131
O’ZBEKISTONDAGI KORRUPSION HOLAT VA UNI YAXSHILASH USULLARI
Xatamqulov Og'abek Xolmurod og'li
“Toshkent irrigatsiya va qishloq xo`jaligini mehanizatsiyalash
muhandislari instituti” Milliy tadqiqotlar universiteti.
Yerni masofadan zonlashda innovatsion texnologiyalar yo`nalishi
3-bosqich talabasi.
Abdumannonov Diyorbek Husniddin og'li
“Toshkent irrigatsiya va qishloq xo`jaligini mehanizatsiyalash
muhandislari instituti” Milliy tadqiqotlar universiteti.
Yerni masofadan zonlashda innovatsion texnologiyalar yo`nalishi
3-bosqich talabasi.
Xamroqulov Diyorbek Dilshod o’g’li
Geografiya va Iqtisodiy bilim asoslari ta’lim yo’nalishi
2-bosqich talabasi Abdulla Qodiriy nomidagi
Jizzax davlat pedagogika universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15104659
Annotatsiya.
Ushbu maqolada korrupsion huquqbuzarliklar nimalarga olib kelishi,
korrupsiya qanday holatlarda namoyon bo’lishi jahon mamlakatlari bunga qanday e’tibor
qaratishayotganliklari, korrupsiyaning diniy ahamiyati nimalarda ekanligi. Bulardan tashqari
O’zbekistondagi tizimlardagi va davlat organlaridagi korrupsion holatlar va jarayonlar haqida
to’liq malumot beramiz. Shuning bilan birga ularni qanday yechish mumkinligi qonunlardagi
o’zgarishlar, ularga qarshi qanday choralar ko’rilayotganligini yoritib beramiz.
Kalit so’zlar:
poraxo’rlik, ‘qarzdor’, ‘yumshoq kuch’, mansabdor shaxs, “xizmat haqi”,
vakolat, antikorrupsiya, saylovdagi firibgarlik, korrupsion iqtisodiyot, lobbizm. Transparency
International, Jinoyat kodeksi, majburiy mehnat, hamkorlik tashkilotlari, manfaatlar
to’qnashuvi, elektron hukumat.
“Korrupsiya – Oʻzbekistonda jiddiy muammo”
So’zimizning boshida shuni takidlab o’tish joizki “Korrupsiya-bu jamiyatning turli yo’llar
bilan iskanjaga oladigan daxshatli illatdir”. Aytib o’tishimiz joizki bu turdagi jinoyatlar ya’ni
butun bir xalq yoki millat nomidan ish ko’ruvchi shaxslar bu turdagi huquqbuzarlikni sodir
etishlari bundan tashqari xalqning pullarini o’zlashtirib olishi, ma’lum narsalar talab qilish
orqali odamlarga go’yoki o’zlarini yordam berayotgandek ko’rsatishi, o’ylaymanki,
kechirilmas jinoyatlar qatorida turadi dep. “Sovg’a” deb ataluvchi barcha narsalarni olishlik
ham bunga yaqqol misol bo’la oladi. Bu tushuncha barcha makon va zamonda qoralangan
tushunchalardan biri hisoblanadi, bunga yaqqol misol qilib Islom dinini olsak bo’ladi nafaqat
Islom dinida balki odillikka yetaklovchi barcha dinlarda bu narsa belgilab
o’tilgan.Yuqoridagilarga misol qilib: Injilda “Sovgʻalarni qabul qilma, chunki sovgʻa koʻrni
koʻradigan qiladi va haqiqatni oʻzgartiradi“ deyilgan boʻlsa, Qur’oni Karimda “Boshqalarning
mulkini nohaq yoʻl bilan olmangiz va boshqalarga tegishli boʻlgan narsalarni olish uchun oʻz
mulkingizdan
hokimlaringizga
pora
qilib
uzatmangizlar“
deyilgan.
