66
KEKSA FUQAROLAR BILAN IJTIMOIY ISHLAB CHIQISH USULLARI VA
TEXNOLOGIYALARI
Jabborov Jahongir Bahrom o‘g’li
Guliston Davlat umiversiteti o‘qituvchisi
To‘xtayeva Oygul Temir qizi
Guliston Davlat universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15082231
Annotatsiya:
Keksa odamlar ijtimoiy xizmatlar bo'limiga murojaati zahoti ular xizmat
oluvchiga aylanadilar. Ularning tashqi ko'rinishi ijtimoiy xodimning ma'lum bir xizmat oluvchi
uchun harakatlarni bajarishda javobgar bo'lishini anglatadi. Maqolada keksalar bilan ijtimoiy
ishning asosiy usullariga rioya qilish kerakligi ta’kidlanadi.
Kalit so'zlar:
ijtimoiy ish, qariyalar, ijtimoiy ish usullari va texnologiyalari, keksalar
bilan ijtimoiy ish shakllari.
Mamlakatimizda yashayotgan har bir inson qalbida insoniylik, mehr-muruvvat,
bag’rikenglik kabi ijobiy hislatlar joy olgan. Xalqimizning ulug’ qadriyatlaridan biri yoshi ulug’
insonlarga, keksalarga hurmat-ehtirom kо’rsatish, ularning kо’p yillik hayotiy va mehnat
tajribalari asosidagi qadrli maslahatlaridan bahramand bо’lish va duolarini olib yurishdir.
Zero, xalqimizning “Keksasi bor uyning farishtasi bor”, “Qarisi bor uyning –parisi bor”,
“Qarilikni donolik bezar” degan hikmatli naqllari bor. Bu bejiz emas, albatta. Ana shu olijanob
qadriyat, fazilat bugun davlatimiz siyosatida ham о’z ifodasini topganligidan barchamiz
mamnunmiz.[1]
Qarish muammosi hozirgi vaqtda mutlaqo yangi ijtimoiy hodisadir. Ushbu muammoni
hal qilish uchun keksalarni ijtimoiy qo'llab-quvvatlash va himoya qilish talab etiladi, ularning
eng muhim shakllaridan biri keksalarni ijtimoiy moslashtirish va reabilitatsiya qilishni amalga
oshirishdir. Ijtimoiy ishning samaradorligiga erishish uchun ushbu guruh odamlarining hayot
sifatini yaxshilaydigan ijtimoiy ishning turli usullari va texnologiyalarini ishlab chiqish va
amalga oshirish kerak. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti va gerontologiya assotsiatsiyasi
tasnifiga ko'ra, keksalar - 60-75 yoshdagilar, keksalar - 76-90 yoshdagilar, uzoq umr
ko'rganlar - 90 yoshdan oshganlar. Bunda ijtimoiy ish sohasi bu tasniflarni aniqlashga yordam
berishi bilan ajralib turuvchi amaliyot sohasidir.
“Har kim qariganda, mehnat qobiliyatini yo‘qotganda, ishsizlikda, shuningdek
boquvchisini yo‘qotganda va qonunda nazarda tutilgan boshqa hollarda ijtimoiy ta’minot
huquqiga ega”. [2] Ushbu konstitutsion jumlalar keksalar va qarilarga qaratilgan ijtimoiy
xizmatlarning ham ifodasini ko‘rsatib beradi va kafolatlaydi(reabilitatsiya, tibbiy va statsionar
yordamlar, sanatoriya-kurort, pensiya va nafaqalar ta’minoti, ijtimoiy xodim personal
xizmatlari va h.k.).
"Keksa" fuqarolarning ijobiy salohiyati, to'plangan amaliy tajribani baholashga yordam
beradi [3].
Qarilikning asosiy muammolarini quyidagilar deb atash mumkin:
-
qariyalarning hayotiy faoliyatini cheklash
. Bu muammo keksa yoshdagi odamlar uchun
eng keskin muammolardan biridir, chunki ularning yoshiga bog'liq xususiyatlar tufayli ular
odatdagi ijtimoiy rollari va maqomlaridan voz kechishlari kerak;
-
keksa odamning faol hayotdan "cheklanishi".
