131
JAHON TILSHUNOSLIGIDA O‘GAY KONSEPTINING LINGVOPRAGMATIK
O‘RGANILISHI
Qayumova Mohinur Murodullayevna
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
o`qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14800795
Annotatsiya
Mazkur maqolada "o‘gay" konsepti jahon tilshunosligi nuqtai nazaridan lingvopragmatik
jihatdan o‘rganilgan. "O‘gay" konsepti turli tillarda va madaniyatlarda o‘ziga xos semantik,
pragmatik hamda lingvokulturologik yukga ega bo‘lib, uning mazmuni milliy va madaniy
qadriyatlar, ijtimoiy munosabatlar hamda tarbiyaviy an’analarga mos ravishda shakllanadi.
Maqolada ingliz, rus va o‘zbek tillaridagi "o‘gay" tushunchasining ifodalanish xususiyatlari,
ularning nutqiy aktlarda qo‘llanilishi va bu orqali beriladigan konnotativ ma’nolar tahlil
qilingan.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek va rus tillarida "o‘gay" konsepti ko‘pincha
salbiy ma’no va ijtimoiy stereotiplar bilan bog‘lanadi, bu esa madaniy me’yorlar va tarbiyaviy
qadriyatlar bilan izohlanadi. Ingliz tilida esa "step-" prefiksi yordamida hosil qilingan
"stepmother", "stepchild" kabi atamalar ko‘proq neytral semantik yukga ega bo‘lib, ularning
pragmatik ta’siri nisbatan kamroq ekanligi kuzatilgan. Ushbu lingvopragmatik tadqiqot "o‘gay"
konseptining madaniyatlararo kommunikatsiyadagi roli va ahamiyatini ochib berishga xizmat
qiladi.
Maqolada lingvokulturologik va pragmatik tahlil usullari asosida "o‘gay" konsepti orqali
turli tillarda shaxsiy va ijtimoiy munosabatlarning kommunikativ xususiyatlari ko‘rib chiqilgan.
Ushbu tadqiqot
Kalit so‘zlar
o‘gay konsepti, lingvopragmatika, madaniyatlararo kommunikatsiya, tilshunoslik,
semantika, lingvokulturologiya, aspect
Kirish (Introduction)
Tilshunoslik fani o‘zida nafaqat tilning tuzilishi va qoidalarini o‘rganadi, balki til orqali
ifodalanadigan madaniy va ijtimoiy ko‘rinishlarni ham tahlil qiladi. Shu nuqtai nazardan
konseptlar tilshunoslikning markaziy tadqiqot obyektlaridan biri hisoblanadi, chunki ular til va
madaniyatning o‘zaro aloqasi natijasida shakllanadi va ma’lum jamiyatning madaniy
ko‘rinishini ifodalaydi. Konseptlar orqali xalqning dunyoqarashi, qadriyatlari va axloqiy
me’yorlari aks etadi. "O‘gay" konsepti esa oilaviy va ijtimoiy munosabatlarni o‘zida mujassam
etgan holda, til va madaniyatni o‘rganishda alohida ahamiyat kasb etadigan tushunchalardan
biridir.
"O‘gay" tushunchasi asosan oilaviy munosabatlarni ifodalashda qo‘llaniladigan atama
bo‘lsa-da, uning semantik va pragmatik ma’nosi har bir madaniyatda turlicha talqin qilinadi. Bu
tushunchaning turli tillarda, jumladan, ingliz, rus va o‘zbek tillarida qo‘llanilishi va unga
berilgan semantik yuk madaniyatlarning o‘ziga xos jihatlarini aks ettiradi. Masalan, o‘zbek
madaniyatida "o‘gay" so‘zi ko‘pincha salbiy ma’noda ishlatiladi va unda mehr-muhabbatning
yetishmasligi yoki ziddiyatli munosabatlar tushuniladi. Ingliz tilida esa "step-" prefiksi bilan
ifodalanadigan tushunchalar, masalan, stepmother (o‘gay ona) yoki stepson (o‘gay o‘g‘il),
nisbatan neytral semantik ma’no yuklaydi va hissiy jihatdan ijobiy yoki salbiy kayfiyatga ega
132
emas. Bu esa har bir madaniyatning oilaviy munosabatlar haqidagi qarashlarida sezilarli farqlar
mavjudligini ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, maqolada "o‘gay" konsepti orqali oilaviy munosabatlarning
madaniyatga xos ko‘rinishlari ham ko‘rib chiqiladi. Tilshunoslikda bu kabi tadqiqotlar nafaqat
til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini chuqurroq anglash, balki madaniyatlararo
kommunikatsiya jarayonida paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan tushunmovchiliklarni
kamaytirishga ham xizmat qiladi.
