135
AVIATSIYA LOYIHALARINI MOLIYALASHTIRISHDA “TIKLANISH VA
TARAQQIYOT” JAMGARMASI MABLAGLARIDAN SAMARALI FOYDALANISH
MASALALARI
Sharifbayeva Shahnoza Tolqin qizi
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14915543
Aviatsiya sohasi har qanday davlat iqtisodiyotining muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib,
uning rivojlanishi transport infratuzilmasi, eksport-import hajmi, turizm va biznes
aloqalarining kengayishi bilan uzviy bog‘liq. Aviatsiya loyihalarini moliyalashtirishda ishonchli
va uzoq muddatli investitsiya manbalarining mavjudligi muhim ahamiyat kasb etadi. Shu
nuqtai nazardan, “Tiklanish va taraqqiyot” jamg‘armasining mablag‘laridan samarali
foydalanish aviatsiya sektorining barqaror rivojlanishi uchun dolzarb masalalardan biri
hisoblanadi.
Aviatsiya infratuzilmasini yangilash, yangi samolyotlarni xarid qilish, aerodromlarni
modernizatsiya qilish va navigatsiya tizimlarini takomillashtirish kabi jarayonlar katta mablag‘
talab qiladi. Ko‘plab davlatlar ushbu sohadagi investitsiya ehtiyojlarini qondirish uchun ichki
va tashqi moliyaviy manbalardan foydalanadi. O‘zbekistonda aviatsiya sohasiga kiritilayotgan
mablag‘larni samarali boshqarish va ularning optimal ishlatilishini ta’minlash uchun “Tiklanish
va taraqqiyot” jamg‘armasi muhim rol o‘ynaydi.
“Tiklanish va taraqqiyot” jamg‘armasining o‘rni va ahamiyati
Mazkur jamg‘arma mamlakat iqtisodiyotining strategik ahamiyatga ega tarmoqlarini
rivojlantirish, ularning raqobatbardoshligini oshirish va zamonaviy texnologiyalarni joriy etish
maqsadida tashkil etilgan. Aviatsiya sohasi ham jamg‘arma tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan
yo‘nalishlardan biri bo‘lib, ushbu mablag‘lar orqali:
Yangi aviaparkni shakllantirish va samolyotlarni xarid qilish;
Havo transporti infratuzilmasini modernizatsiya qilish;
Parvoz xavfsizligini oshirishga yo‘naltirilgan texnologiyalarni joriy etish;
Mintaqaviy aeroportlarni rivojlantirish va mahalliy reyslar sonini oshirish kabi loyihalar
amalga oshiriladi.
Jamg‘arma mablag‘laridan samarali foydalanish masalasida quyidagi muammolar yuzaga
kelishi mumkin:
1.
Loyihalarning yetarlicha ekspertizadan o‘tmasligi
– Moliyaviy resurslarning
samarasiz taqsimlanishiga olib kelishi mumkin.
2.
Korruptsiya va byurokratiya muammolari
– Mablag‘larning no’g‘ri ishlatilishiga sabab
bo‘lishi mumkin.
3.
Texnologik transformatsiya jarayonining sust kechishi
– Mablag‘larni yangilangan
texnologiyalar asosida ishlatish strategiyasining yetishmasligi.
4.
Rentabellikning sust nazorat qilinishi
– Investitsiyalarning qaytishini ta’minlash
mexanizmlarining yetarlicha ishlab chiqilmagani.
Moliyaviy mablag‘lardan samarali foydalanish bo‘yicha tavsiyalar
1.
Loyihalarning ilmiy va iqtisodiy asoslanganligi
– Investitsiya kiritilayotgan loyihalar
batafsil iqtisodiy tahlil va ekspertiza asosida tanlanishi kerak.
2.
Mablag‘lardan foydalanishda shaffoflik va nazoratni kuchaytirish
– Har bir loyiha
136
bo‘yicha moliyaviy hisobotlar va monitoring tizimlarini yo‘lga qo‘yish.
3.
