95
GLOBALLASHUV JARAYONIDA TIL VA MADANIYATNING O‘ZGARISHI
Shermurod Sherqulovich Subhonov
Turk tili fani o‘qituvchisi,
O'zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14791776
Annotatsiya:
Ushbu maqolada globallashuv jarayonining turk tiliga va madaniyatiga
ta’siri tahlil qilinadi. Globallashuvning lingvistik o‘zgarishlarga, xususan, yangi so‘z va
atamalar kirib kelishiga, leksik va grammatik jihatlarga ta’siri yoritiladi. Shuningdek, madaniy
identifikatsiya, an’anaviy qadriyatlarning o‘zgarishi va ommaviy madaniyatning turk
jamiyatidagi o‘rni muhokama qilinadi. Turk tilida inglizcha va boshqa xorijiy tillardan olingan
so‘zlarning ko‘payishi, yoshlar orasida yangi kommunikatsiya shakllarining paydo bo‘lishi va
bularning madaniyatga ta’siri atroflicha o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
globallashuv, til o‘zgarishi, madaniy transformatsiya, leksik o‘zgarish,
ommaviy madaniyat, turk tili, madaniy identifikatsiya, lingvistik ta’sir.
Kirish qismi:
Globallashuv bugungi kunda dunyoning barcha davlatlariga ta’sir
ko‘rsatmoqda. Texnologik taraqqiyot, iqtisodiy hamkorlik, migratsiya va internet
kommunikatsiyalarining rivojlanishi natijasida tillar va madaniyatlar o‘rtasidagi aloqalar
keskin kuchaygan. Natijada, mahalliy tillar va madaniyatlar o‘zgarishga uchramoqda, ayrim
hollarda esa ular assimilyatsiyaga uchrash xavfi ostida qolmoqda.
Turk tili ham globallashuvning lingvistik va madaniy oqibatlarini sezilarli darajada
boshdan kechirmoqda. So‘nggi o‘n yilliklarda ingliz tilining xalqaro muloqot vositasi sifatida
kuchayishi natijasida turk tilida inglizcha so‘z va iboralar ko‘paygan. Xususan, texnologiya,
biznes, san’at va yoshlar muloqotida ingliz tilidan olingan atamalar keng qo‘llanilmoqda. Shu
bilan birga, madaniy o‘zgarishlar ham sezilarli bo‘lib, turk jamiyati an’anaviy qadriyatlar va
zamonaviy ommaviy madaniyat o‘rtasida muvozanat izlamoqda.
Ushbu maqolada globallashuvning turk tiliga va madaniyatiga ta’siri turli jihatlari bilan
tahlil qilinadi. Avvalo, lingvistik o‘zgarishlar, ya’ni xorijiy so‘zlar ta’siri, yangi kommunikatsiya
shakllari va leksik o‘zgarishlar ko‘rib chiqiladi. Keyinchalik, madaniy transformatsiya,
an’anaviy qadriyatlar va ommaviy madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar tahlil qilinadi.
Asosiy qism:
So‘nggi yillarda turk tilida inglizcha va boshqa xorijiy tillardan kirib kelgan
so‘zlar soni ortib bormoqda. Ayniqsa, biznes, texnologiya, ilm-fan va kundalik hayotda
inglizcha so‘zlarning ko‘pligi seziladi.
Masalan:
Teknoloji (Technology)
Online alışveriş (Online shopping)
Startup (Yangi biznes)
Influencer (Taniqli ijtimoiy media foydalanuvchisi)
Bu jarayon lingvistik ijtimoiylashuvning bir qismi sifatida qabul qilinsa-da, turk tilining
milliy xususiyatlarini saqlab qolish masalasi muhokama qilinmoqda.
Internet va ijtimoiy tarmoqlar lingvistik o‘zgarishlarni tezlashtirdi. Yoshlar o‘rtasida
qisqartirilgan so‘zlar, aralash tilda gaplashish va emojilar bilan boyitilgan yangi ifoda usullari
paydo bo‘ldi.
Masalan:
96
"Görüşürüz" (Ko‘rishamiz) o‘rniga "Görüşürüzzz"
"Tamam" (Yaxshi) o‘rniga "Oki" (Okay)
"Teşekkür ederim" (Rahmat) o‘rniga "Tşk"
Bu holat turk tilining leksik va grammatik tuzilishiga ta’sir qilmoqda va yangi avlodlar
orasida rasmiy va norasmiy til farqi yo‘qolib bormoqda.
Turk jamiyatida asrlar davomida shakllangan an’anaviy qadriyatlar globallashuv
natijasida o‘zgarishga uchramoqda. G‘arb ommaviy madaniyatining ta’siri natijasida kiyinish,
musiqa, kino va hayot tarzida sezilarli o‘zgarishlar kuzatilmoqda.
