104
KASBIY REFLEKSIYA TUSHUNCHASIGA NISBATAN NAZARIY
YONDASHUVLAR TAHLILI
Jo‘rayev Nurbek Sa’dullayevich
Qo‘qon davlat pedagogika instituti,
ilmiy ishlar va innovatsiyalar bo‘yicha prorektor
https://doi.org/10.5281/zenodo.14882244
Ma’lumki, o‘zining rivojlanishi ko‘p asrlik tarixga ega bo‘lib, yillar davomida chuqur
o‘rganilgan va falsafiy kategoriya, ilmiy tushuncha, uslubiy ta’rif, fikrlash faoliyat mexanizmi
sifatida mavjud bo‘lgan refleksiya hozirgi kunga qadar turli nuqtai nazardan ko‘rib chiqilgan va
shuning uchun ko‘plab ta’riflar, turlar va tasniflarga ega.
Refleksiyaning eng keng tarqalgan ta’riflarining asosiy qismi nazariy va uslubiy
tadqiqotlar va uning mohiyatini tahlil qilishga urinishlar bilan bog‘liq. Shunday qilib,
G.P.Shchedrovitskiy mazmuniy va predmetli refleksiyani ajratib ko‘rsatdi, ularni farqlash
uchun asos o‘ziga xos vositalar va usullarning mavjudligi yoki yo‘qligi ekanligini ko‘rsatib o‘tadi.
V.A.Petrovskiy retrospektiv (faoliyat akti tarixini retrospektiv tiklash shaklida) va istiqbolli
(faoliyatni amalga oshirish jarayonida ehtiyojni boshdan kechirish dinamikasi va ob’ektiv
sharoitlar tizimida topilgan yangilik) kabi refleksiya turlarini ajratishga muvaffaq bo‘ldi.
S.Yu.Stepanov va I.N.Semenovning tadqiqotlarida shaxsiy, intellektual, ekzistensial,
kommunikativ reflekslarning mazmuni ochib berilgan. Shuning bilan birga V.V. Davydov
rasmiy va mazmunli, I.S.Ladenko - analitik va sintetik refleksiyalarga nisbatan o‘zlarining
ta’riflari va yondashuvlarini ilgari surganlar. B.Z. Vulfov shaxsiy refleksiya (“Men” obrazi: real
va ideal), ijtimoiy perseptiv refleksiya (boshqa insonlarning nuqtai nazarlari bilan “Men”
obrazi) refleksiyaning asosiy turlari sifatida ajratib ko‘rsatadi. Har bir tafovutda o‘z
faoliyatining asoslarini, yangi ma’no va qadriyatlarga ega bo‘lishni tushunishga va qayta ko‘rib
chiqishga qaratilgan fikrlash akti sifatida refleksiyaning mohiyatan belgilanishi bilan bog‘liq
etarli asoslar keltiriladi.
Refleksiyaning shu va shunga o‘xshash ta’riflari orasida so‘nggi paytlarda paydo bo‘lgan
nazariy va amaliy ishlarda eng ko‘p uchraydigan “kasbiy refleksiya” atamasi alohida qiziqish
uyg‘otadi. Ushbu asarlarni tahlil qilish orqali “kasbiy refleksiya” atamasi dalil yoki qo‘shimcha
tushuntirishni talab qilmaydigan “odatda” qo‘llaniladi, degan taassurot paydo bo‘ladi.
Kasbiy refleksiya borasidagi nazariy va empirik ma’lumotlarni tahlil qilish natijasida
mazkur tushunchaga nisbatan berilgan yagona ta’rifni topa olmadik. O‘rganilgan ilmiy va
amaliy manbalarga ko‘ra, kasbiy refleksiya deganda kasbiy faoliyatning barcha xilma-xilligi
tushunilishini va shu asosda u ba’zi ishlarda faoliyat sifatida sinonimik ta’rifga ega ekanligini
aniqlashga imkon berdi.
Darhaqiqat, ushbu mantiqda faoliyat va kasbiy reflekslarning o‘zaro bog‘liqligi aniq,
ammo bizning nuqtai nazarimizga ko‘ra, bu bog‘liqlik bo‘ysunish xarakteriga ega: kasbiy
faoliyat faoliyatning ajralmas qismidir, chunki kasbiy faoliyat insonning umumiy hayoti
tizimiga kiradi. Shuning uchun kasbiy refleksiyaning rasmiy tomoni uning predmeti bo‘lib, u
kasbiy faoliyatning turli xil mazmuni hisoblanadi. Kasbiy refleksiyaning mohiyati uning kasb
bilan bog‘liq bo‘lgan inson hayoti va faoliyatining ulkan qatlami uchun berilganligi, zarurligi va
hatto muqarrarligidadir.
