34
FAOLIYAT VA MOTIVATSIYA
Yuldasheva Sevaraxon Saydulla qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 102- guruh talabasi
Ibragimova Xurshida Xusanboy qizi
Ilmiy rahbar
https://doi.org/10.5281/zenodo.14279870
Annotatsiya:
Maqola faoliyat va motivatsiyaning o'zaro bog'liqligini tushuntiradi.
Faoliyat — bu maqsadga erishish uchun bajarilgan ishlar, motivatsiya esa ularni boshlash va
davom ettirishga undovchi kuchdir. Yuqori motivatsiya faoliyatni oshirishi, faoliyat esa
motivatsiyani kuchaytirishi mumkin.
Abstract:
The article explains the relationship between activity and motivation. Activity
refers to the tasks done to achieve goals, while motivation is the driving force behind starting
and continuing these tasks. High motivation can enhance activity, and activity can also boost
motivation.
Аннотация:
Статья объясняет взаимосвязь между деятельностью и мотивацией.
Деятельность — это действия, направленные на достижение целей, а мотивация — это
движущая сила для начала и продолжения этих действий. Высокая мотивация может
улучшать деятельность, а деятельность, в свою очередь, усиливает мотивацию.
Kalit so’zlar:
Faoliyat, motivatsiya, maqsad, ish, harakat, ichki motivatsiya, tashqi
motivatsiya
Keywords:
Activity, motivation, goal, work, action, intrinsic motivation, extrinsic
motivation
Ключевые слова:
деятельность, мотивация, цель, работа, действие, внутренняя
мотивация, внешняя мотивация.
Faoliyat va motivatsiya hayotda muhim rol o‘ynaydi. Har bir insonning maqsadlariga
erishish, o‘zini rivojlantirish va jamiyatga hissa qo‘shishida faoliyat va motivatsiya bir-biri
bilan chambarchas bog‘liq. Quyida bu ikki tushunchani kengroq tahlil qilamiz: Faoliyat
insonning maqsadli harakatlari yig‘indisidir. U quyidagi elementlarni o‘z ichiga oladi: 1.
Maqsad: Har qanday faoliyat aniq maqsad bilan boshlanadi. Maqsad qanchalik aniq bo‘lsa,
unga erishish imkoniyati shuncha yuqori bo‘ladi. Masalan, sportchi uchun maqsad –
musobaqada g‘olib bo‘lish, talabalar uchun – yaxshi baho olish. 2. Reja: Faoliyatni
muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun rejalashtirish zarur. Rivojlanish bosqichlari
aniqlanganda, vaqt va resurslarni tejash osonlashadi. 3. Ishonch va izchillik: Faoliyatda
muvaffaqiyatga erishish uchun ishonch va uzluksiz harakat qilish talab etiladi. To‘siqlarga
qaramay, maqsad sari harakatni davom ettirish muhimdir. 4. O‘zgarish va rivojlanish: Faoliyat
davomida inson o‘z qobiliyatlarini kengaytiradi, yangi bilim va ko‘nikmalarni o‘zlashtiradi.
Motivatsiya – bu insonni harakatga undaydigan ichki yoki tashqi kuchdir. Uni ikki asosiy turga
ajratish mumkin: 1. Ichki motivatsiya: Bu insonning o‘z manfaatlari, qiziqishlari va
ishonchlariga asoslangan motivatsiyadir. Masalan, yangi til o‘rganishdan zavqlanish yoki o‘zi
sevgan ishni bajarish. 2. Tashqi motivatsiya: Bu mukofot yoki jazodan kelib chiqadigan
harakatlantiruvchi kuchdir. Masalan, yaxshi baho olish uchun o‘qish yoki maosh oshishi uchun
ko‘proq ishlash.
