29
SOVET DAVRIDA QATAGʻONLIK SIYOSATI
Xalimjonova Muqaddasxon Kamoliddin qizi
ADPI Biologiya yo’nalish 101-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14274586
Annotatsiya:
Ushbu maqola Sovet davrida amalga oshirilgan qatag‘onlik siyosati haqida.
Maqolada qatag‘onlik siyosatining asosiy bosqichlari, repressiyalarni amalga oshirishda
qo‘llanilgan usullar, ta'qib qilingan guruhlar va uning jamiyatga ta'siri batafsil ko‘rsatilgan. Shu
bilan birga, maqolada qatag‘onliklarning ijtimoiy, psixologik va madaniy oqibatlari hamda
Sovet Ittifoqining qulashi va uning merosi haqida gapiriladi. Maqola, shuningdek, Sovet
davridagi repressiyalarning hozirgi kunda ham qanday tarixiy va siyosiy ahamiyatga ega
ekanini ta'kidlaydi.
Abstract:
The article discusses the policy of repression during the Soviet era. It outlines
the key stages of this policy, the methods used to carry out the purges, the groups targeted, and
the impact of these repressions on society. The article also highlights the social, psychological,
and cultural consequences of the purges, as well as the legacy of the Soviet Union's collapse and
the continuing historical and political relevance of this era.
Aннотация:
Pассматривает политику репрессий в советскую эпоху. В ней описаны
основные этапы этой политики, методы проведения чисток, целевые группы и
последствия
репрессий
для
общества.
Также
обсуждаются
социальные,
психологические и культурные последствия этих репрессий, а также наследие распада
Советского Союза и его продолжительное историческое и политическое значение.
Kalit so’zlar:
Sovet davri, qatag‘onlik, repressiyalar, siyosiy ta'qib, etnik guruhlar,
madaniy ta'qiblar, tarixiy meros, Stalinning diktaturasi, Gulag, Xrushchyov, Brejnev,
Gorbachyov, qatag‘on oqibatlari, Sovet Ittifoqining qulashi
Key words:
Soviet era, purges, repressions, political persecution, ethnic groups, cultural
repression, historical legacy, Stalin's dictatorship, Gulag, Khrushchev, Brezhnev, Gorbachev,
consequences of purges, collapse of the Soviet Union
Ключевые слова:
Советская эпоха, репрессии, политические преследования,
этнические группы, культурные репрессии, историческое наследие, диктатура Сталина,
ГУЛАГ, Хрущёв, Брежнев, Горбачёв, последствия репрессий, распад Советского Союза.
Sovet davrida qatagʻonlik siyosati keng miqyosda amalga oshirildi va bir nechta turli
davrlarni o‘z ichiga oldi. Ularning asosiy maqsadi o‘ziga qarshi chiqishlarni bostirish, xususiy
mulkni yo‘q qilish, ideologik tahdidlarni bartaraf etish va Sovet hukumatining kuchini
mustahkamlash edi. Qatagʻonlik siyosati ko‘pincha jamiyatning muayyan guruhlariga, siyosiy
raqiblarga yoki etnik ozchiliklarga qarshi qaratilgan edi. Qatagʻonlik siyosatining asosiy
bosqichlari: 1. 1917-1920-yillar: Bolshieviklar hokimiyatni qo‘lga kiritganidan so‘ng, muqobil
siyosiy kuchlarni, tsaristik tizimning qolgan qismlarini va "kontrrevolyutsion" deb hisoblangan
guruhlarni ta'qib qilish boshlandi. "Qizil terror" deb ataladigan davrda, muqobil kuchlarga
qarshi keng miqyosda hibsga olishlar va o‘lim jazolari qo‘llanildi. 2. 1930-yillar: Stalinning
diktaturasi davrida, qatagʻonlik siyosati eng kuchli va keng tarqalgan bosqichiga yetdi. 1937-
1938-yillarda, Sovet hukumati o‘zining siyosiy raqiblarini, "xiyonat"da ayblanganlarni, va ba'zi
hollarda oddiy fuqarolarni ommaviy ravishda hibsga olib, surgunlarga yuborishdi yoki otishdi.
