28
SHAYX MUHAMMAD SODIQ MUHAMMAD YUSUFNING KIFOYA ASARIDA
NIKOH VA OILA MASALALARI
Jumaniyazova Moxira Shuxrat qizi
O'zbekiston xalgaro islom akademiyasi
"Ijtimoiy fanlar va huqua" kafedrasi o'qituvchisi
Sadriddinova Ominaxon Kamoliddin qizi
"Islomshunoslik" yo 'nalishi 4-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15067099
Kalit so'zlar:
oila, nikoh, er-xotin, maxr, iyjob, va gabul, vakillik, talog,nikohdan
ajrashish.
Kirish
Oila erkak va ayol o’rtasidagi rasmiy nikohga asoslangan, jamiyatning axloqiy me'yorlari
va qoidalarini qo'llab-quvvatlaydigan, insoniyat madaniyatini kelajak avlodga yetkazib
beradigan va uni rivojlantiradigan birlamchi ijtimoiy guruhdir. Shayx Muhammad sodiq
Muhammad yusuf o'zbekm linotar soasida Eata hisa go higan sharaanglatadi. Nikoh tuzish
shrtalari mavjud;
Nikoh tarixida birinchi nikohlangan yiki oila qurgan insonning aniq kimligi haqida
malumotlar mavjud emas, biroq, , diniy va afsonaviy manbalarda bu haqida turli xil
malumotlar krltirilgan. Masalan diniy matnlarda , Ibtido (Yaratilish ) kitobida odam va
ayolning birinchi juftligi sifatida Odamato va Momahavolarni ko’rsatiladi. Odam insoniyat
tarixidagi birinchi inson sifatida qabul qilinadiva uning Havo bilan nikohi, oilaning birinchi
shakli sifatida e’tirof etiladi. Nikohning tuzulish shartlari; ko’plab asarlarni yaratgan,
jumladan, kifoya asari ham shunga oid masalalarni o’z ichiga oladi. Ushbu Kifoya asar
islomning nazariy va amaliy jihatlarini yoritib beradi. Shuningdek Musulmonlarning kundalik
hayotida, shu jumladan, nikoh va oila masalalarida muhim o'rin tutadi.Nikoh ozi nima [Nikoh
arabcha so'z bo'lib “qo'shilish”, “jamlanish” degan ma’nolarini anglatadi.
Tomonlarning nikoh yoshiga yetganligi
Nikohning ixtiyoriy bo'lishi
Nikoh tuzulishiga monelik qiladigan holatlar mavjud emasligi fuqorolar oilaviy barcha
Oila islomda jamiyatning asosiy o‘rini mustahkam poydevoriga ega ushbu kifoya asarida Oila
muhitning inson taraqqiyotiga, tarbiyasiga va ijtimoiy hayotidagi ahamiyatga nikoh masalasi
shariatda esa nikoh bir bog’lanish bo‘lib, u tufayli ikki bog‘lanuvchiga bir biridan sha’ri
asosida qasddan huzurlanishi halol qilishdir. Xanafiy mazhabining tarifida esa “nikoh” bir
bog’lanish bo‘lib u tufayli qasddan huzurlanish ya’ni er kishining nikoh tenghuquqlarga
egadirlar. Nikoh tuzish chog'ida jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e'tiqodi,
shaxsiy va ijtimoiy munosabatlarda mavqeyi hamda boshqa holatlariga qarab ularni ol
goymayajralishiga ydihikmatlari
Nikohning shariatga kiritilishi;
1.
Nikohdagi shaxs va uning jufti halolini xaromdan saqlash.
2.
Inson sulolasini inqirozga uchrab yoq bolib ketishidan himoya qilish.
3.
Naslu nasabini boqiy qoldirish va muhofaza qilish.
4.
Jamiyatning asosi bolgan oilani barpo qilish.
5.
Oila va jamiyat azolari orasida o’zaro aloqalarini o’rnatish va ularni rivojlantirish.
Nikohning shariy vasfi;
29
Nikoh holatiga qarab besh xil vasfga ega boladi
1.
Farz.
Agar inson oila qurmasa zinoga yoliqishiga shak shubxa qolmaydigan darajada aniq ishonsa,
oila qurish va uni tutish sarf-xarajatini kotara olsa, oilalikni shariy xaq-huquqlarini ado
etishga qodir bolsa va zinodan saqlanishning boshqa yolini topa olmasa, uning uchun
nikohlanish farz boladi.
2.
Vojib.
Agar inson zinoga yoliqish mumkunligidan qorqsa oila sarf-harajatlariga qodir bolsa va jufti
haloliga zulm qilishdan va uning haqqini paymol qilishdan qorqmasa, uning uchun
nikohlanish vojib boladi
3.
Xarom.
Agar bir kishida Nikohning farz va xarom bolib qolishi bir biriga qarama qarshi bolib qolsa,
xarom g’olib keladi. Chunki, shariat qoidasi boyicha, halol bilan xarom jamlanib qolsa, xarom
g’olib keladi.
4.
Makruh.
Agar inson uylangnida nafaqadan ojiz bolishi, muomilani yomon qilish va sherigiga rag’bati
bolmasligi kabi omillarga kora ozidan jabr va zarar sodir blishi mumkunligidan korqsa uning
uchun nikohlanish makruh boladi.
5.
Sunnat.