35
Motivatsiyani oshirish usullari: Aniq maqsadlar qo‘yish: Katta maqsadlarni kichik
qismlarga bo‘lish va ularga erishish yo‘lini belgilash. Natijalarni kuzatish: Faoliyatda
erishilgan yutuqlarni qayd etish motivatsiyani oshiradi. O’rnak olish: Muvaffaqiyatli insonlar
tajribasini o‘rganish yangi g‘oyalar va ishtiyoq beradi. Stressni boshqarish: Ruhiy
barqarorlikni saqlash orqali yanada samarali harakat qilish mumkin. Faoliyat va motivatsiya
o‘zaro bog‘liqligi. Motivatsiyasiz faoliyat boshlash qiyin bo‘lsa, muvaffaqiyatli faoliyat
motivatsiyani oshiradi. Misol uchun, biror kasbni egallash jarayonida kichik muvaffaqiyatlar
insonda qoniqish va ishtiyoqni kuchaytiradi. Shuningdek, faoliyat davomida duch kelgan
qiyinchiliklar motivatsiyani sinab ko‘radi va insonning irodasini mustahkamlaydi. Faoliyat va
motivatsiya birgalikda inson hayotida ijobiy o‘zgarishlarni amalga oshirishga yordam beradi.
Har bir inson o‘ziga mos faoliyatni topishi va unda davomiy harakat qilish uchun zarur
motivatsiyani shakllantirishi kerak. Shu orqali nafaqat shaxsiy maqsadlarga, balki jamiyat
rivojiga ham hissa qo‘shiladi. Faoliyat va motivatsiya haqida gapirarkanmiz, ular nafaqat
shaxsiy yutuqlar, balki jamiyatdagi jamoaviy muvaffaqiyatlar uchun ham asosiy omil
hisoblanadi. Bu ikki tushuncha qanday qilib bir-birini to‘ldiradi va ulardan samarali
foydalanish mumkinligini kengroq yoritamiz.
Faoliyat turlarini rivojlantirish. 1. Professional faoliyat: Har bir kasb o‘zining ixtisosligi
va mahoratini talab qiladi. Professional rivojlanish uchun quyidagi elementlar muhim: Doimiy
o‘qish va malaka oshirish: Texnologiyalar va ish jarayonlari tez yangilanadi, shuning uchun
yangi bilim va ko‘nikmalarni o‘zlashtirish zarur. Tarmoq yaratish (Networking): Kasbiy
sohada muvaffaqiyat uchun mutaxassislar bilan aloqa qilish va tajriba almashish muhim. 2.
Shaxsiy faoliyat: Bu insonning o‘zini-o‘zi rivojlantirish va shaxsiy hayotdagi maqsadlariga
erishishga qaratilgan harakatlarini o‘z ichiga oladi. Sog‘lom turmush tarzi: Sport, to‘g‘ri
ovqatlanish va ruhiy barqarorlik faoliyatning umumiy sifatini oshiradi. Ijodkorlik va hobbi:
Rassomchilik, yozuvchilik yoki boshqa ijodiy mashg‘ulotlar insonni ruhlantiradi va ijodiy
fikrlashni rivojlantiradi. 3. Jamoaviy faoliyat: Jamoa bilan ishlashda hamkorlik va o‘zaro
hurmat asosida umumiy maqsadlarga erishish mumkin. Rol va vazifalarni taqsimlash: Har bir
jamoa a’zosining kuchli tomonlariga qarab vazifalar ajratilsa, natijalar samaraliroq bo‘ladi.
Kommunikatsiya: Ochiq muloqot va fikr almashish jamoaning ichki motivatsiyasini oshiradi.
Motivatsiyani qo‘llab-quvvatlash vositalari. 1. Ichki resurslarni faollashtirish: O‘z
maqsadlaringizni va qadriyatlaringizni qayta ko‘rib chiqish, ular qanchalik ahamiyatli
ekanligini tushunish motivatsiyani kuchaytiradi. Masalan, "Nega buni qilmoqdaman?" degan
savolga javob topish harakatlaringizni aniqroq belgilaydi. 2. Tashqi yordam va qo‘llab-
quvvatlash: Motivatsiyani oshirish uchun oilaviy, do‘stlik yoki murabbiylar yordamiga
tayanish mumkin. Masalan, sportda murabbiylar va jamoaning rag‘bati natijalarga erishishda
yordam beradi. 3. Mukofotlash tizimi: Har qanday faoliyatda mukofot yoki o‘z-o‘zini
rag‘batlantirish ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu ichki motivatsiyani kuchaytirishga yordam beradi.