Bu davrda millionlab odamlar zarar ko‘rdi. "Yagona xalq dushmani" deb nomlangan
30
qatag‘onliklar asosan intellektual, san’atkor, diniy va milliy ozchiliklarni (masalan, tatarlar,
ukraynaliklar, chechenlar, armanlar va boshqa etnik guruhlar) maqsad qilgan. 3. Sovet
ittifoqining oxirgi yillari: 1950-1960-yillar davomida, Stalin vafotidan so‘ng, Sovet hukumati
yengilliklar kiritishga harakat qildi, ammo qatag‘onliklar to‘xtamadi. KGB va boshqa xavfsizlik
organlari ko‘plab siyosiy hibsga olishlar va qo‘rqitishlarni davom ettirdi. Qatag‘onlik
siyosatining asosiy yo‘nalishlari: Siyosiy ta'qiblar: Stalin davrida "xiyonat" va "xalq
dushmanlari" sifatida ta'riflangan ko‘plab siyosatchilar, partiya a'zolari va oddiy fuqarolar
hibsga olingan. Ular qamoqlarga yuborildi yoki o‘lim jazosiga hukm qilindi. Etnik ta'qiblar:
Etnik ozchiliklar (chechenlar, ingushlar, tatarlar) majburiy ravishda turli hududlarga
deportatsiya qilindi. Masalan, 1944-yilda Chechen va Ingush xalqining butunlay boshqa
hududlarga deportatsiya qilinishi. Madaniy ta'qiblar: Sovet hukumati san'at va madaniyatda
ham ideologik tozalashni amalga oshirdi. Badiiy adabiyot va san'atlarga qarshi bo‘lgan
harakatlar ko‘p edi, "burjua" san'ati, diniy yoki milliy adabiyot ta'qib qilindi. Qatag‘onlik
siyosatining oqibatlari: Sovet davrida millionlab odamlar ta'qibga uchradi. Ba'zi hisob-
kitoblarga ko‘ra, bu davrda 20 milliondan ortiq odam qatag‘on qilindi, ularning ko‘pi o‘limga
mahkum bo‘ldi yoki jamiyatdan izolyatsiya qilindi. Ta'qiblar jamiyatning siyosiy, iqtisodiy va
madaniy sohalariga zarar keltirdi, ishonchni pasaytirdi va inson huquqlarini buzishga olib
keldi. Keyinchalik, Sovet hukumati qatag‘onlik siyosatini tan olish va ba'zi odamlar uchun afv
e'lon qilishga qaror qildi, ammo bu jarayon ham cheklangan va to‘liq amalga oshmadi [
1,2
].
Qatag‘onlik siyosati Sovet davrining eng qora sahifalaridan biri bo‘lib, ko‘plab
insonlarning hayotini o‘zgartirib yuborgan. Sovet davridagi qatag‘onlik siyosatining davomi va
uning ta'sirlari keyingi yillarda ham davom etdi, ammo bu davrda o‘zgarishlar ham ro‘y berdi.
4. Stalindan keyingi davr: Nikita Xrushchyov (1953-1964) Stalinning o‘limidan keyin, Nikita
Xrushchyov boshchiligida Sovet hukumati bir qator islohotlarni amalga oshirdi, bu o‘zgarishlar
«qatag‘onlikning izlarini tozalash» jarayoniga olib keldi. 1956-yilda Xrushchyovning
"Stalinizmning huquqbuzarliklari" haqidagi ma'ruzasi e'lon qilindi, unda Stalin davridagi keng
tarqalgan repressiyalarni tan olishga urinishlar bo‘ldi. Bu jarayon xalq orasida shok yaratdi va
ko‘plab siyosiy hibsga olinganlarni afv qilishga olib keldi. Biroq, Xrushchyov davrida ham
qatag‘onlik to‘liq to‘xtamadi. Yana bir nechta siyosiy ta'qiblar va ideologik tozalashlar bo‘lib
o‘tdi. Birovlarning afv etilishi: 1950-yillarning oxirlarida va 1960-yillarda, ko‘plab siyosiy
mahbuslar ozod qilindi, ammo ba'zi qatag‘onlar va qamoqlar davom etdi, ayniqsa, Sovet
ittifoqidagi etnik guruhlar va diniy hamjamiyatlarga qarshi. Gulag tizimi: Gulag (sovet lagerlari
tizimi) hali ham mavjud bo‘lib, ko‘plab odamlar qamoqdan chiqarilsa ham, bir nechta repressiv
harakatlar davom etdi. Shu bilan birga, Gulaglar soni va ta'siri kamaydi. 5. Brejnev davri (1964-
1982) Leonid Brejnev davrida, Sovet hukumati stabilitetga erishishga intildi, biroq bu davrda
ham repressiyalar to‘xtamadi. Siyosiy raqiblar va ideologik tahdidlarga qarshi keskin chora-
tadbirlar ko‘rildi. Brejnev rejimi ostida intellektual va madaniy repressiyalar davom etdi.
