84
ЭКСТРЕМИСТИК ФАОЛИЯТ БИЛАН БОҒЛИҚ ЖИНОЯТЛАРГА ЖАЛБ
ЭТИЛГАН АЁЛЛАР ЖИНОЯТИНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ
Нурумбетова Садоқат Аллаяровна
Ўзбекстон Республикаси ИИВ Академияси Илмий котиби, юридик фанлар бўйича
фалсафа доктори (PhD), доцент
https://doi.org/10.5281/zenodo.15087365
Аннотация:
Мақолада экстремизм билан боғлиқ жиноятларни содир этилишида
иштирок этаётган аёллар жиноий фаолиятининг ўзига хос хусусиятлари, уларнинг
жиноятларни содир этиш сабаб ва шарт-шароитлари, экстремизм домига тушиб қолган
аёлларни бу йўлдан қайтариш чора-тадбирлар борасида таклиф ва тавсиялар
берилган.
Калит сўзлар:
экстремизм, аёллар, латент, ташкилот, аёллар жамоати,
иштирокчилик, жамият, интернет, мазхаб.
Бугун дунёда кўплаб бузғунчи оқимлар муқаддас Ислом динини ниқоб қилиб
бегуноҳ инсонларни қонини тўкмоқдалар. Хозир дунёда 500 га яқин экстремистик
фундаменталистик ва террорчи ташкилотлар мавжуд бўлса, уларнинг тахминан 80%
ислом динини ниқоби остида фаолият юритади.
Марказий Осиёда диний экстремистлар минтақа халқлари учун анъанавий бўлган
Ханафий
мазхаби
ва
Мотуридия
ақидасини
рад
этиб,
мусулмонларга
сиёсийлаштирилган ғояларни сингдиришга уринмоқдалар. Асосий мақсади мусулмон
дунёсини бирлаштирувчи ягона халифалик давлатини қуриш бўлган «
Хизбут-таҳрир
»
ташкилоти жиҳодни тарғиб қилиш баробарида террорчи гурухлар учун
«Зомбилаштирилган» жангарилар етказиб бермоқда, сўнги йилларда «
Салафи
солихларга эргашиш
» шиорини ниқоб қилиб олган «
Салафийлик
» оқимидагилар
Қуръон оятларини сўзма-сўз талқин қилиб оятларни мажозий маъноларини рад
этадилар. Мухаммад (с.а.в.) мавлудларини нишонлашга қарши, ўзларига эргашмаган
мусулмонларни кофирликда айблайдилар.
1
.
Экстремистик фаолиятга қарши курашиш тизимида аҳолининг, айниқса,
ёшларнинг ҳуқуқий онгини ошириш муҳимлигини ҳисобга олиб, ҳуқуқни муҳофаза
қилиш органлари ходимлари, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари вакилларини
жалб қилган ҳолда, умумтаълим муассасаларида, олий ўқув юртларида, меҳнат
жамоаларида экстремистик фаолият билан боғлиқ жиноятларга қарши кураш, шу
йўналишда
кўрилаётган
чора-тадбирларга
нисбатан
фуқароларда
ижобий
муносабатни шакллантириш масалаларига бағишланган ҳуқуқий тарғиботлар олиб
бориш лозим. Чунки вояга етмаганлар турли ижтимоий тармоқлардан фойдаланиб,
билиб-билмай, ҳар қандай маълумотга қизиқиш билдиришади. Бу эса уларнинг
жамиятда юриш-туриш ва яшаш тартиб-қоидаларига ўз таъсирини кўрсатмоқда.
Ваҳоланки, ёшлар билан индивидуал ишлаш бугунги кун талаби бўлиб қоляпти. Бу
борада асосий йўналишлардан бири ўқитувчилар ва ижтимоий ҳимоя ходимлари
томонидан назоратни ташкил этиш ҳисобланади. Аммо ота-оналар ҳам мазкур
ташкилотларнинг фаолиятини қўллаб-қувватлашлари ва таълим-тарбия жараёнига ўз
ҳиссаларини қўшишлари керак.