Masalan, muvaffaqiyatli natijaga erishganingizdan so‘ng o‘zingizni dam olish yoki kichik
sovg‘a bilan taqdirlash. 4. Ijobiy fikrlash: Motivatsiya uchun ijobiy fikrlash va salbiy
qarashlardan qochish juda muhim. Inson o‘z muvaffaqiyatsizligidan saboq olishni o‘rgansa, bu
yana-da kuchliroq motivatsiya yaratadi. Faoliyat va motivatsiyaga xalaqit beruvchi omillar. 1.
Stress va charchoq: Haddan tashqari ko‘p ishlash yoki noto‘g‘ri boshqaruv stressga olib keladi.
Bu motivatsiyani pasaytirishi mumkin. Yechim: Tanaffuslar qilish, dam olishga vaqt ajratish va
sog‘lom uyqu rejimini yo‘lga qo‘yish. 2. Aniq maqsadlarning yo‘qligi: Agar inson nima uchun
36
ishlayotganini tushunmasa, faoliyatdan qoniqish olmaydi va motivatsiya susayadi. Yechim:
Kichik, o‘lchovli va real maqsadlar qo‘yib, ularga erishish uchun rejalar tuzish. 3. Atrof-
muhitning salbiy ta’siri: Atrofdagilarning qo‘llab-quvvatlamasligi yoki tanqidlari harakatni
to‘xtatishi mumkin. Yechim: Ijobiy va qo‘llab-quvvatlovchi muhitni shakllantirish. Motivatsiya
va faoliyat o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik shundaki, harakatni boshlash uchun motivatsiya zarur,
ammo uni davom ettirish uchun hamisha yangi rag'batlar va maqsadlar kerak bo'ladi.
Faoliyatda muvaffaqiyatga erishish uchun faqatgina yuqori motivatsiya bilan cheklanib qolish
yetarli emas, balki ularning amalga oshirilishida mustahkam reja va strategiyalar ham muhim
o'rin tutadi. Shu sababli, motivatsiya vaqt o'tishi bilan o'zgarib turishi mumkin, chunki inson
yangi maqsadlar qo'ygan sari, unga nisbatan yangi motivatsion omillar ham paydo bo'ladi.
Xulosa:
Faoliyat va motivatsiya inson hayotidagi asosiy harakatlantiruvchi kuchlardir.
Ular o‘zaro bog‘liq bo‘lib, biri ikkinchisini qo‘llab-quvvatlaydi. Faoliyat samarador bo‘lishi
uchun inson maqsadini aniq belgilashi, rejalar tuzishi va resurslarni to‘g‘ri taqsimlashi kerak.
Motivatsiya esa bu jarayonni davom ettirishga va qiyinchiliklarni yengib o‘tishga yordam
beradi. Muvoffaqiyatning asosiy tamoyillari: Aniqlik bilan belgilangan maqsadlar. Doimiy o‘z-
o‘zini rivojlantirish va yangilikka intilish. Motivatsiyani saqlash uchun ichki va tashqi
rag‘batlantiruvchi vositalardan foydalanish. Shu bilan birga, faoliyatning natijalari
motivatsiyani oshirishga yordam berishi mumkin, chunki muvaffaqiyatlar va yutuqlar yangi
maqsadlarni belgilashga undaydi.
References:
1.
Xaydarov.F.I, Xalilova. N.I “Umumiy psihologiya” Toshkent-2010y
2.
Karimova V.M. Psixologiya T-2002y.
3.
G’oziyev E.G’ Umumiy Psixologiya 1-2 kitob T-2002y
4.
Davletshin M.G Umumiy Psixologiya T-2002y
5.
Ivanov.P, Zufarova.M “Umumiy Psixologiya” T-2008y.