Agar inson mutadil xolatda bolsa zinodan va sherigiga zulm qilishdan qorqmasa , uning uchun
nikohlanish sunnat boladi.
Nikohda guvohlik berish quyidagi shartlarda bolishi lozim ;
1.
Aql
Majnun kishi guvoh, hisoblanmaydi
2.
Balog’atga yetganlik
Yosh bola guvoh hisoblnmaydi
3.
Xur
Qul guvoh bolaolmaydi
4.
Musulmonlik.
Musulmon bolmagan kishi yani boshhqa bir din vakili bolsa unda u kishi guvohlik
beraolmaydi
5.
Ikki guvoh ham nikohlanuvchi ham ikki tomonning gaplarini eshitishi kerak.
6.
Guvoh adolatli bolishi rostgoy bolishi lozim.
Maxr ‘’Maxr’’aqdi nikoh yoki eru-xotin bolish bilan er zimmasiga yuklanadigan xotinga
berilishi lozim bolgan moldir. Maxr turli nomlar bilan nomlanadi, Quroni karimda ‘’sadaqa’’,
“sadoq’”, “ajr’’, “fariyza’’, “nihla” atamalari ishlatiladi. Bazi ulamolar maxrni o’ntadan oshiq
nomi bor, deganlar. Bizda ‘’maxr’’ atamasi mashhur bolganligi uchun shu so‘zni qo‘llaymiz.
Alloh taolo ‘’Niso’’ surasida shunday degan:
“Ayollarga maxrlarini chin dildan chiqarib beringlar. Agar ular undan biror narsani oz
roziliklari ila bersalar, bas, uni yenglar, Osh bolsin, Ofiyat bolsin.
Iyjob
- arabcha sozdan olingan bolib lozim qilish, vojib qilish majburiyatni yuklash
degan manolarini anglatadi. Islom iqtisodiyotida savdoning ruknlaridan biri hioblanadi. Savdo
munosabatlarin sotuvchi tomonidan sodir boladigan soz, holat,ish degani. Iyjob hairdo
tomonidan bolishi ham mukun.
30
Taloq
- bu soz arabca sozdan olingan bolib qoyib yubormoq, ajralmoq – shariatga kora
nikohning bekor qilinishi. Er tomonidan shu sozni aytilishi xotinni barcha xotinlik
majburiyatidan tula ozod qiladi. Bu holatda erning xotinga bergan mol-mulki [maxri] xotinda
qoladi, er xotinni qaytadan yarasgtirishga ruxsat etiladi [Quro, 2; 229]. Uchinchi marta
Taloqdan keyin esa shariat bunga yol qoymaydi. Taloq qilingan xotin boshqa erga chiqishi
uchun belgilangan idda muddatida o’taashi kerak. Islom huquqida ayol ham Taloq talab qilishi
rasman e’tirof etiladi.
Kufu – tenglik masalasi – aslida tenglik diynga qarab boladi. Musulmonlarning barchasi
bir birlariga tengdirlar. Islomda kufu tushunchasi nikohda tenglik moslik yoki ozaro
muvozanatni anglatadi. Bu asosan, er xotinlarning ijtimoiy diniy manaviy va iqtisodiy jihatlari
boyicha bir biriga mos kelishini anglatadi. Kufu tushunchasi islomiy nikohda ahamiyatga ega
bolib og’il va qiz ortasidagi munosabatlarni barqarorlashtirish sog’lom oila muhitni yaratish
va kelajak avlodning tarbiyasi uchun zarur hisoblanadi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda men Sadriddinova Ominaxon shayx Muhammad Sodiq Muhammad
Yusufning Kifoya asari har bir inson o’qib o’ziga kerakli xulosani oladi ushbu kitobdan diniy-
dunyoviy barcha savollarga yechim topa oladi, nikoh kitobi bobi ham o’z ichida oila, iyjob,
vakillik, kufu tenglik masalasi va boshqa, masalalarni o’z ichiga oladi. Islomda shariat nuqtayi
nazaridan ushbu keltirilgan masalalarni bilishi lozim hisoblanadi. Ushbu masalalarni har bir
inson bilishi joiz sanaladi chunki ushbu masalalarni bilmasdan turib nikohlanmayadi yani bir
birlariga nikoh oqitishdan oldin nikohning asl mazmun mohiyatini tushuntiriladi.Shayx
Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf o’zlarining ilmi ,so’zi va ibratli amallari bilan ona
Vatanga, dinimiz ravnaqiga chin dildan halol xizmat qilish bo’yicha kata bir maktab yaratib
ketganlar. U kishining ilm va hayot yo’llari, boy me’rosini o’rganish va xalqimizga yetkazish
barchamizning burchimizdir. Yuqorida o’rganganlarimizdan xulosa qiladigan bo’lsak, Shayx
Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf o’zining ilmiy me’rosi bilan xalqimizning ma’naviy va
ma’rifiy savodxonligini oshirishga ulkan hissa qo’shgan.Uning asarlari ahamiyati haqida gap
ketganda , birinchi ahamiyati mintaqada ixtiloflarni oldini olishda asosiy omil bo’ldi.
Ikkinchisida, islomiy bilimlarga yangi bir qarash maktabini shakillantirdi. Masalan, Kifoya
asarini sharh qilishlariumuman yangicha uslub edi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning Kifoya asar.
2.
SHayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning Hadis va hayot asari.
3.
Intrnet vikipediya malumotlari
