34
IJTIMOIY-EMOTSIONAL TA’LIM VA UNI ADABIY MATNLAR ORQALI
TAKOMILLASHTIRISH METODIKASI
Omonillayeva Maxfuza Ilyosjon qizi
O‘zbekiston-Finlandiya pedagogika instituti
Boshlang‘ich ta’lim kafedrasi doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15068372
Annotatsiya:
Bugungi kunda ta’lim faqatgina akademik bilimlarni o‘rgatish bilan
cheklanib qolmay, balki o‘quvchilarning ijtimoiy-emotsional ko‘nikmalarini (SEL)
rivojlantirishga ham katta e’tibor qaratmoqda. O‘zbek mentaliteti, oila va jamiyat qadriyatlarini
hisobga olgan holda, yosh avlodni nafaqat bilimli, balki ijtimoiy jihatdan yetuk, emosional
jihatdan barqaror shaxs qilib tarbiyalash muhim hisoblanadi. Ushbu maqolada siz ijtimoiy-
emotsional ta’lim(SEL) va uni rivojlantirishda badiiy matnlar ustida ishlashda samarali
metodlarni qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
ijtimoiy-emotsional ta’lim, o‘zini anglash, o‘quv faoliyati, adabiy matn,
emotsional savodxonlik, konfliktlar.
Hozirgi global dunyoda insonlar o‘rtasidagi munosabatlar murakkablashib borayotgan
bir paytda, yosh avlodning ijtimoiy-emotsional jihatdan yetuk bo‘lishi ularning kelajakdagi
muvaffaqiyatlari uchun muhim omildir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, ijtimoiy-emotsional
ko‘nikmalarga ega bolalar akademik jihatdan ham yuqori natijalarga erishadi, ijtimoiy
moslashuvchan bo‘ladi, kelajakda yetakchilik sifatlarini namoyon etadi va psixologik
barqarorlikka ega bo‘ladi. Ijtimoiy-emotsional ta’lim (IET) shaxsning ijtimoiy va emotsional
ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan ta’lim jarayoni hisoblanadi. Bu ko‘nikmalar
talabalarning o‘zini anglash, boshqalar bilan samarali muloqot qilish, muammolarni hal qilish,
qarorlar qabul qilish va ijtimoiy o‘zaro munosabatlar o‘rnatishda muhim ahamiyatga egadir.
Ijtimoiy-emotsional ta’limni rivojlantirish maqsadida turli davlatlarda dasturlar, darsliklar
ishlab chiqilmoqda. AQSh, Kanada, Buyuk Britaniya, Singapur kabi davlatlarda SEL bo‘yicha
ta’lim dasturlari ishlab chiqilgan bo‘lib, ular bolalarning empatiya, o‘zini anglashi, stressni
boshqarish, muloqot qilish kabi ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Xalqaro
tashkilotlar, xususan, UNESCO, UNICEF va CASEL (Collaborative for Academic, Social, and
Emotional Learning) SELni ta’lim tizimining muhim elementi sifatida ko‘rsatib, uni o‘quv
dasturlariga integratsiya qilishni tavsiya etmoqda. Ijtimoiy-emotsional ta’lim dasturlari
asosan bolalar, o‘quvchilar, o‘qituvchilar, talabalar va hatto butun jamoalarga qaratilgan bo‘lib,
ularning emotsional va ijtimoiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga yordam beradi.
Ijtimoiy-emotsional ta’limning asosiy yo‘nalishlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- o‘zini anglash: o‘z his-tuyg‘ularini tushunish, ularni identifikatsiya qilish va shaxsiy his-
tuyg‘ularga nisbatan to‘g‘ri munosabatda bo‘lish;
- o‘zini boshqarish: stress, g‘azab yoki hayajon kabi his-tuyg‘ularni boshqarish, ijobiy
fikrlar va xatti-harakatlarni shakllantirish;
- ijtimoiy ong: boshqalarining his-tuyg‘ularini, ehtiyojlarini va nuqtai nazarlarini
tushunish, empatiya va madaniy farqlarga hurmat;
- ijtimoiy ko‘nikmalar: samarali muloqot, konfliklarni hal qilish, guruhda ishlash va ijobiy
munosabatlarni qurish;
- mas’uliyatli qaror qabul qilish: turli ijtimoiy vaziyatlarda ma’naviy va axloqiy qarorlar
35
qabul qilish, oqibatlarni baholash va to‘g‘ri tanlovlar qilish.