Uning atrofidagi odamlar bilan
67
munosabatlarning beqaror tabiati;
-
keksa odamning jamiyatdagi ijtimoiy mavqei
ning keskin pasayishi;
Keksalar bilan ijtimoiy ish texnologiyalariga qo'yiladigan asosiy talablari:
1. Qariyalar muammolarini keltirib chiqaradigan sabablarni aniqlash va bartaraf etish.
2. Keksa fuqarolarning huquq va qonuniy manfaatlarini ro‘yobga chiqarish, o‘zini
namoyon qilish imkoniyatini ta’minlash va ularning faol hayotdan chetlanishiga yo‘l
qo‘ymaslikda amaliy yordam ko‘rsatish.
3. Barcha keksa fuqarolarning ijtimoiy yordam va xizmatlar olishda tengligini ta’minlash.
4. Keksa odamlarning ijtimoiy yordam va xizmatlar ko'rsatishga individual ehtiyojlarini
aniqlash.
5. Ushbu toifadagi odamlarning ehtiyojlari va talablarini qondirishga qaratilgan yangi
ijtimoiy ish texnologiyalaridan foydalanish.
Qariyalar bilan ijtimoiy ishda to'g'ri tanlangan texnologiyadan tashqari, keksalar bilan
ijtimoiy ishning asosiy usullariga rioya qilish kerak, xususan:
1. Ijtimoiy-psixologik trening usuli keksa yoshdagi odamlarga yordam berishga yordam
beradigan maxsus o'quv va eksperimental vaziyatni yaratish orqali keksa odamlarning hissiy
barqarorligini oshirishga qaratilgan.
Muloqot jarayonida yuzaga keladigan individual va guruh psixologik hodisalari,
shuningdek, har bir ishtirokchining boshqalarga qanday ta'sir qilishi, birgalikdagi faoliyatning
roli va mazmuni alohida kasb etadi.
2. Keksa odam bilan suhbatlashish usuli samimiylik, yengillik va tabiiylik tamoyillariga
asoslanadi. Keksa odam bilan individual suhbat insonga yuzaga kelgan tajribalarni yengishga
yordam berish, yuzaga kelgan qiyin hayotiy vaziyatdan chiqish yo'lini topishga yordam
berishdan iborat.
Ijtimoiy ishning ob'ekti sifatida keksa bir vaqtning o'zida nafaqat u bilan ishlashning
mazmuni va maqsadlarini tushunishga, balki uning ishtirokchisiga aylanishga yoki
bo'lmaslikka qodir bo'lgan sub'ektdir. Shuning uchun ijtimoiy ishchi ba'zi keksa va keksa
mijozlarning o'zini nochor va himoyasiz deb bilishga bo'lgan munosabatiga faol ravishda
qarshi turishi va hech qanday pushaymon bo'lmasdan barcha kundalik muammolarni va hatto
o'z hayoti uchun javobgarlikni uning zimmasiga yuklashi kerak [2].
Hozirgi vaqtda keksa odamlar bilan ijtimoiy ishda ikkita asosiy yondashuv mavjud.
Birinchi yondashuvning mohiyati shundaki, barcha mijozlar bir xil.
Ikkinchi yondashuv keksa odamlar o'rtasidagi o'xshashliklarga emas, balki farqlarga
asoslanadi. Ushbu yondashuvga ko'ra, keksa mijozlar, har biri alohida-alohida, ijtimoiy
ishlarni tashkil etishda diqqat markazida bo'lishi kerak bo'lgan o'ziga xos xususiyatlarga ega
bo'lgan shaxslar hisoblanadi.
Keksalar bilan ijtimoiy ishning asosiy shakllari:
1. Ijtimoiy-psixologik yordam keksalarda o‘ziga bo‘lgan ishonch va qat’iyat faolligini
ta’minlaydi, ularni tevarak-atrofga optimistik qarashga, ijobiy insoniy fazilatlarga va o‘ziga
ishonchni orttirishga yordam beradi.
2. Keksa odamni ijtimoiy muloqotga o'rgatish. Ijtimoiylashuv jonli va iloji bo'lsa virtual
muloqotda o'qitish orqali sodir bo'ladi. Virtual ijtimoiy muloqotni o'rgatishning vazifalaridan
biri keksa odamni zamonaviy axborot jamiyatiga moslashishni hisobga olgan holda
kompyuterda ishlashga o'rgatishdir.
68
3. Ijtimoiy-madaniy reabilitatsiya keksa odamlarning qiziqishlari, istaklari, ehtiyojlari va
potentsial imkoniyatlarini hisobga olgan holda muayyan harakatlarni amalga oshirish uchun
buzilgan yoki butunlay yo'qolgan qobiliyatlarni tiklashga qaratilgan.