Masalan:
An’anaviy turk musiqasi o‘rniga pop va rep musiqaga qiziqish ortmoqda.
Teatr va xalq ertaklari o‘rnini Gollivud filmlari egallamoqda.
Milliy taomlar o‘rniga fast food (tez tayyorlanadigan ovqat) mashhurlashmoqda.
Bu o‘zgarishlar milliy identifikatsiyaning zaiflashishiga olib kelishi mumkin.
Ommaviy madaniyatning keng tarqalishi turk yoshlarini o‘z an’analaridan
uzoqlashishiga sabab bo‘lishi mumkin. Ayniqsa, filmlar, seriallar va ijtimoiy tarmoqlar orqali
yosh avlod G‘arb hayot tarzini ideal sifatida qabul qilmoqda.
Ba’zi ijobiy jihatlar: Dunyoqarash kengaymoqda; Zamonaviy bilim va texnologiyalarni
o‘zlashtirish osonlashmoqda;
Salbiy jihatlar: Milliy qadriyatlar va urf-odatlar ahamiyatini yo‘qotmoqda; Til va
madaniyatga begonalashish kuzatilmoqda.
Globallashuv jarayoni turk tiliga va madaniyatiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Lingvistik
jihatdan turk tiliga inglizcha va boshqa xorijiy tillardan ko‘plab yangi so‘zlar kirib kelmoqda,
natijada yoshlar orasida norasmiy so‘zlashuv shakllari keng tarqalmoqda. Madaniy
o‘zgarishlar esa an’anaviy qadriyatlar va ommaviy madaniyat o‘rtasidagi muvozanatni
o‘zgartirmoqda. Bu jarayonda milliy madaniyat va tilni saqlab qolish uchun quyidagi chora-
tadbirlar zarur:
Turk tilining milliy o‘ziga xosligini saqlash uchun terminologik standartlashtirish.
Milliy qadriyatlarni saqlash va ommalashtirish maqsadida madaniy tadbirlarni
kuchaytirish.
Yosh avlodga ona tilining ahamiyatini tushuntirish va uni yanada rivojlantirish bo‘yicha
ta’lim tizimida o‘zgarishlar kiritish.
Globallashuv jarayoni to‘xtab qolmaydi, biroq har bir jamiyat o‘z tili va madaniyatini
yo‘qotmaslik uchun ongli harakat qilishi lozim. Globallashuv jarayoni dunyo miqyosida
madaniy va lingvistik o‘zgarishlarni tezlashtirayotgan eng muhim omillardan biridir. Bu
jarayon turk tiliga va madaniyatiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, xalqaro
aloqalar kengayishi, texnologik rivojlanish, ijtimoiy tarmoqlarning ommalashuvi va migratsiya
natijasida turk jamiyatida yangi lingvistik va madaniy tendensiyalar shakllanmoqda.
Lingvistik jihatdan turk tiliga inglizcha va boshqa xorijiy tillardan so‘z va iboralar kirib
kelishi davom etmoqda. Xalqaro texnologiya, biznes va ilm-fan sohalarining rivojlanishi
natijasida ko‘plab yangi atamalar paydo bo‘ldi va ular ko‘pincha bevosita tarjima qilinmasdan
turk tilida qo‘llanilmoqda. Bu jarayon tabiiy til o‘zgarishining bir qismi bo‘lsa-da, ortiqcha
inglizcha so‘zlarning ishlatilishi turk tilining o‘ziga xosligini yo‘qotish xavfini tug‘dirishi
mumkin. Shuningdek, yoshlar orasida ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqalgan qisqartirilgan yoki
buzib ishlatiladigan so‘zlar, yangi nutq uslublari til tuzilishiga ta’sir ko‘rsatmoqda.
97
Madaniy nuqtai nazardan esa globallashuv an’anaviy turk madaniyatiga ham chuqur
ta’sir ko‘rsatmoqda. Ommaviy axborot vositalari va G‘arb madaniyatining keng tarqalishi
natijasida yoshlar orasida turmush tarzi, kiyinish madaniyati, musiqa, kinofilmlar va hayot
falsafasi sezilarli darajada o‘zgarib bormoqda. An’anaviy qadriyatlar va zamonaviy global
madaniyat o‘rtasidagi muvozanatni saqlash jamiyat oldida turgan muhim vazifalardan biriga
aylanmoqda.