Demak,
Korrupsiya
corrumpō
– aynish, poraga sotilish) – mansabdor shaxsning oʻz
mansabi boʻyicha berilgan huquqlarni shaxsiy boyish maqsadlarida bevosita suiisteʼmol
qilishidan iborat amaliyot. Mansabdor shaxslarni sotib olish, ularning poraga sotilishi ham
Korrupsiya deyiladi. Korrupsiya davlat apparati va parlament faoliyatida ayniqsa, avj oladi.
Saylanadigan lavozimlarga nomzodlar saylov kampaniyasini oʻtkazish harajatlarini koʻtarish
Korrupsiya koʻrinishlaridan biridir (saylangan kishi turli imtiyozlar, yordam, xizmatlar
132
koʻrsatib „oʻz qarzini“ qaytaradi). Aksariyat Korrupsiya
qonunchilik organlari va amaldorlarga tazyiq oʻtkazish bilan shugʻullanadigan muassasa va
agentlari tizimi) bilan bogʻlangan. Korrupsiyaning oldini olish boʻyicha qonunlar mavjud,
ammo korrupsiyaga oid qonunlarning ijrosi juda zaif. Korrupsionerlarning jinoiy
javobgarlikka tortilish darajasi pastligi Oʻzbekistonda korrupsiyaning avj olishiga sabab
boʻlmoqda. Nodavlat sektordagi mansabdor shaxsning davlat mansabdor shaxsi ixtiyoriga
taʼsir qilishi jinoiy javobgarlikka sabab boʻlmaydi. Sud tizimi cheklangan resurslar va
korrupsiya tufayli jiddiy funksional kamchiliklarga duch kelmoqda.Oʻzbekistonda korrupsiya
jamiyat, biznes va hukumatning deyarli barcha qatlamlarida mavjud. Oʻzbekiston dunyodagi
eng korrupsiyalashgan mamlakatlardan biridir. Bu haqda Transparency International
tomonidan malumot berib boriladi bu buyicha O’zbekiston 1-rasmda ko’rishingiz mumkin
nechanchi o’rinda ekanligi hamda yillar davomida korrupsion holatning o’zgarib borishini.
1-rasm
Transparency International xalqaro tadqiqotlar markazining 2021-yilgi korrupsiyani
idrok etish indeksida Oʻzbekiston 180 mamlakat ichidan 140-oʻrinni qayd etdi. Bu reytingda
180-oʻrinni egallagan davlat eng korrupsiyalashgan davlat deb hisoblanadi.„Quyi va oʻrta
darajadagi amaldorlar oʻrtasidagi poraxoʻrlik kundalik hayotning bir qismidir va baʼzan hatto
oshkoradir“, deb taʼkidlaydi Freedom House[4].Amnesty International tashkilotining 2015-
yildagi hisobotida „Oʻzbekistonda korrupsiya hamma joyda tarqalgan saraton kabi“ ekani
aytiladi. “Oʻzbekistonda erkin saylovlar yoʻq”, – deydi Freedom House.
Saylovlardagi korrupsiya:Konstitutsiyaga koʻra, prezident ikki muddatga saylanish
huquqiga ega boʻlsa-da 2015-yil aprel oyida boʻlib oʻtgan saylovda Karimov 90,39% ovoz olib,
toʻrtinchi muddatga saylandi. Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik Tashkilotining saylov
kuzatuvchilari saylovning oʻtkazilishini tanqid ostiga oldi va Human Rights Watch vakili Steve
Swerdlow buni „soxtalik“ deb atadi
Oʻzbekiston sud tizimida korrupsiya keng tarqalgan. Sud-huquq tizimi rasman mustaqil,
ammo korrupsiya avj olgan. Davlat amaldorlari, advokatlar va sudyalar koʻpincha „mahalliy
qonunlarni bir-biriga zid va ziddiyatli tarzda talqin qiladilar“. Korrupsiya, asosan, shirkatlar
oʻrtasidagi nizolarda sud jarayonlarining standart belgisidir. Sudyalar ijobiy hukm chiqarish
evaziga shaxslar va kompaniyalardan pora va pul olishlari aytiladi. Sud hokimiyati ijroiya
hokimiyati nazorati ostida boʻlib, qarindosh-urugʻchilik, manfaatparastlik avj olgan.