Ijtimoiy-emotsioal ta’lim dasturlari ta’lim oluvchilarni o‘z his-tuyg‘ularini tanib,
boshqarish va ijtimoiy vaziyatlarga moslashish imkonini beradi. Ta’lim oluvchilarni jamoada
ishlash, boshqalar bilan samarali muloqot qilish va ijtimoiy vaziyatlarda ijobiy munosabatda
bo‘lish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Ijtimoiy-emotsional ta'limni ta’lim tizimiga integratsiya
qilish, nafaqat ta’lim oluvchilarning individual rivojlanishiga, balki butun jamiyatda yanada
ijobiy ijtimoiy aloqalar va samarali jamoalarni yaratishga yordam beradi. Ijtimoiy-emotsional
ta’limni amalda qo‘llash uchun turli xil faoliyatlar, mashqlar ishlab chiqilgan bo‘lib, ulardan
ba’zilarini ko‘rib chiqamiz:
1. Tadqiqot va o‘yinlar: O‘quvchilarga turli ijtimoiy vaziyatlar yoki muammolarni o‘yinlar
orqali hal qilishni o‘rganish imkoniyatini beradi.
2. Emotsional savodxonlik mashqlari: O‘quvchilarni his-tuyg‘ularni aniqlash va ularga
mos munosabatda bo‘lishni o‘rgatadi.
3. Guruh faoliyatlari: O‘quvchilarga birgalikda ishlash, muammolarni hal qilish va
samarali muloqot o‘rnatish imkonini yaratadi.
4. Tadqiqot va refleksiya: O‘quvchilar o‘z xatti-harakatlari va hissiyotlarini tahlil qilishni,
shuningdek, o‘zgarishlar kiritish uchun qanday o‘rganish mumkinligini o‘rgatadi.
Ijtimoiy-emotsional ta’limning muhim jihatlaridan biri - konfliktlarni hal qilish va
ijtimoiy-ijobiy muloqotni rivojlantirish. Boshlang‘ich ta’lim talabalari darslarida ijtimoiy-
emotsional ta’limni amalga oshirish, o‘quv faoliyati davomida empatiya, o‘zini ifodalash,
guruhda ishlash, konfliktlarni hal qilish va mas’uliyatli qaror qabul qilish kabi ko‘nikmalarni
rivojlantirish orqali talabalarni yanada barqaror, ijobiy fikrlashga o‘rgatadi. Hozirgi kunda
O‘zbekistonda ta’limni yangilash jarayonida SELni rivojlantirishda bolalar adabiyoti, badiiy
matnlar muhim rol o‘ynaydi. Chunki, adabiyot orqali ta’lim oluvchilarga insoniylik, hamdardlik,
ijobiy muloqot, muammolarni hal qilish kabi muhim qadriyatlarni singdirish mumkin. Ammo
amaliyotda bu jarayon hali to‘liq yo‘lga qo‘yilmagan. Shuning uchun SELni rivojlantirishning
ilmiy-metodik asoslarini ishlab chiqish va uni bolalar adabiyoti orqali ta’limga joriy etish
dolzarb masalalardan biridir.
Talabalarni badiiy adabiyot orqali ijtimoiy-emotsional
ko‘nikmalarini rivojlantirishda samarali deb tan olingan bir necha metodlarni ko‘rib chiqamiz.
1. Refleksiv o‘qish metodi.
Bu metodda
talabalarlar o‘qigan hikoya yoki roman
qahramonlarining his-tuyg‘ularini tushunishlari uchun savol-javob daqiqasi tashkil qilinadi.
Talabalarga beriladigan savollar mazmuni aynan qahramon holatlariga qaratilgan bo‘lishi
lozim:
1. Shu vaziyatda qahramon o‘zini qanday his qilgan?
2. Agar siz shu vaziyatda uning o‘rnida bo‘lsangiz, qanday yo‘l tutgan bo‘lardingiz?
3. U nima uchun bunday qildi?
2. Rolga kirish metodi.
Talabalar kitobda berilgan muayyan sahnalarni jonlantirishadi
va qahramonning his-tuyg‘ularini o‘zida his qilishadi.
Bu usul empatiya va ijtimoiy
muammolarni tushunish qobiliyatini rivojlantiradi.
3. Fikrlar doirasi metodi.
O‘quvchilar o‘z fikrlarini avval mustaqil o‘ylab ko‘radilar,
keyin juftlikda muhokama qilib, guruh bilan baham ko‘radilar.
Qahramonlarning his-
tuyg‘ularini tahlil qilish, muammolarga yechim topish. Bu metodda salbiy qahramonlarga
nisbatan talabalarni “oqlovchi” va “qoralovchi” guruhlarga bo‘lib tashkil qilsa ham bo‘ladi.
