23
ZAMAXSHARIY “AL-MUFASSAL” ASARINI YOZISHDA TAYANGAN
MANBAALAR
TURG`UNBOYEV NURIDDINJON MUHAMMADJON O`G`LI
1
TEL: +998900000163, E-MAIL: mnuriddin163@gmail.com
TOSHKENT DAVLAT SHARQSHUNOSLIK UNIVERSITETI
2-KURS MUSTAQIL IZLANUVCHISI
https://doi.org/10.5281/zenodo.15049044
“Xorazm faxri” nomi bilan shuhrat topgan Vatandoshimiz, nahv olimlarining yirik
namoyondalaridan Mahmud Zamaxshariy o`zlarining “al-Mufassal fi son’atil i’rob” asarlarini
yozishda faqat bitta manbaadan ma’lumot olish yoki faqat bitta nahviy olimning fikrini olish
bilan cheklanib qolmaganlar. Garchi o`zlari foydalangan lug`atshunos va nahvshunos
olimlardan bir qanchalarining ismlarini ochiqlamagan bo`lsalar ham, bir nechta manbaalarga
tayanganlar.
Avvalo, Zamaxshariy ulardan naql qilgan olimlarning ismlarini oshkor qilgan
mashhurlaridan boshlasak, ro`yxatning avvalida Sibavayh keladi. Zamaxshariy u kishining
fikrlarini ba’zi o`rinlarda ismlarini aytib naql qilgan bo`lsalar, boshqa ba’zi o`rinlarda ismlarini
oshkor etmay naql qilganlar. Bu shuni anglatadiki, Sibavayh Zamaxshariyning nahvdagi ilk
ustozi bo`lgan, biroq undan ta’lim olishlari to`g`ridan-to`g`ri bo`lmagan. Sibavayhdan so`ng,
ikkinchi pog`onada Xolil ibn Ahmad al-Farohidiy keladi. Zamaxshariy ko`p o`rinlarda u
kishining ismlarini zikr qilganlar. Bu ikki katta olimdan so`ng esa Axfash, Abu Amr al-Jarmiy,
Abu Usmon al-Moziniy, Mubarrod, Zajjoj, Abu Amr ibn A’lo, Iso ibn Umar, Yunus ibn Habib,
“Axfashul akbar” laqabini olgan Abu Xitob, Abu Zayd al-Ansoriy, ibn Arobiy, Asma’iy, Nazr ibn
Shamiyl va Qutrublarning ismlarini ham uchratamiz
2
.
Shuningdek, Zamaxshariy Kufa nahv olimlarining fikrlaridan ham istefoda olganlar.
Ulardan, masalan, Kisoiy, Farro, Abu Amr ash-Shayboniy. Bag`dodiyya madrasasi mashhur
kishilaridan ham naql qilganlar. Ulardan Ibn Janiy, Ibn sakiyt, Abu Ali al-Forisiylarni
keltirishimiz mumkin.
Zamaxshariy “al-Mufassal”ni yozishda ulardan ma’lumotlar olgan kitoblari orasida zikr
qilganlari Sibavayhning “al-Kitob” asari, Xolil ibn Ahmadning “al-A’yn” asari, ibn Sakiytning
“Islah al-mantiq” asaridir.
Zamaxshariyning uslubi borasida mulohaza qilingan narsa shuki, u kishi manbaani ta’lif
qilingan asar bilan emas, balki muallif ya’ni shaxs bilan zikr qiladilar. Faqatgina Sibavayhdan
“al-Kitob” asari bilan, Xolildan “al-A’yn” bilan, Ibn Sakiytdan “Islah al-mantiq” asari bilan, Abu
Tamim – Sohibul humosa va Abu Amr ash-Shayboningning “Kitab al-Jiym” asarini zikr qilib
o`tganlar.
Ulamolar Qur’oni karim arab tiliga va uning qoidalariga dalil (sitata) keltirishda eng
birinchi va asosiy manba ekaniga ijmo qilganlar. Bu borada Qur’oni karimda Alloh taolo
shunday deydi: “
Biz uni arabiy Qur’on etib nozil qildik
” (Yusuf surasi 2-oyat). Albatta
Qur’on fasohat, balog`at va bayonning eng oliy darajasidir.