Poraxoʻrlik amnistiya jarayonlari bilan koʻrinib turadi. Maʼlumotlarga koʻra, tijorat ishlari
boʻyicha sudlar xorijiy firmalardan koʻra mahalliy kompaniyalarni afzal koʻradi. Sudlar,
shuningdek, yuqori martabali amaldorlarga nisbatan qoʻyilgan korrupsiya ayblovlarini faqat
133
prezident farmoyishiga koʻra qayta koʻrib chiqishi mumkinligi aytiladi. Garchi sud tizimi
„investor huquqlari va shartnomalarning majburiyligini“ taʼminlashi shart boʻlsa-da, amalda u
muntazam ravishda „davlat yoki hukumatga qarashli tashkilotlar“ni qoʻllab-quvvatlashi
aytiladi.Oʻzbekistondagi xususiy mulk davlat tomonidan hech qanday sababsiz musodara
qilinishi mumkin, bunda koʻchmas mulkka garovni roʻyxatga olish tizimi mavjud emas.
Adliya tizimidagi korrupsiya:Amnesty International tashkilotiga koʻra, korrupsiya
Oʻzbekiston adliya tizimiga singib ketgan. Qiynoqlar („kaltaklash, asfiksiya, zoʻrlash va jinsiy
zoʻravonlik“ shaklida) huquqni muhofaza qilish organlari va hokimiyat tomonidan keng
qoʻllanadi. Qiynoqlar, „qoʻrqitish yoki pora olish“ uchun qoʻllanadi. Oila aʼzolari aybga iqror
boʻlish uchun qiynoqqa solinadi va „bu iqrorlar asosida adolatsiz sudlardan soʻng uzoq
muddatga qamoq jazosiga hukm qilindi“.Oʻzbekiston Milliy xavfsizlik xizmati qiynoqlar
qoʻllagani haqida xabar berilgan.
Militsiya tizimidagi korrupsiya: Oʻzbekiston militsiya tizimidagi korrupsiya „keng
tarqalgan“ deb taʼriflanadi. Tovlamachilik keng tarqalgan va militsiya har qanday odamni
korrupsiya jinoyatlari haqida yuqori idoralarga xabar berishdan qaytarish uchun muntazam
ravishda yolgʻon ayblovlardan foydalanadi. 2014-yilgi hisobotda aytilishicha, soʻnggi
paytlarda valyuta bozori maʼlum jinoiy guruhlar nazorati ostida boʻlgani sababli korrupsiya
kuchaygan.
Davlat xizmatlaridagi korrupsiya:Korrupsiya davlat xizmatlari sohasida keng tarqalgan.
Korrupsiyaga qarshi biznes portaliga koʻra, davlat xizmatchilari kam maosh oladi va shuning
uchun pora soʻrash va undirish bilan shugʻullanadi. Mansabdor shaxslar ruxsatnomalar va
litsenziyalar berilishi munosabati bilan kompaniyalardan toʻlovlar undiradi va
„kompaniyalarni taʼqib qilish, ularning biznes faoliyatiga aralashish, bozor raqobatini
kamaytirish uchun oʻzboshimchalik bilan tekshirish va jazo choralarini qoʻllaydi“.
Yer boshqaruvidagi korrupsiya:Sud korrupsiyasi mulk huquqlarini himoya qilish yoki
amalga oshirishga toʻsqinlik qiladi. Korrupsiyaga qarshi kurash portali davlat xususiy mulkni
muntazam ravishda olib qoʻyib, tovlamachilik va korrupsiya uchun imkoniyatlar
yaratayotgani haqida xabar berilgan.