Siyosiy ta'qiblar: Dissidentlar (siyosiy qarshilik ko‘rsatuvchilar) va har qanday mustaqil
fikrlarni bildirganlar tez-tez hibsga olinardi. "Dissidentlar" deb atalgan guruҳlar Sovet
hukumati tomonidan ideologik tahdid sifatida qaraldi. Sharqiy Yevropa va boshqa sobiq
mustamlakalardagi repressiyalar: Brejnev davrida Sovet hukumati sharqiy Yevropadagi o‘z
ta'sirini saqlab qolishga harakat qildi va bu yerda ham ko‘plab repressiv choralar qo‘llanildi.
Masalan, 1968-yilda Chexoslovakiyadagi "Praja bahori"ni bostirish uchun Sovet qo‘shinlari
kiritildi. 6. Andropov va Chernenko davri (1982-1985) Yuri Andropov va Konstantin Chernenko
31
davrida, Sovet hukumati o‘zining ichki siyosatini kuchaytirishga harakat qildi, biroq bu davrda
iqtisodiy va siyosiy tizimning inqirozi avj oldi. Andropov, ayniqsa, KGBni qayta faollashtirishga
harakat qildi va siyosiy qarshilikni bostirishni davom ettirdi [1,3].
Siyosiy ta'qiblar: Andropov boshchiligida ko‘plab dissidentlar, huquq faollari va muqobil
fikrlarni bildirishni istaganlar hibsga olinib, qayta ta'qib qilindi. KGB ham amaliyotlarini
kuchaytirdi va "qonunbuzarliklar"ni aniqlash uchun o‘tkazilgan reydlar davom etdi. 7. Mihail
Gorbachyov davri (1985-1991) Gorbachyovning hukmronligi ostida "Perestroyka" (iqtisodiy
va siyosiy islohotlar) va "Glasnost" (ochiqlik) siyosatlari amalga oshirilgan bo‘lsa-da, bu
jarayonlar jamiyatda ba'zi ijtimoiy va siyosiy erkinliklarni ochgan bo‘lsa-da, repressiv
siyosatning izlari hali ham mavjud edi. Yangi ijtimoiy ochiqlik: Gorbachyovning "Glasnost"
siyosati ostida, mamlakatda matbuot erkinligi oshdi va ko‘plab ilgari ta'qib qilingan dissidentlar
va siyosiy qarshilik ko‘rsatuvchilar jamoatga chiqish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Biroq, ayrim
faollarni hibsga olish va ta'qib qilish hali ham davom etdi, ayniqsa, siyosiy islohotlarga qarshi
chiqqanlar. Sovet Ittifoqining parchalanishi: Gorbachyovning siyosiy islohotlari Sovet
Ittifoqining parchalanishiga olib keldi va 1991-yilda Sovet Ittifoqi tarqaldi. 8. Sovet Ittifoqining
qulashi va tarixiy xulosa Sovet davridagi qatag‘onlik siyosati jamiyatni chuqur ta'sir qilgan.