Biroq, globallashuv jarayoni faqat salbiy oqibatlarga ega emas. Dunyo bilan
integratsiyalashuv turk tilining xalqaro maydonda nufuzini oshirishga, zamonaviy bilim va
texnologiyalarni tezroq o‘zlashtirishga imkon bermoqda. Shuningdek, turk madaniyati ham
xalqaro miqyosda ommalashib, kino, musiqa, adabiyot va gastronomiya orqali boshqa
xalqlarga ta’sir o‘tkazmoqda. Kelajakda turk tilining milliy o‘ziga xosligini saqlab qolish va
madaniy merosni boyitish uchun quyidagi choralarni ko‘rish muhim:
Xulosa
qilib aytganda, globallashuv turk tiliga va madaniyatiga ta’sir ko‘rsatmoqda, bu
jarayonning ijobiy va salbiy jihatlari mavjud. Asosiy maqsad – o‘z til va madaniyatini
yo‘qotmagan holda, dunyo bilan uyg‘unlikda yashash va zamonaviy taraqqiyotdan samarali
foydalanishdir.
References:
1.
Hamidov, X., & Rasulova, K. (2024). “OLTIN VODIYDAN SHABADALAR” ROMANIDAGI
SOVETIZMLARNING TURKCHA TARJIMADA BERILISHI MASALASI. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 4(27), 203-208.
2.
M.R.Abdullayeva and others. Social Psychological Features of the Process of Professional
Stress in Pedagogical Activity // Journal Power System Technology ISSN: 1000- 3673, V 48,
Issue 4. 2024/12. Pages 3325-3334
3.
Sayed Mohamed Ahmed Korayem, Sharustam Giyasovich Shamusarov, Gulnora
Sattorovna Mutalova, Buzakhro Marufjanovna Begmatova, Nargiza Makhmudovna Saidova.
Calling for the Use of Intermediate Language in Teaching Arabic to Non-Native Speakers, Its
Foundations and Problems // Power System Texnology Journal, ISSN: 1000-3673 issue 48
(2024), -pp 2221-2236.
4.
Abdullayeva,
M.
(2024).
BADIIY
TARJIMADA
MUQOBIL
VARIANTLARNI
SHAKLLANTIRISH MASALASI (“Dunyoning ishlari” asari misolida).
Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences
,
4
(27), 66-73.
5.
Xayrulla Khudoyorovich Khamidov, Ikrom Yusupovich Bultakov, Karima Saydanovna
Raxmanberdiyeva, Sarvinoz Sayfullayevna Kasimova, Shirin Baxtiyarovna Sodiqova.
Linguistic Expertise of Educational Literature: Analysis and Results // Journal Power System
Technology.
Vol.
48
No.
4/2024
p.
4017-4027.
https://powertechjournal.com/index.php/journal/article/view/1253
6.
KOMILOVA D. S. THE IMPORTANCE OF BASIC SKILLS IN TEACHING SYSTEM
//International Scientific and Current Research Conferences. – 2023. – С. 392-398.
7.
Marxabo Abdullayeva. Milliy koloritni ifodalovchi frazeologizmlar tarjimasi
muammolari (Monografiya). − T.: «Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi», 2024, 149
b.
8.
Hamidov, X. (2024). NOSIR MUHAMMAD–AZIZ NESIN HIKOYALARI TARJIMONI. Oriental
renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 4(27), 232-236.
98
9.
Hamidov, X., & Davronova, D. (2024). SINXRON TARJIMADA SIYOSIY TERMINLARNI
O‘GIRISHNING LEKSIK-FRAZEOLOGIK MUAMMOLARIGA DOIR. Oriental renaissance:
Innovative, educational, natural and social sciences, 4(27), 266-271.
10.
Marxabo Abdullayeva, Sarvinos Kasimova. (2025). INGLIZ VA ARAB TILLARINING
O‘RGANILISHIDAGI MURAKKABLIKLAR VA IMKONIYATLAR.
IQRO INDEXING
,
13
(02), 360-
https://worldlyjournals.com/index.php/IFX/article/view/8657
11.
Hamidov, X., & Tojiyeva, A. Z. (2022). UMAR SAYFIDDIN HIKOYALARI TARJIMALARIGA
DOIR. Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 2(Special
Issue 28), 319-327.
12.
Хамидов, Х. (2020). Проблема выбора слов в художественном переводе (на
примере турецкого перевода романа «Мировые дела»). Восточный факел, 2(2), 117-126.
13.
Абдуллаева, М. (2025). НАЦИОНАЛЬНО-КУЛЬТУРНЫЕ ОСОБЕННОСТИ ПЕРЕВОДА
ПРОЗЫ (на примере прямых переводов с английского языка конца XX - начала XXI
века).
Предпринимательства
и
педагогика,
3(4),
3–10.
извлечено
от
https://inlibrary.uz/index.php/entrepreneurship-pedagogy/article/view/59216
