoliyati zamonaviy O‘zbekistonning madaniy va ijtimoiy rivojlanishida muhim ahamiyatga ega
bo‘ldi.
171
References:
1.
Behbudiy, M. (1914). “Turkiston qayg‘usi”. Toshkent: Turkiston Matbaasi.
2.
Fitrat, A. (1926). “Qiyomat”. Toshkent: Chulpon nashriyoti.
3.
Karimov, I. (2001). “O‘zbekistonning ma’rifatparvarlik harakati’. Toshkent: O‘zbekiston
nashriyoti.
4.
Alimov, M. (2013). “Jadidlar va ularning milliy uyg‘onish harakatidagi o‘rni”. Toshkent:
Ma’naviyat.
5.
Turdiyev, S. (2017). “O‘zbek jadidlari va ularning ilmiy merosi”. Samarqand: Samarqand
universiteti nashriyoti.