4. Jismoniy tarbiya va sog'lomlashtirish ishlari keksa kishining salomatligini
mustahkamlashga, shuningdek, uning ijtimoiy funktsiyalarini tiklashga, shuningdek,
psixologik holatini tuzatishga qaratilgan.
Shunday qilib, hozirgi vaqtda ushbu toifadagi fuqarolarga yordam ko'rsatishga
qaratilgan keksalar bilan ijtimoiy ishning zamonaviy usullari va texnologiyalari juda keng.
Ushbu uslub va texnologiyalarning asosiy printsipi keksalarga o'ziga va uning atrofidagi
jamiyatga yangi, boshqacha nuqtai nazardan qarash, shuningdek, zamonaviy hayotning
doimiy o'zgaruvchan sharoitlariga moslashish va yangi narsalarni o'rganish imkoniyatini
berishdir. Keksa odamlar bilan to'g'ri tashkil etilgan ijtimoiy ish keksalarning ijobiy
salohiyatini aniqlashga, keksalarning to'plangan amaliy tajribasini baholashga, davlat ijtimoiy
siyosatini, umuman, ijtimoiy dasturlarni, xususan, keksa yoshdagi aholi ehtiyojlariga
yo'naltirishga yordam beradi.
Hozirda Yangi O‘zbekistonda ijtimoiy xizmatlar raqamlashmoqda va elektron ijtimoiy
xizmatlar shakllanmoqda, muhim yangiliklardan biri shuki, Respublika ijtimoiy himoya Milliy
agentligi va uning hududiy bo ‘linmalari Inson ijtimoiy xizmatlar markazlarining tashkil
etilishi tashkil etilishi (1.06.2023), ularda ijtimoiy xodimlar faoliyatlarining yo‘lga qo‘yilishi,
bu borada ularning binar texnologiya(planshetlar orqali ijtimoiy xdizmatlar va ijtimoiy ish
usullari)lar orqali elektron ijtimoiy xizmatlarni ko‘rsatishi zamonaviy ijtimoiy ish sohasining
imidjini shakllantirib kelmoqda.
Yakka yolg‘iz va keksalar bilan ishlash yo‘nalishida:
uyda parvarish qilish va qo‘llab-quvvatlash xizmatlarini tashkil qilish;
qariyalar uylari va boshqa muassasalar negizida professional xizmat ko‘rsatish tizimini
tashkil qilish;
zo‘ravonlikdan himoya qilish [5] kabi xizmatlar amaliyotiga qonuniy maqom berilgan
holda keksa va qari insonlarimiz hayoti va turmush tarsi yaxshilanishiga asos bo‘lmoqdadir.
Xulosa o‘rnida biz shuni ta’kidlashimiz kerakki, ijtimoiy ish sohasi yangi soha bo‘lishiga
qaramay Respublikamiz oliy ta’lim sohasida ijtimoiy ish sohasining o‘qitilishi, ijtimoiy
ishchilar maktablarining joriy qilinishi(Samarqanddagi “Ijtimoiy ishchilar Yozgi maktabi”) va
ijtimoiy ish to‘g’risidagi qonun loyihasining joriy etilishi kabi jarayonlarda keksalar va
qariyalarga qaratilgan himoya doimo ta’kidlanadi va mustahkamlanib boriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
J.B.Jabborov, D.Xolnazarova, Sh.Kenjayev – Keksalar bilan ijtimoiy ish, Darslik, Toshkent,
2025 yil.
2.
O‘zbekiston respublikasi konstitutsiyasi
-
(Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi,
01.05.2023-y., 03/23/837/0241-son).
3.
Хисматуллина З.Н. Социальная геронтология: учебное пособие / З.Н.
Хисматуллина. Казань: Изд-во Казан. гос. технол. ун-та, 2008. 264 с.
4.
Холостова Е.И. Социальная работа с пожилыми людьми: учеб. пособие. 4- изд. /
Е.И.
5.
Холостова. М.: Издательско- торговая корпорация «Дашков и К», 2006. 348 с.
69
Aholiga sifatli ijtimoiy xizmat va yordam ko‘rsatish hamda uning samarali nazorat tizimini
yo‘lga qo‘yish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar to‘g‘risida - O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmoni, 01.06.2023 yildagi PF-82-son, (Qonunchilik ma’lumotlari milliy
bazasi, 05.06.2023-y., 06/23/82/0327-son; 29.12.2023-y., 06/23/216/1008-son; 10.05.2024-
y.,
06/24/75/0335-son;
21.11.2024-y.,
06/24/185/0944-son;
12.02.2025-y.,
06/25/17/0127-son).