1
Яқубов Н. Диний экстремизмнинг салбий оқибатлари. https://zamaxshariy.uz/5958/
85
Экстремистик оқимлар сафига зўрма-зўраки жалб этишга қарши кураш соҳасида
экстремистик гуруҳлар фаолиятига жалб этилган аёлларнинг жамиятдаги роли,
уларни бу йўлга киришга мажбур қилган сабаблар ва вазиятлар энг кўп муҳокамаларга
сабаб бўлмоқда ва айни пайтда энг мунозарали ҳамда кам ўрганилган масала бўлиб
қолмоқда. Айниқса, Халқаро террористик ташкилотлар (ХТТ) нинг Сурия ва Ироқдаги
мағлубияти ҳамда мазкур ташкилотлар сафида бўлган Марказий Осиё давлатлари
фуқароларининг доимий яшаш жойларига қайтишлари ортидан бу масала янада
долзарблик касб этмоқда.Жамиятда юзага келган стереотиплар, қарашлар сабабли
бундай аёллар зўравон экстремизм оламига шунчаки эрларининг ортидан кетган
“издошлар” сифатида, камдан-кам ҳолларда эса экстремистик ғояларни ёқловчи
ташаббускор ёки ёлловчи1 сифатида қабул қилинадилар.
Зўравонлик билан экстремизм йўлига жалб этилган аёлларнинг роли, уларни бу
йўлга киришга мажбур қилган сабабларни батафсил ўрганиш асносида уларни бир
нечта тоифага ажратиш мумкин. Ҳар бир тоифани алоҳида таҳлил этамиз.
Экстремизм билан боғлиқ жиноятларнинг сабаб ва шарт-шароитларини шартли
равишда қуйидагиларга бўлиб ўрганиш тавсия этилади:
– жиноят содир этилган вақтда ушбу жиноят содир этилишига туртки бўлган
объектив сабаб ва шарт-шароитлар, яъни қонунчиликдаги бўшлиқлар. Муайян
ижтимоий муносабатни муҳофаза қилиш тизимидаги камчиликлар, жамиятда қарор
топган ижтимоий-сиёсий, ҳуқуқий вазиятлар;
– экстремизм билан боғлиқ жиноятларни содир этган шахснинг субъектив
омиллари, яъни унинг руҳий-психологик ҳолати, осон йўл билан даромад топиш.
Жаҳон тажрибаси жамиятнинг экстремизмга мойиллик даражаси «ўтиш даврини
бошдан кечираётган давлатлари»да юқорироқ бўлишини кўрсатмоқда
2
. Ўз сиѐсий ва
иқтисодий тизимларини қисқа муддатларда янгидан ишлаб чиқишлари зарур бўлган
айнан шу давлатларда тузумга қарши бўлган турли ҳодисалар, жумладан экстремизм
ҳолатларини кўплаб кузатиш мумкин. Ҳар бир жамият ва давлат учун экстремизмнинг
келиб чиқиши бир қатор субъектив ва объектив сабаблардан келиб чиққан ҳолда
турлича бўлиши мумкин
3
. Бироқ экстремизм пайдо бўлиши ва тарқалишининг ҳар
қандай жамият ва давлатга қўллаш мумкин бўлган маълум шартлари мавжуд. Масалан,
Д.Ольшанский экстремизмнинг замонавий шароитларда пайдо бўлиши ва
ёйилишининг қуйидаги асосий омилларини ажратади: ижтимоий-иқтисодий
инқирозлар, аҳолининг катта қисми ҳаёт даражасининг бирдан тушиб кетиши, сиёсий
институтлар ва ҳокимият тизимининг ўзгариши, уларнинг жамият ривожланишида
юзага келган муаммоларни ҳал қилишга қодир эмаслиги, сиёсий режимнинг тоталитар
характерда бўлиши, ҳукумат томонидан мухолифатга таъсир ўтказилиши, янгича
фикрлашнинг таъқиб қилиниши, миллий истибдод, алоҳида гуруҳлар ўз
муаммоларини ҳал қилишни тезлатишга уриниши, раҳбарларнинг жиззакилиги ва
бошқалар.
Шундай экан аёлларнинг экстремистик фаолият биан боғлиқ жиноятларни содир
2
Юсупов А.А. ва бошқ.