Xususiy sektor bilan hamkorlikni kengaytirish
– Davlat-xususiy sheriklik (DXX)
mexanizmlarini rivojlantirish.
4.
Texnologik yangilanishlarga ustuvorlik berish
– Jamg‘arma mablag‘larini aviatsiya
sanoatida ilg‘or texnologiyalarni joriy etishga yo‘naltirish.
5.
Xalqaro tajribadan foydalanish
– Aviatsiya sohasida rivojlangan davlatlarning
investitsion modellarini o‘rganish va moslashtirish.
Aviatsiya loyihalarida innovatsion yondashuv va investitsion strategiyalar zamonaviy
aviatsiya sohasida investitsiyalarning samaradorligini oshirish uchun muhim o‘rin tutadi.
“Tiklanish va taraqqiyot” jamg‘armasi mablag‘laridan oqilona foydalanish uchun quyidagi
strategiyalarni joriy etish zarur.
Raqamli texnologiyalarni joriy etish aviatsiya sohasida samaradorlikni oshirishga yordam
beradi. Sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar tahlili (Big Data) orqali aviaqatnovlarni
optimallashtirish, aviatsiya xavfsizligini oshirish uchun aqlli nazorat tizimlaridan foydalanish
va chiptalar sotuvini raqamlashtirish hamda yo‘lovchilarga qulay xizmat ko‘rsatish tizimlarini
ishlab chiqish muhim strategik yo‘nalishlardir.
Yashil texnologiyalar va ekologik samaradorlik aviatsiya sohasining barqaror
rivojlanishini ta’minlaydi. Yoqilg‘i tejamkor va ekologik toza samolyotlarni xarid qilish,
aeroportlarda quyosh panellari va shamol generatorlaridan foydalanish orqali energiya
tejamkorligini oshirish hamda CO₂ chiqindilarini kamaytirish bo‘yicha xalqaro ekologik
standartlarga mos ravishda ishlash aviatsiya loyihalarining ekologik ta’sirini minimallashtiradi.
Xalqaro hamkorlik va xususiy investitsiyalarni jalb etish aviatsiya loyihalarining
moliyaviy barqarorligini oshiradi. Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki va boshqa xalqaro
moliyaviy institutlar bilan hamkorlik qilish, xususiy investorlarni jalb qilish uchun davlat-
xususiy sheriklik loyihalarini kengaytirish va aviakompaniyalarga uzoq muddatli kreditlar va
subsidiyalar ajratish orqali raqobatbardoshlikni oshirish zarur.
Mintaqaviy aviatsiyani rivojlantirish ham aviatsiya infratuzilmasining muhim
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ichki reyslar va mahalliy aeroportlarni qo‘llab-quvvatlash
uchun jamg‘arma mablag‘larini yo‘naltirish, O‘zbekistonning turistik salohiyatini oshirish
maqsadida aviaqatnovlarning qulayligini ta’minlash va transport-logistika xablarini
rivojlantirish orqali yuk aviatsiyasining ulushini oshirish rejalashtirilishi lozim.
Aviatsiya loyihalarining samaradorligini baholash uchun jamg‘arma mablag‘larining
samaradorligini ta’minlash maqsadida moliyalashtirilayotgan loyihalar muntazam ravishda
baholanib borilishi kerak. Buning uchun quyidagi ko‘rsatkichlar asosida monitoring tizimini
yaratish lozim.
Moliyaviy ko‘rsatkichlar investitsiyalarning rentabelligi va qaytaruvchanligi (ROI), loyiha
doirasida samolyotlar va infratuzilma xarajatlarining iqtisodiy samaradorligi hamda
aviakompaniyalarning daromad va xarajatlar balansini tahlil qilishni o‘z ichiga oladi.
Ijtimoiy-iqtisodiy ta’sir ko‘rsatkichlari aviatsiya transportidan foydalanish imkoniyatlari
va yo‘lovchilar sonining o‘sishi, ish o‘rinlarining yaratilishi va mintaqaviy iqtisodiy
rivojlanishga ta’siri hamda aeroport infratuzilmasining xizmat ko‘rsatish darajasi va xalqaro
reytingini o‘z ichiga oladi.