“Kasbiy refleksiya” refleksiyadan alohida holda namoyon bo‘la olmaydi. Shuning bilan
birga professionallik darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, refleksiv komponent effektning
105
muvaffaqiyatini shunchalik yuqori darajada bo‘ladi. Shuning bilan birga faqat bu refleksiyani
tashkil qilganida, hamma narsa tartibli va etarlicha to‘planganda namoyon bo‘ladi. Ammo
refleksivlikning o‘zi hali ham til madaniyati va tegishli tafakkur madaniyati vositalari bilan
ta’minlanishi kerak...
Bu umume’tirof etilgan bo‘lib qoladi: agar boshqaruv faoliyatining o‘zida biron bir
madaniy inqilob amalga oshmasa, unda bizda na yaxshi va maqbul strategiyalar, na boshqaruv
faoliyatining tartibli iyerarxiyasi, so‘ngra umuman jamiyat faoliyati bo‘lmaydi. Qanchalik
tushunmasak ham: ana shunday murakkab, ko‘p pozisiyali va ko‘p predmetli tashkilot bilan
refleksiyaning jonli amaliyoti, bizning zaminimizda paydo bo‘lgan va bir qator an’analarni
(Fixte, Gegel va boshqalardan kelib chiqqan) saqlab qolgan holda davom etmoqda) - ularning
barchasi butun kasbiy faoliyat jarayonining tuzilishini tubdan muammoga aylantirishga olib
keldi.
Shuningdek, refleksiyadagi muhim narsa, uning rivojlanish qonuniyatlarida aqliy faoliyat
harakati sifatida namoyon bo‘ladi. Refleksiya jarayoni uchta asosiy bosqichni o‘z ichiga oladi:
qiyinchilikni o‘z ichiga olgan oldingi faoliyatni tahlil qilish, tahlil asosida o‘z faoliyatini tanqid
qilish va yangi namunani izlash yoki faoliyat me’yorlari. Yangi me’yor refleksiyadan chiqib
ketish va uzilgan faoliyatni davom ettirish imkonini beradi. Yangi me’yorni qidirishda bir
nechta variant bo‘lishi mumkin.
Yangi me’yorni ma’lum madaniy qonuniyalarga murojaat qilish orqali topish mumkin. Bu
chiqish madaniyatning rivojlanishini anglatmaydi, balki uni qayta ishlab chiqarish harakatidir.
Garchi mutaxassis uchun bu bilim, faoliyat usullari va shaxsiy sohaning sub’ektiv o‘sishini
anglatishi mumkin. Chiqishning yana bir turi shunday ijodiy faoliyatga asoslanadi, ya’ni
sub’ektning o‘zi va umuman madaniyat (faoliyat) rivojlanishini anglatadi.
Tadqiqotda professionallik, kasbiy kompetensiya, kasbiy qobiliyat, tayyorgarlik va
boshqa tushunchalar bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqiladigan kasbiy refleksiyani tavsiflashda
refleksiya tartibi haqidagi ushbu umumiy g‘oyalar buziladi. Ushbu tushunchalarning tuzilishiga
qarab, refleksiya mexanizmi va uning ob’ektiv mazmuni quriladi. Shunday qilib, shaxsiy
fazilatlar, psixodinamika, kasbiy bilim va ko‘nikmalar, kasbiy tajriba kabi tarkibiy qismlar
professionallikka kiritilganda, refleksiya, birinchi navbatda, kasbiy tajribaga, shu jumladan
faoliyat natijalaridagi yutuqlar va muvaffaqiyasizliklarga nisbatan amalga oshiriladi [1,2,3].
Mutaxassis uchun refleksiya ko‘pincha intellektual va shaxsiy refleksiyalar ketma-ket jalb
qilinadigan faoliyat haqida fikr yuritishdan boshlanadi. Chunki har uch toifa: ong, shaxs va
faoliyat insonga xos bo‘lgan ajralmas yaxlitlikni tashkil qiladi va uning kasbiy xulq-atvorini
belgilaydi.
A.A.Bizyayeva refleksiyani sub’ektning doimiy shaxsiy va kasbiy o‘zini o‘zi
takomillashtirish, introspeksiya va o‘zini o‘zi boshqarishning psixologik mexanizmlari asosida
ijodiy o‘sish qobiliyatida namoyon bo‘ladigan yuqori professionallikni rivojlantirishning eng
muhim omili sifatida belgilaydi [4] .