4. Adabiy terapiya metodi.
Talabalarga o‘z his-tuyg‘ulariga o‘xshash vaziyatlarni o‘z
36
ichiga olgan kitoblarni tavsiya qilish.
Kitob orqali qiyin vaziyatlardan chiqish yo‘llarini
tushunishga yordam berish. Bunda talabalarni qiziqtirgan mavzudagi kitoblar tanlanadi.
5. Debatlar va munozaralar metodi.
Talabalar kitobdagi axloqiy va ijtimoiy muammolar
bo‘yicha munozaralar tashkil qilish.
Masalan, “Qahramon to‘g‘ri ish qildimi yoki yo‘q?” degan
savollar asosida bahslashish, qahramonlar va vaziyatlarni muhokama qilish.
6. Ijtimoiy hikoya yaratish metodi.
Talabalar o‘qigan asarlaridan ilhomlanib, o‘zlarining
hayotiy tajribalariga asoslangan hikoyalar yozishadi. Bunda talabalar o‘qishi uchun adabiyotlar
tanlab beriladi.
Bu metod o‘quvchilarning his-tuyg‘ularini ifodalash va tushunish qobiliyatini
oshiradi.
7. San’at va emotsiyalar mertodi.
Talabalar kitobdagi hissiy holatllarni rasm, musiqa
yoki drama orqali ifodalaydilar.
Masalan, qahramonning hissiy holatini (xafa, xursand,
ajablangan, umidsiz, hijolatli) surat orqali tasvirlash.
Bu metodlar o‘quvchilarda ijtimoiy-emotsional ko‘nikmalarni, jumladan, empatiya, o‘zini
boshqarish, hamkorlik va muammolarni hal qilish qobiliyatlarini shakllantirishga yordam
beradi. Bu metodlar adabiyotlarning mavzusi, mazmuni, g‘oyasiga e’tibor bergan holda
tanlanadi. Dastur doirasida berilgan adabiyotlar orqali talabalarning hissiy ko‘nikmalari
shakllantiriladi. Adabiyotni o‘qib, uni mazmunini tushunib, qayta so‘zlash bilan birga, asardagi
vaqealarni tahlil qiladi, qahramonlarning qarorlarini, vaziyatlarini his qilishadi. Bu talabalarda
nafaqat, o‘zlarining ijtimoiy-emotsional ko‘nikmlarini rivojlantirishda balki, o‘qituvchilik
faoliyatida o‘quvchilarda ham SEL ta’limini rivojlantirishga katta yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida» yangi tahrirdagi Qonuni. // Xalq so‘zi.
2020, 23-sentyabr. № 128
2.
Bordovskaya N., Rean A. Pedagogika. Universitetlar uchun darslik. – Sankt-Peterburg: "Peter"
2011.
3.
Gessen S.I. Pedagogika asoslari. – M., 2015 yil
4.
Mamasoli Jumaboyev Bolalar adabiyoti. Darslik – T.:O‘qituvchi, 2004-y
5.
O. Safarov, R. Barakayev va B. Jamilova “Bolalar adabiyoti”.Darslik T-2022-y
6.
B. S. Jamilova “O'zbek bolalar adabiyoti”.O‘quv qo‘llanma – T.: “Noshir”, 2019-yil
7.
Julianne Norman, Matthew C.H. Jukes, Elizabeth Randolph, Patience Sowa, and Karon Harden
“Promoting Social and Emotional Learning in the Classroom”-2021-y
8.
Durlak, Joseph A., Celene E. Domitrovich, Roger P. Weissberg, and Thomas P. Gullotta (eds.).
Handbook of Social and Emotional Learning: Research and Practice. The Guilford Press, 2015, 634
p.
9.
Elias, Maurice J., Steven E. Tobias, and Brian S. Friedlander.
Emotionally Intelligent
Parenting: How to Raise a Self-Disciplined, Responsible, Socially Skilled Child.
Harmony, 1999, 320
p.
10.
Schonert-Reichl, Kimberly A., and Robert W. Roeser (eds.).
Handbook of Mindfulness in
Education: Integrating Theory and Research into Practice.
Springer, 2016, 394 p.
11.
Greenberg, Mark T., Roger P. Weissberg, Mary Utne O'Brien, Joseph E. Zins, and Maurice J.
Elias.
Social and Emotional Learning: A Guide to School-Based Strategies.
American Psychological
Association, 2003, 272 p
12.
www. google.uz
13.
www. ref.uz