Ekologik samaradorlik ko‘rsatkichlari uglerod chiqindilarining kamaytirilishi, yo‘lovchi
boshiga yoqilg‘i sarfini optimallashtirish hamda ekologik xavfsizlik choralari va xalqaro
137
ekologik talablarning bajarilishi bilan bog‘liq muhim jihatlar hisoblanadi.
Aviatsiya sohasi mamlakat iqtisodiy barqarorligi va xalqaro raqobatbardoshligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. “Tiklanish va taraqqiyot” jamg‘armasining mablag‘larini
samarali boshqarish orqali O‘zbekiston aviatsiya tarmog‘ining infratuzilmasini modernizatsiya
qilish, xizmatlar sifatini oshirish va mintaqaviy hamkorlikni rivojlantirish mumkin. Samarali
moliyaviy boshqaruv orqali aviatsiya loyihalarining uzoq muddatli rentabelligini ta’minlash va
mamlakat iqtisodiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatish asosiy maqsad bo‘lishi lozim.
Aviatsiya sohasi strategik jihatdan muhim tarmoq bo‘lib, mamlakatning xalqaro
maydondagi mavqei va iqtisodiy barqarorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. “Tiklanish va
taraqqiyot” jamg‘armasi mablag‘larini samarali boshqarish orqali O‘zbekiston aviatsiya
infratuzilmasini rivojlantirish, xizmatlar sifatini oshirish va global raqobatbardoshlikni
ta’minlash mumkin.
Tavsiyalar:
1.
Mablag‘lar ajratilishida shaffoflikni ta’minlash
– Ochiq tender tizimini joriy qilish va
mustaqil auditorlik tekshiruvlarini yo‘lga qo‘yish.
2.
Investitsiya samaradorligini oshirish
– Loyihalarning iqtisodiy tahlilini
chuqurlashtirish va risklarni minimallashtirish.
3.
Xususiy sektor ishtirokini kengaytirish
– Davlat-xususiy sheriklik asosida xususiy
investitsiyalarni jalb qilish.
4.
Raqamli texnologiyalar va ekologik yondashuvlarni qo‘llash
– Aviatsiya transportida
innovatsion echimlarni tatbiq etish.
5.
Mintaqaviy aviatsiyani rivojlantirish
– Mahalliy reyslar va yuk tashish infratuzilmasini
qo‘llab-quvvatlash.
Ushbu chora-tadbirlarni amalga oshirish natijasida aviatsiya loyihalarining samaradorligi
oshib, “Tiklanish va taraqqiyot” jamg‘armasining mablag‘laridan oqilona foydalanish
ta’minlanadi. Bu esa O‘zbekiston aviatsiya tarmog‘ining uzoq muddatli barqaror rivojlanishiga
xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi (2022). 2022-2026-yillarda yangi
Oʻzbekistonni rivojlantirish strategiyasi. Mavjud: https://lex.uz/docs/5841063 (Murojaat
qilingan sana: 2025-yil 21-fevral).
2.
Button, K. (2020). Air Transport Economics: From Theory to Applications. Cheltenham:
Edward Elgar Publishing.
3.
Gillen, D. and Morrison, W. (2015). ‘Regulation, competition and network evolution in
aviation’, Transportation Research Part A: Policy and Practice, 82, pp. 60-75.
doi:10.1016/j.tra.2015.09.003.
4.
Holloway, S. (2016). Straight and Level: Practical Airline Economics. 3rd edn. Farnham:
Ashgate.
5.
Sharofiddinov, M.M. (2016). Oʻzbekistonning mustaqillik yillarida havo yoʻllarini
rivojlantirish.
Yosh olim
, (12), b. 717-718. Mavjud:
https://moluch.ru/archive/116/30324/
(Murojaat qilingan sana: 2025-yil 21-fevral).
