115
SAN’AT VA ESTETIKA: TASVIRIY SAN’ATCHILAR TOMONIDAN ESTETIK
MEZONLARNI ANIQLASH
To‘liyeva Ruxsora Yo‘ldoshboy qizi
Urganch davlat pedagogika instituti Tasviriy san’at va muhandislik
grafikasi yo‘nalishi talabasi
elektron pochta: tolievaruxsora@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14890604
Annotatsiya:
ushbu maqolada san’at va estetika o‘rtasidagi aloqalar, shuningdek, tasviriy
san’atchilar tomonidan estetik mezonlari tahlil qilinadi. Estetika san’at asarlarining go‘zalligi,
shakli, ranglari, kompozitsiyasi va hissiyotlarni aks ettirishdagi rolini o‘rganadi. Tasviriy
san’atchilar tomonidan bu mezonlar qanday aniqlanishi, ularning san’at asarlarini
shakllantirishdagi roli va estetik qadriyatlarning rivojlanish jarayoni keng tahlil qilinadi.
Maqola san’atni baholash va anglashda estetik nazariyaning rivojlanishi va uning tasviriy
san’atchilar tomonidan qanday qo‘llanilishi haqida fikr yuritadi.
Kalit so‘zlar:
san’at, estetika, go‘zallik, estetik mezonlar, kompozitsiya, shakllar, ranglar,
san’at asarlari, estetik nazariya.
Kirish:
San’at va estetika insoniyat tarixining ajralmas qismi bo‘lib, ular insonning ichki
dunyosini, hissiyotlarini va tafakkurini aks ettirishda muhim rol o‘ynaydi. Estetika, yunoncha
"aisthesis" so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, "hissiyot" yoki "tuyg’u" degan ma’noni anglatadi.
Estetika fani san’at, madaniyat va tabiatning subyektiv qabul qilinishini o‘rganadi.
1
San’at asarlarini yaratishda tasviriy san’atchilar estetik mezonlarga asoslanib, go‘zallik,
shakl, rang va kompozitsiya kabi elementlarni tanlaydilar. Bu mezonlar vaqt o‘tishi bilan
o‘zgarib, turli san’at harakatlari va davrlarida yangi tushunchalarni kiritgan. Masalan,
Renessans davrida go‘zallik va simmetriya tushunchalari muhim ahamiyatga ega bo‘lgan bo‘lsa,
XX asrda modernizm va postmodernizmda estetik mezonlar yanada diversifikatsiya bo‘lgan.
Adabiyotlar tahlili:
Estetika bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar mavjud, ular orasida bevosita
tasviriy san’atni o‘rganishga qaratilgan ilmiy manbalar alohida o‘rin tutadi.
XX asr boshlarida tasviriy san’atda mavhum va norepresentiv uslublarning
rivojlanishiga javoban, rasmiyatchilikda ko‘proq qayta tiklanish sodir bo‘ldi. Tasviriy san’at
tanqidchisi Klayv Bell estetik tajribani tasviriy san’at asarida "Muhim shakl" deb atagan
narsaga, ya’ni "bizni ma’lum bir tarzda harakatga keltiradigan tartibga solish va
kombinatsiyalarga", biz duch keladigan his-tuyg’ulardan farq qiladigan "qat’iy va hayajonli
jo‘shqinlar"ga javob sifatida oldi.
2
Langerning his-tuyg’u bo‘yicha nazariyasi uning san’at nazariyasi bilan chambarchas
bog’liq bo‘lib, u san’at asarlari hissiyot shakllarini ifodalashini ta’kidlaydi. Rassomlar o‘z
ishlarida his-tuyg’ularni shakllantirish uchun ranglar, shakllar, tovushlar va ritmlar kabi turli
elementlardan foydalanadilar, har bir san’at asari san’at ramzi hisoblanadi. Syuzanna
Langerning fikriga ko‘ra, rassomning vazifasi tanlangan vositada ma’lum bir tuyg’u sifatini yoki
gestaltini shakllantirishdir.