Yuzlab minglab, balki millionlab odamlar ta'qib qilingan, hibsga olingan, surgun qilingan va
o‘ldirilgan. Bu davrni tugatganidan so‘ng, ko‘plab insonlar huquqlarini tiklashga harakat
qilishdi, lekin Sovetning tarixi o‘zi ko‘plab tarixiy hujjatlar va guvohliklarni yashirishga va qayta
yozishga harakat qildi. Sovet davrining qatag‘onlik siyosati dunyo tarixida autoritar
rejimlarning o‘z kuchini mustahkamlash uchun qanday jiddiy repressiyalarni amalga
oshirganini ko‘rsatadi. U faqat bir mamlakatning siyosiy tizimi emas, balki xalqning ruhiyatiga
ham katta zarba berdi. Sovet davrida amalga oshirilgan qatag‘onlik siyosatining davomiy
ta'sirlari faqat davlatning ichki siyosatiga ta'sir qilib qolmagan, balki global miqyosda ham
qattiq ta'sirlar qoldirdi. Sovet Ittifoqining qulashi va uning o'tgan qatag‘onlik siyosatining
merosi nafaqat Sovet hududlaridagi xalqlarga, balki butun dunyoga ta'sir qildi. Shuningdek, bu
jarayonning so‘nggi bosqichida bo‘lgan o‘zgarishlar ham Sovet Ittifoqining tarixiy roli va
kelajakdagi ta'sirini shakllantirdi. 9. Sovet qatag‘onliklarining ta'siri: Tarixiy va ijtimoiy meros
1. Etnik va milliy ta'sirlar: Sovet davridagi qatag‘onliklar nafaqat siyosiy, balki etnik va milliy
o‘zgarishlarga ham olib keldi. Etnik guruhlar o‘rtasidagi cheklanmagan repressiyalar,
deportatsiyalar va o‘zgarishlar ko‘plab xalqlarning tarixini va madaniyatini o‘zgartirdi [1,3].
Deportatsiyalar va etnik tozalashlar: Ba'zi etnik guruhlar, masalan, chechenlar, ingushlar,
tatarlar, mesxet turklari va boshqa kichik xalqlar, o‘z vatandoshlaridan ajratilib, uzoq
hududlarga majburiy ravishda ko‘chirilgan. Bu turli xalqlarning jamiyatdagi o‘rni va milliy
ongini shakllantirishga ta'sir ko‘rsatdi. Qochqinlar va yuzaga kelgan ijtimoiy keskinliklar:
Deportatsiya qilingan yoki ta'qib qilingan xalqlar ko‘plab jamiyatlarda madaniy va iqtisodiy
bo‘shliqlarni yaratdi. Bu holat, keyinchalik, yangi milliy identifikatsiyalar va o‘z-o‘zini anglash
muammolariga sabab bo‘ldi. 2. Ijtimoiy psixologik oqibatlar: Sovet davridagi repressiyalar
nafaqat davlatning siyosiy tuzilmasiga, balki xalqning ruhiyatiga ham jiddiy ta'sir ko‘rsatdi.
Keng tarqalgan qo‘rquv, noaniqlik va siyosiy ta'qiblar jamiyatning psixologik holatini
shakllantirdi. Ijtimoiy ishonchsizlik: Hukumatga nisbatan ijtimoiy ishonchsizlik keng tarqaldi,
chunki ko‘plab odamlar o‘z yaqinlari yoki tanishlarini hibsga olishdan yoki o‘ldirishdan
qo‘rqishardi. Bu holat jamiyatda tahlil qilish, fikr bildirish va o‘zgarishga intilish kabi
ehtiyojlarni chekladi. Dissidentlarning faoliyati: Sovet qatag‘onliklari davrida dissidentlar
32
(hukumatga qarshi chiqishganlar) o‘z huquqlarini tiklash va erkin fikr bildirish huquqini
himoya qilishga harakat qildilar. Biroq, bu kabi harakatlar ko‘plab to‘siqlarga duch keldi. Bu
davrda ko‘plab yozuvchi va ijodkorlar “erkinlik”ni va “adalatni” qayta tiklash uchun kurashdi,
lekin ular ko‘plab hollarda qamoq jazosiga yoki surgunga yuborildilar. 3. Madaniy ta'sir: Sovet
davridagi repressiyalar madaniy faoliyatga ham ta'sir ko‘rsatdi. Badiiy va adabiy erkinlik
cheklangan va ko‘plab muhim madaniy yutuqlar ta'qib qilindi. Adabiyot va san'atni ta'qib qilish:
Stalin davrida adabiyot va san'atda o‘zgarishlarni talab qilgan ko‘plab ijodkorlar o‘ldirildi yoki
ta'qib qilindi. "Sovet xalqining ideologiyasiga qarshi" deb hisoblangan san'at asarlari ta'qib
qilindi. Shu bilan birga, qatag‘onlik siyosati ko‘plab yozuvchilarning asarlariga ta'sir qilib,
madaniyatdagi yangi qarashlarning yuzaga kelishiga to‘sqinlik qildi. Sovet davrining madaniy
aloqalarini tiklash: Sovet Ittifoqining qulashi bilan, bu davrda ommalashgan madaniy bloklar
va ta'lim tizimi yangi mustaqil davlatlarda o‘zgarishlarga olib keldi. O‘sha davrda ta'qib qilingan
san'atkorlar va adiblar bugungi kunlarda o‘z meroslarini tiklashga harakat qilmoqda. 10. Sovet
qatag‘onliklari va zamonaviy Rossiyada ularning davom etgan izlari [3,4].