Shu bilan birga, maqola "o‘gay" konsepti orqali tilning jamiyatda qanday ijtimoiy
vazifalarni bajarishini va turli tillardagi pragmatik xususiyatlarni o‘rganish uchun yangi ilmiy
istiqbollarni ochib beradi. Ushbu tadqiqot, ayniqsa, lingvokulturologiya, til pragmatikasi va
madaniyatlararo kommunikatsiya sohalarida ilmiy bilimlarni rivojlantirishda muhim ahamiyat
kasb etadi.
Metodologiya (Methods)
Ushbu tadqiqotda "o‘gay" konseptining lingvopragmatik jihatlarini o‘rganish uchun bir
nechta ilmiy-uslubiy yondashuvlar qo‘llanildi. Metodologiya quyidagi asosiy bosqichlardan
iborat:
1. Materiallarni tanlash va tahlil qilish
Tadqiqot uchun asosiy material sifatida o‘zbek, ingliz va rus tillaridagi adabiy manbalar,
maqolalar, lug‘atlar, folklor asarlari hamda kundalik nutqdan misollar tanlab olindi. Bunda til
va madaniyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadigan, "o‘gay" konsepti bilan bog‘liq leksik
birliklar va frazeologik iboralar o‘rganildi. Shuningdek, ijtimoiy tarmoqlar, ommaviy axborot
vositalari va kino matnlari tahlil qilingan.
2. Lingvokulturologik yondashuv
"O‘gay" konsepti madaniyatning tilga qanday ta’sir ko‘rsatishini o‘rganish uchun
lingvokulturologik yondashuv asosida tahlil qilindi. Bu usul yordamida konseptning madaniy
konnotatsiyasi, milliy an’analardagi o‘rni va ijtimoiy muhitdagi ta’siri o‘rganildi. Har bir
madaniyatda "o‘gay" konsepti qanday ma’nolar bilan bog‘lanishi va uning madaniyatlararo
farqlari aniqlangan.
Mazkur tadqiqot uchun turli madaniy guruhlarga mansub shaxslar bilan o‘tkazilgan
intervyu va so‘rovnoma natijalaridan foydalanildi. So‘rovda qatnashuvchilarga "o‘gay" konsepti
haqidagi fikrlari va tushunchalari so‘ralib, ularning bu tushunchaga bo‘lgan munosabatlari
tahlil qilindi. Bu usul konseptning subyektiv qabul qilinishi va hissiy jihatlarini aniqlashga
yordam berdi.
Natijalar (Results)
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, "o‘gay" konsepti turli tillar va madaniyatlarda
turlicha semantik, pragmatik va lingvokulturologik xususiyatlarga ega bo‘lib, uning ma’nosi
jamiyatning ijtimoiy qadriyatlari, madaniy an’analari va oilaviy munosabatlar tizimiga bog‘liq.
Quyida asosiy natijalar batafsil bayon etiladi:
1. Semantik xususiyatlar
O‘zbek tilida "o‘gay" so‘zi ko‘proq salbiy ma’noga ega bo‘lib, odatda begonalik, sovuqlik
yoki mehr-muhabbatning yetishmasligini ifodalaydi. Masalan, "o‘gay ona" yoki "o‘gay bola"
iboralari jamiyatda ko‘pincha salbiy hissiyotlarni uyg‘otadi va ziddiyatli oilaviy munosabatlarni
aks ettiradi.
Ingliz tilida "step-" prefiksi yordamida hosil qilingan stepmother, stepchild kabi atamalar
133
semantik jihatdan neytral bo‘lib, ular madaniy yoki hissiy yuk ortig‘icha bo‘lmagan holda
qo‘llanadi. Ushbu neytrallik madaniyatning oilaviy munosabatlarga nisbatan ko‘proq tolerant
va funksional yondashuvi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Rus tilida "приёмный" yoki "мачеха" kabi so‘zlar o‘zbek tilidagi kabi salbiy
konnotatsiyaga ega bo‘lib, ko‘pincha og‘ir hayotiy sharoitlar yoki oilaviy muammolarni
ifodalaydi.
2. Lingvokulturologik o‘ziga xosliklar
O‘zbek madaniyatida "o‘gay" konsepti oilaviy tuzum va qadriyatlarning mustahkamligi
bilan bog‘liq. Bu tushunchaga ko‘pincha madaniy stereotiplar va axloqiy baholar yuklanadi.