3
Estetik mezonlar san’at asarlarini baholashda ko‘p yillik tarixga ega bo‘lgan va davrlar
o‘tishi bilan rivojlangan tushunchadir. Danto (1984) tomonidan taqdim etilgan "Estetik
1
.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Estetika?utm
2
Klayv Bell “San‘at” asari(Clive Bell book
Art
, 1914)
3
https://iep.utm.edu/langer/
116
nazariyaning rivojlanishi" asarida estetik mezonlarining shakllanishi va san’at tarixida qanday
o‘zgarishlar ro‘y bergani haqida so‘z yuritiladi. Dantonun ta’kidlashicha, klassik davrlarda
go‘zallik va simmetriya eng asosiy estetik mezonlar sifatida qaralgan, hozirgi kunda esa bu
tushunchalar yanada kengaygan va murakkablashgan.
Tadqiqot usullari
: Qaysi asarlar san’at deb hisoblanadi? Richard Kamber san’at
kontseptsiyasining kengayishi haqidagi sezgi bo‘yicha o‘zining birinchi empirik tadqiqotida
ishtirokchilarga ob’ektlarning ko‘p sonli tavsiflari va tasvirlarini taqdim etdi va ular ushbu
ob’ektlarni san’at sifatida tasniflaydilarmi, deb so‘radi. Ushbu tadqiqotning asosiy
yo‘nalishi san’atning ko‘zga ko‘ringan ta’riflarini sinab ko‘rish edi : estetik ta’riflar san’at estetik
jihatdan qadrlash niyatida yaratilganligini da’vo qiladi; institutsional ta’riflar san’atni rassom
tomonidan yaratilganligini va san’at olamiga taqdim etishini da’vo qiladi; tarixiy ta’riflar esa,
san’at ilgari yaratilgan san’at asarlari bilan bir xil ob’ektlar to‘plamiga tegishli bo‘lish niyatida
yaratilganligini da’vo qiladi.
4
Ellen Vinner "o‘z tadqiqotini juda norasmiy tarzda loyihalashtirganini, bir nechta
nazariyalarni sinab ko‘rganini, har birini sinab ko‘rish uchun atigi bir yoki ikkita misolni
ishlatganini" ta’kidlaydi va u ishlatilganidek "ha" yoki "yo‘q" ni tanlashdan ko‘ra sezgirroq
o‘lchov foyda keltirishi mumkin.
5
Xulosa:
San’at va estetika sohasidagi tadqiqotlar, o‘zining murakkab va ko‘p qirrali tabiati
bilan ilmiy soha sifatida katta ahamiyatga ega. Ushbu maqolada tasviriy san’at va estetika
tushunchalari, san’at asarlarini baholashda ishlatiladigan estetik mezonlar va ular bilan bog’liq
psixologik, madaniy va sotsiologik omillar tahlil qilindi. Xulosa qilib aytganda, san’at va estetika
sohasidagi ilmiy tadqiqotlar uchun qo‘llaniladigan metodologiyalar san’at asarlarini yanada
chuqurroq tahlil qilish, estetik mezonlarning shakllanishi va ularning vaqt o‘tishi bilan qanday
rivojlanishini tushunishga imkon beradi. Bu jarayon, nafaqat san’at asarlarini baholashda, balki
tomoshabinlarning estetik qarorlar va hissiyotlar asosida qanday shakllanishini ham
o‘rganishga imkon yaratadi. Bunday ilmiy yondoshuvlar san’at va estetika sohasida yangi
tushunchalar va nazariyalarni rivojlantirishga katta hissa qo‘shadi, shu bilan birga,
san’atshunoslikni yanada boyitadi va takomillashtiradi.
References:
1.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Estetika?utm
2.
Klayv Bell “San’at” asari(Clive Bell book “Art”, 1914)
3.
4.
https://plato.stanford.edu/entries/experimental-aesthetics/
5.
San’atning eksperimental falsafasi, Richard Kamber(Experimental Philosophy of Art,
https://www.jstor.org/stable/42635476
4
San‘atning eksperimental falsafasi, Richard Kamber(Experimental Philosophy of Art, Richard Kamber)
https://www.jstor.org/stable/42635476
5