Muallif “inson-inson” sohasi uchun aks ettirishning ahamiyatini ta’kidlaydi, chunki uning
tadqiqot, tartibga solinmagan tabiati insonning o‘zini anglashida ongli refleksiyani va boshqa
shaxs uchun javobgarlik hissini oshirishni talab qiladi. Bu holda refleksiya murakkab psixologik
hodisa bo‘lib, u o‘z faoliyatiga nisbatan analitik pozisiyani egallash qobiliyatida namoyon
bo‘ladi.
A.A.Bizyayeva ikki bosqichli refleksiya modelini taklif qiladi:
106
1. Operasion darajasi (refleksiv ongda aks etadigan konstruktiv-ijro etuvchi, motivasion,
bashoratli jihatlar).
2. Shaxsiy darajaning o‘zi (faoliyatda professional va shaxsiy sub’yektiv yo‘nalish va
refleksiv vaziyatda shaxsiy, sub’yektiv ishtirok yetish) [4].
B.Z.Vulfov kasbiy refleksiyani insonning o‘zi, o‘z “Men”i imkoniyatlarini tanlagan kasbi
talab qiladigan narsa, u haqidagi mavjud g‘oyalar, o‘z tajribasining xususiyatlari bilan bog‘lashi
deb tushunadi. Bundan tashqari, refleksiya nafaqat kasbiy fazilatlarning mavjudligi yoki
yo‘qligini, ularning rivojlanishini, boyitilishini, kuchayishini rag‘batlantiradi [1].
Bir qator tadqiqotlarda kasbiy refleksiyani o‘zini o‘zi tahlil qilish bilan belgilanadi. Bu
o‘zini o‘zi tahlil qilish, u tuzilishi bo‘yicha refleksiya tartibiga o‘xshaydi va sabab-oqibat
munosabatlarini aniqlash, olingan ma’lumotlarni umumlashtirish va amaliyotda qo‘llaniladigan
xulosalarni shakllantirish bosqichlaridan iborat [5,6].
Yuqorda keltirilgan vaziyatlar shuni ko‘rsatadiki, refleksiyaning bunday ko‘p
funksionalligi unga tafakkur professionalligi va faoliyat samaradorligini belgilovchi tizimni
tashkil etuvchi omil xarakterini beradi. Shuningdek shaxsiy va individual psixologik
professionallik darajasini belgilaydi.
Turli xil refleksiya turlari insonga xos bo‘lgan bitta jarayonning tarkibiy qismlari deb
hisoblanishi kerak. Axir, ushbu turlar yagona refleksiya jarayonida qanchalik uyg‘un bo‘lsa,
inson dunyoda o‘zini shunchalik uyg‘un his qiladi. Kasbiy qobiliyatlarni namoyon bo‘lish nuqtai
nazaridan o‘zini shunchalik boyitadi va kasbiy madaniyatni rivojlantirishga ko‘proq hissa
qo‘shadi.
Kasbiy refleksiya tufayli, o‘z kasbi sohasidagi aniq bilim va ko‘nikmalar hajmida
ifodalangan ob’ektiv kasbiy kompetensiya ulushini oshirishdan tashqari, muammolarni
shakllantirish va hal qilish ko‘nikmalarini, jamoaviy o‘zaro ta’sir o‘tkazish va ziddiyatli
vaziyatlarni bartaraf etish qobiliyatini rivojlantirishga, kasbiy va shaxsiy tajribani boyitishga
erishiladi. Uning mexanizmlarini refleksiya va bilish qobiliyati qadriyatlar va tamoyillarni
shakllantirishga, o‘zini o‘zi rivojlanish strategiyangizni belgilashga, doimiy o‘zini o‘zi
rivojlantirish va kasbiy faoliyatga ijodiy munosabatni rag‘batlantirishga imkon beradi.
References:
1.
Бизяева А.А. Рефлексивные процессы в сознании и деятельности учителя:
Авторефер. дис. ...канд. пс. наук. С-Петербург. 1993.
2.
Вульфов Б.З. Профессиональная рефлексия в образовании //Гуманизация
образования.- N 2. 1994. С. 43-50
3.
Деркач А.А., Маркова А.К. Психологическое изучение профессионального опыта
управленца// Акмеологические технологии личностно профессионального развития
государственник служащих: Сб.ст. М.: Изд-во РАГС. 2003. -С.193-245.
4.
Маркова А. К. Психология профессионализма. М.: Международный гуманитарный
фонд «Знание». 1997. 308 с.
5.
Михайлова Е.С. Коммуникативный и рефлексивный компоненты и их соотношение
в структуре педагогических способностей. - Л. 1990.
6.
Чайка В.М. Формирование готовности будущего учителя к педагогическому
анализу: автореф..дис. канд. пед. наук. Киев.1990.