Masalan, xalq maqollari va rivoyatlarda "o‘gay" tushunchasi ko‘pincha salbiy qahramonlar
orqali tasvirlanadi. Ingliz madaniyatida oilaviy munosabatlar ko‘proq shaxsiy erkinlik va
individuallikka asoslanganligi sababli "o‘gay" atamalariga hissiy va madaniy yuklanma
berilmaydi. Bu madaniyatning pragmatik va funksional xarakterini aks ettiradi.
Rus madaniyatida "o‘gay" konsepti asosan oilaviy mehnat va muloqotdagi
ziddiyatlarni tasvirlashda ishlatiladi. Buni rus xalq ertaklari va adabiyotlarida uchraydigan
obrazlar misolida ko‘rish mumkin, masalan, "злая мачеха" (yovuz o‘gay ona).
Munozara (Discussion)
"O‘gay" konseptini lingvopragmatik nuqtai nazardan o‘rganish orqali til va madaniyat
o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlikni chuqurroq anglash mumkin bo‘ldi. Ushbu konsept turli
madaniyatlarda o‘ziga xos semantik, pragmatik va ijtimoiy yukni aks ettiradi va bu farqlar turli
xalqlarning dunyoqarashi, qadriyatlari hamda ijtimoiy tuzilishi bilan chambarchas bog‘liq.
Natijalarning tahlili bir qancha muhim nuqtalarni o‘rtaga chiqardi, ular haqida batafsil fikr
yuritamiz.
1. Tadqiqotning amaliy ahamiyati
"O‘gay" konseptining lingvopragmatik tahlili til va madaniyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni
anglashga yordam beradi. Bu tushuncha madaniyatlararo kommunikatsiya jarayonlarida
muhim ahamiyat kasb etib, turli tillar va madaniyatlar o‘rtasidagi tushunmovchiliklarni
kamaytirishda foydalanilishi mumkin. Masalan, turli madaniy guruhlar vakillarining oilaviy
munosabatlarga nisbatan qarashlarini hisobga olish xalqaro aloqalarni yaxshilashga yordam
beradi.
2. O‘zgaruvchan madaniy tendensiyalar
Tadqiqot davomida aniqlangan muhim jihatlardan biri – madaniyatlararo farqlarning
vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi. Globalizatsiya natijasida turli madaniyatlarning yaqinlashuvi
"o‘gay" konseptining ba’zi tillarda semantik va pragmatik jihatdan o‘zgarishiga olib kelmoqda.
Masalan, ingliz madaniyatida "step-" prefiksi bilan hosil bo‘lgan so‘zlar jamiyatdagi oilaviy
qadriyatlarning funksional xarakterini ko‘rsatgan bo‘lsa, endilikda bu so‘zlarning hissiy
jihatlari ham rivojlanmoqda.
Xulosa (Conclusion)
Izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, "o‘gay" konsepti til va madaniyatning bir-biriga ta’sirini
chuqur o‘rganish imkonini beradi. Bu tushunchaning lingvopragmatik o‘rganilishi
madaniyatlararo farqlarni aniqlash va kommunikativ jarayonlarni yaxshilashda muhim
ahamiyat kasb etadi.
"O‘gay" konsepti lingvopragmatik nuqtai nazardan o‘rganilishi nafaqat til va
madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini anglashga, balki madaniyatlararo muloqotdagi
134
tushunmovchiliklarni kamaytirishga xizmat qiladi. Ushbu tadqiqot turli jamiyatlardagi oilaviy
munosabatlar, qadriyatlar va axloqiy tamoyillar haqida chuqurroq tushunchaga ega bo‘lish
imkonini yaratadi. Shuningdek, bu kabi tadqiqotlar lingvokulturologiya va pragmatika sohasida
yangi ilmiy yo‘nalishlarni rivojlantirish uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
References:
1.
Fillmore, C. J. (1985). Frames and the semantics of understanding. Linguistic Society of
America.
2.
Wierzbicka, A. (1997). Understanding Cultures through Their Key Words. Oxford
University Press.
3.
Searle, J. R. (1969). Speech Acts: An Essay in the Philosophy of Language. Cambridge
University Press.
4.
Rustamov, A. (2020). Lingvokulturologiya asoslari. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi.
5.
Karasik, V. I. (2002). Yazykovoy krug: lichnost’, kontsepty, diskurs. Volgograd: Peremena.