Ёшларнинг эктремистик ғоялар таъсирига тушиб қолишининг олдини олиш: Ўқув-
услубий қўлланма. – Т., 2019. – 5-б
3
Мухитдинов
Д.С. Экстремизм
ва
уни
ўрганишга
бўлган
ёндашувларнинг
таҳлили.
https://cyberleninka.ru/article/n/ekstremizm-va-uni-rganishga-b-lgan-yondashuvlarning-ta-lili
86
этишидаги даражаси қандайлигини рўйхатга олинган жиноят ишларининг статистик
таҳлилларига мурожат этиш лозим бўлади. Хусусан, 2023 йилда экстремистик фаолият
билан боғлиқ жиноят ишлари бўйича аёллар сони 75 нафарни, 2024 йилда 108 нафарни
ташкил этган. Шунингдек, экстремистик фаолият билан боғлиқ жиноятларда иштирок
этаётган аёлларнинг сон жиҳатдан ортиб боришига оид бир қатор сабаблар мавжуд
бўлиб, уларнинг моддий жиҳатдан эҳтиёжларииннг мавжудилги, оиладаги низоли
ҳолатлар сабаб ажримга учраганлиги, диний саводхонликнинг етарли эмаслиги,
ишонувчанлик, аёл шахсига хос сифатлар юзасидан ўтказилган таҳлиллардан сўнг
аёлда альтруистик инстинкт устунлиги ҳамда ўз-ўзини идентификациялаш
кўрсаткичининг пастлиги, ваҳоланки аёларнинг айнан шу жиҳатлари унинг зўравон
экстремизм билан боғлиқ фаолиятга аралашиб қолишига ҳам сабаб бўлмоқда
4
.
Альтруистик инстинкт соҳиблари ҳеч кимга “йўқ” деб айтолмайди, яъни ҳеч бир
илтимосни рад этолмайди, айниқса, муайян мотивациялар, мисол учун, агарда гап
болалар, жабрдийдалар ҳаётини қутқариш ва бошқа шу кабилар ҳақида борса, у ўзи
ҳам тушунмаган ҳолда, террористик гуруҳларнинг радикал позициясини қўллаб-
қувватлаши мумкин. Аёлларни экстремистик ғоялар таъсирига тушираётганлар эса
бундан фаол фойдаланишади. Сўнгги бир неча йил ичида экстремистик оқимларга
қўшилиш учун Яқин Шарққа кўплаб ўзбек ёшлари йўл олишган. Айримлар ўз
хотинлари ва болаларини жанг майдонига олиб кетиб, уларнинг тақдирини барбод
қилган. Ўзбекистон ҳукуматининг ёрдами билан ўша аёллар ва болаларнинг бир қисми
ўз ватанига қайтишга муваффақ бўлган. Лекин бу ҳолат бугунги кунда ҳам давом
этмоқда. Тақиқланган ташкилотлар таркибига кириб борган аёлларнинг ҳаммаси ҳам
экстремистик фаолиятнинг фаол иштироки эмас, лекин фаол иштирокчилари ўзларига
ўхшаган аёлларни юқорида санаб ўтилган сабаблардан фойдаланган ҳолда уларни
экстремистик оқимларга жалб этишда фойдаланишади. Оқимлар таркибига кириб
иштирок этаётган аёллар ҳам ўз навбатида бу гуруҳлардаги одамлар сонини
орттиришда ўзларига ўхшаб хаётдан “жабр кўрган” аёлларни иштирокчиликка қабул
қилишда давом эттиришади ва экстремистик фаолият мақсадини амалга оширишда
берилган топшириқларни бажаришади. Бу топшириқлар аёлларни алдашдан тортиб
талаб қилинса ўлим билан юзлашишгача боришади.
Бу жиноятчиларга хос бўлган хусусиятлар дейилиши мумкин, лекин, бошқа
жиноятлардаги аёлларнинг иштироки билан солиштирилганда бу шуниси билан фарқ
қиладики, тақиқланган ташкилотлар таркибига қўшилиб, алоҳида аёллар жамоатини
ташкил қилиш, унда иштирок этиш, топшириқларни бажаришда керак бўлса
жонларини фидо қилишлари мумкин бўлади.
Аёллар жиноятчилигинниг уммуи йфарқли томонлари мавжуд бўлиб, уларни
қуйидагиларда кўриш мумкин:
–аёллар эркаклар жиноятчилигидан нафақат миқдор, балки сифат кўрсаткичи
билан ҳам фарқланади;
–аёллар жиноятчилиги ижтимоий муҳитдаги маданият ва жинслар тенгсизлиги
муаммолари билан, айниқса, боғлиқдир;
4
Алимов Мухиддин Илхомжон ўғли.