Shu ma’noda, Zamaxshariy ham Qur’onni eng asosiy manba deb bilgani borasida hech
qanday shubha yo`q. Chunki, nahviy qoidalarning xulosalari, albatta, Qur’onga binoan barpo
1
TURG`UNBOYEV
NURIDDINJON
MUHAMMADJON
O`G`LI.
TOSHKENT
DAVLAT
SHARQSHUNOSLIK
UNIVERSITETI MUSTAQIL IZLANUVCHISI. Tel: +998900000163, e-mail:
2
23
زص
2020
.بادلآا ةبتكم .ةرهاقلا .رصم .ناّسح ليعامسإ دلاخ روتكدلا ذاتسلأا .ةساردو قيقحت .يرشخمزلل بارعلإا ةعنص يف لصفملا
24
qilinadi. Shu sababli ham biz “al-Mufassal” asarida Qur’on oyatlari bilan dalil keltirilgan
o`rinlarni juda ko`plab uchratamiz. Hamda mana shu Qur’ondan keltirilgan misollar boshqa
kitoblardan keltirilgan misollardan bir necha barobar ko`pdir. Mana shunday holatga misol:
“Zamaxshariy aytadilar”
ءاس
fe’li
سئب
ishlatilganidek ishlatiladi, bunga Qurondan dalil: Alloh
taolo aytadi:
“
ءاس
لاثم
موقلا
نيذلا
اوبذك
انتايأب
”
Zamaxshariyning she’rlardan ham dalil keltirganini ko`rishimiz mumkin. Aslida, lug’at
ulamolari shoirlarni to`rtta tabaqaga ajratadilar:
1.
Johiliyat tabaqasi: Antara, Zuhayr, Torofa kabi;
2.
Muxodromiyn (Islomgacha va islomning ilk davrlari) tabaqasi: Xansa, Hasson ibn
Sobit, Ka’b ibn Zuhayr kabi;
3.
Islomiynlar tabaqasi: Jarir, Farazdaq, al-Axtol kabi;
4.
Mavlidiyn tabaqasi: Bashar, Abu Navas, Abu Tamam kabi.
Lug`at olimlari to`rtinchi tabaqa shoirlarning she’rlaridan dalil keltirishni rad etadilar.
Ammo Zamaxshariy “al-Kashshof” va “al-Mufassal” asarlarida o`sha tabaqadagi shoirlardan
Abu Navas va Abu Tamamlardan she’r rivoyat qilganlarini uchratish mumkin. Bu borada
Zamaxsghariy ana shu shoirlardan she’r rivoyat qilib dalil keltirgan Abu Hayyon al-
Andalusiydan ta’sirlangan bo`lishlari mumkin
3
.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
لصفملا
يف
ةعنص
بارعلإا
يرشخمزلل
.
قيقحت
ةساردو
.
ذاتسلأا
روتكدلا
دلاخ
ليعامسإ
ناّسح
.
رصم
.
ةرهاقلا
.
ةبتكم
بادلآا
.
2020
2.
Mahmud Zamaxshariy. – Toshkent: “Tafakkur” nashriyoti.
3.
Ҳабибуллаев А. Адабий манбашунослик ва матншунослик. –Т.: 2000.
4.
Nosirova M. O`rta asrlar arab nahvidan namunalar (Mahmud Zamaxshariyning
“Unmuzaj fi nahv” risolasi asosida). – T.: ToshDSHI nashriyoti, 2004.
5.
روتكدلا
رخف
حلاص
ةرادق
.
لصفملا
يف
ملع
ةيبرعلا
.
ةسارد
قيقحتو
.
–
،نامع
ندرلأا
.
راد
رامع
رشنلل
عيزوتلاو
.
1425
ه
/
2004
م
.
6.
https://ziyouz.com
7.
https://moturidiy.uz
3
25
زص
2020
.بادلآا ةبتكم .ةرهاقلا .رصم .ناّسح ليعامسإ دلاخ روتكدلا ذاتسلأا .ةساردو قيقحت .يرشخمزلل بارعلإا ةعنص يف لصفملا