Sovet qatag‘onliklarining tarixiy merosi hozirgi Rossiya va boshqa sobiq Sovet
davlatlarida haligacha muhokama qilinmoqda. Rossiyada tarixiy xotira: Rossiyada Sovet
davrining repressiyalariga oid muhokamalar davom etmoqda. Ba'zi tarixchilarning fikricha,
Sovet davridagi repressiyalar xalq tomonidan to‘liq tan olinmaydi. O‘rta asrlarga oid tarixni
ta'qib qilgan kabi, Sovet davridagi qatag‘onliklar ba'zan hukumat tomonidan
minimallashtiriladi yoki inkor etiladi. Sovet merosining qayta tiklanishi: Ayni paytda, ba'zi
siyosatchilar va siyosiy guruhlar Sovet davrining ba'zi aspektlarini (xususan, industrializatsiya
va harbiy qudratni) pozitif sifatida baholashadi. Biroq, xalq orasida bu davrni yodga olish
ko‘pincha og‘ir hissiyotlar va tarixiy adolatsizliklarga sabab bo‘ladi. 11. Sovet
qatag‘onliklarining tarixi o‘rganilishi Sovet davridagi repressiyalarni o‘rganish bugungi kunda
ko‘plab tarixchilarning diqqat markazida. Ushbu davrni o‘rganish nafaqat o‘tmishni
tushunishga, balki hozirgi kunda autoritarizmlarning qanday qilib xalqni boshqarish uchun
repressiyalarni qo‘llashini anglashga yordam beradi. Rossiya va boshqa mamlakatlarda
arxivlar: Sovet davrining arxivlari va guvohlarining ochilishi orqali tarixchilar repressiyalarni
va ularning ta'sirini yaxshiroq tushunishga harakat qilmoqda. Xalqaro xotira: Shuningdek,
xalqaro darajada ham Sovet davridagi repressiyalarni o‘rganish va ularga qarshi kurashish
faoliyati amalga oshirilmoqda. Yevropa va boshqa hududlarda Sovet davrining repressiv
siyosatiga qarshi eslatmalar, yodgorliklar va xotira o‘rnatilgan [1,2,4].
Xulosa:
Sovet davridagi qatag‘onlik siyosati nafaqat o‘sha davrda, balki hozirgi kunimizda
ham keng tarqalgan ta'sirlarga ega. Bu siyosat faqat ichki siyosatga ta'sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da,
uning ijtimoiy, psixologik va madaniy oqibatlari bugungi jamiyatlarda ham seziladi. Sovet
tarixining qora sahifalarini o‘rganish, xalqning o‘tmishini va mustaqillikka intilishlarini to‘g‘ri
tushunishga yordam beradi.
References:
1.
Inatov M.N., Xolnazarova L.S., Maxammadiyeva S.I. “O’zbekistonning eng yangi tarixi”
Toshkent, ToshDTU.2021.
2.
Jo’rayev.N. “Mustaqil O’zbekiston tarixi”. G’afur G’ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy
uyi. Toshkent, 2013.
33
3.
Sabirov. A “O’zbekiston tarixi” Toshkent: Akademiya 2013.
4.
Abdullayev R., Rajabov Q., Rahimov M. “O’zbekistonning tarixi” -Toshkent: O’zbekiston,
2019.