(2022). Participation of Citizens in the Maintenance of Public Order
Historical-Theoretical Significance.
Journal of Pedagogical Inventions and Practices
,
13
, 67–70.
87
–қизларнинг жинсий хаётни эрта бошлаши салбий оқибатларни келтириб
чиқаради;
–жиноий жазони ўтаган аёлларнинг оилаларини бузилиб кетиши;
–аёллар жиноятчилигида латентлик белгисининг устунлиги.
Турли маданиятларнинг бир-бирига кириб боришини кучайтираётган
глобаллашув жараёнлари олимлар, сиёсатчилар, жамоат ва дин арбобларини ислом ва
бошқа цивилизациялар ўртасидаги зиддиятларни юмшатишга қаратилган муроса
йўлларини излашга мажбур қилаётган бир даврда бир оиланинг, бутун бошли бир
жамиятни етук тарбиячиси бўла оладиган аёлларнинг экстремизм билан боғлиқ
жиноятларга қўшилиши бу жуда оғриқли масала ҳисобланади.
Одaтдa хaвф гуруҳигa эридaн aжрaгaн, ёши ўтиб, ёлғиз қолгaн aёллaр вa ёш,
мaълумоти пaст қизлaр кирaди. Ёлловчилaр улaрнинг эҳтиёжлaрини кўзлaгaн ҳолдa,
бирлaригa бaдaвлaт оилaвий ҳaёт вaъдa қилишaди, бошқaлaрини ёлловчилaр қaторигa
қўшиб, иш билaн тaъминлaйдилaр.
Юқоридa сaнaб ўтилгaнлaрдaн тaшқaри, Қуръони кaримдa, ҳaдислaрдa, ислом
улaмолaри вa диншунослaрнинг aсaрлaридa aкс эттирилгaн aсл ислом динининг
инсонпaрвaрлик моҳияти, бaғрикенглик ғоялaрини билмaслик ҳaм муҳим сaбaблaр
қaторигa кирaди. Ўзбекистон мусулмонлaри идорaси Хотин-қизлaр қўмитaси билaн
биргaликдa қaтор оммaбоп брошюрaлaр чоп этиб, aёллaр ўртaсидa тaрқaтиши, улaр
билaн турли мaърифий тaдбирлaр ўткaзувчи диний ходимлaрни тaъминлaш лозим.
Бошқа тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, «биз яшаётган, жараёнлар ўзаро
чамбарчас боғланган дунёда хавфли муаммолар гирдобидан чиқишнинг яккаю ягона
йўли – конструктив мулоқот ва ҳар бир тарафнинг манфаатларини ҳисобга олиш ва
ҳурмат қилишга асосланган кўп томонлама ҳамкорликдир. Aйнан инқироз ва
бўҳтонлар даврида мамлакатлар, улар хоҳ катта, ўрта ёки кичик бўлсин, ўзларининг
тор доирадаги манфаатларини устун қўймасдан, аксинча, асосий эътиборни глобал
ҳамжиҳатликка қаратишлари лозим»
5
.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Яқубов
Н.
Диний
экстремизмнинг
салбий
оқибатлари.
2.
Юсупов А.А. ва бошқ. Ёшларнинг эктремистик ғоялар таъсирига тушиб
қолишининг олдини олиш: Ўқув-услубий қўлланма. – Т., 2019. – 5-б
3.
Мухитдинов Д.С. Экстремизм ва уни ўрганишга бўлган ёндашувларнинг таҳлили.
https://cyberleninka.ru/article/n/ekstremizm-va-uni-rganishga-b-lgan-yondashuvlarning-
ta-lili
4.
Алимов Мухиддин Илхомжон ўғли. (2022). Participation of Citizens in the
Maintenance of Public Order Historical-Theoretical Significance. Journal of Pedagogical
Inventions and Practices, 13, 67–70.
5.
Юсупов А.А. ва бошқ. Ёшларнинг эктремистик ғоялар таъсирига тушиб
қолишининг олдини олиш: Ўқув-услубий қўлланма. – Т., 2019. – 5-б.
5
Юсупов А.А. ва бошқ.
Ёшларнинг эктремистик ғоялар таъсирига тушиб қолишининг олдини олиш: Ўқув-
услубий қўлланма. – Т., 2019. – 5-б.