Majburiy mehnat: 2-3 milliondan ortiq oʻzbekistonliklar (asosan oliy oʻquv yurtlari
talabalari 3 oydan ortiq toʻliq stavkada, oʻqituvchilar, professorlar, shifokorlar 3 oydan ortiq
toʻliq stavkada boʻlmagan) „paxta dalalarida ishlashga majbur boʻlgan“ Uyushgan jinoyatchilik
va korrupsiya haqida hisobot berish loyihasi 2014-yil hisobotida, (OCCRP) maʼlumotlariga
koʻra, amaldorlar operatsiyadan katta miqdordagi mablagʻni oʻzlashtirganlikda ayblangan.
„Xabarlarga koʻra, imkonsiz darajada yuqori kvotalar oʻrnatilgan, ishchilar kamomadni
qoplash uchun jarima toʻlashga majbur boʻlgan“. Inson huquqlari boʻyicha Oʻzbekiston-
Germaniya forumi kvotani „misli koʻrilmagan tovlamachilik darajasi“ deb atadi, chunki
ishchilar oziq-ovqat va uy-joy evaziga mehnatini davom ettirishga majburlangan.
Soliq ma’muriyatidagi korrupsiya:Oʻzbekiston soliq idoralarida korrupsiya keng
tarqalgani aytiladi. Aniq va noaniq soliq qonunlari koʻpincha chet el kompaniyalari hisobidan
poraxoʻrlik va tovlamachilik shaklida rasmiy korrupsiyaga yoʻl qoʻyadi. Korrupsiyaga qarshi
biznes portaliga koʻra, sud nizolari boʻlgan firmalar soliq xizmati xodimlari tomonidan mol-
mulkni xatlashi kerak.
Bojxona tizimidagi korrupsiya:Oʻzbekiston bojxona sohasi korrupsiyalashgan. Bojxona
xodimlari va chegarachilar kontrabandachilardan pora olayotgani, buning natijasida
134
kontrabanda miqdori yil sayin ortib borayotgani maʼlum qilingan.Toshkent viloyati davlat
bojxona xizmatining bir necha yuqori mansabdor shaxslari 2014-yil oktabr oyida
poraxoʻrlikda ayblanib, hibsga olingan edi. Ular pora undirish, uyushgan jinoyatchilik va
bojxona organlariga ishga joylashtirish evaziga manfaat koʻrishda ayblangan. Chegaralar
orqali tovarlarni rasmiylashtirish uchun yigʻimlar oʻzboshimchalik bilan toʻlanadi va xorijiy
firmalarning taʼkidlashicha, bojxona cheklovlari „Oʻzbekistonda biznes yuritish uchun eng
jiddiy muammolardan biri“.
Davlat xaridlarida: Korrupsiya davlat xaridlari sohasida keng tarqalgan boʻlib, u
manfaatlar toʻqnashuvi keng tarqalgani, shaffoflikning yoʻqligi va davlat shartnomalari
evaziga pora undirilishi bilan ajralib turadi. Hukumat tomonidan tuzilgan shartnomalar
boʻyicha tenderlarda shaffoflik yoʻqligi xabar qilingan.Bu tizimni yengish va korrupsiyasiz
hayotni ta’minlash,shaffof va odil boshqaruv tizimini joriy qilish hamda farovon hayotni
ta’minlash borasida ham qonunlar qabul qilingan bularga misol qilib Jinoyat kodeksi da
yoritilgan 210-211-moddasida pora olish ,pora berish va unga ma’muriy chora ko’rishga
qaratilgan alohida qonunlar ishlab chiqilgan.E’slatib o’tamizki jamiyatda ,,pora’’ni faqatgina
pul ko’rinishida bo’ladi dep o’ylaydigan odamlar ham topiladi ammo ma’lum bir ishning
bitishi evaziga so’raladigan har qanday ,,sovg’a’’ yoki manfaatlar to’qnashuvi natijasida 2
tarafga foyda keltiruvchi harakatlar(shaxsiy manfaatlarni qondirish va mulkni ko’paytirish
borasida) hammasini ,,pora’’ dep atash mumkin.Yanayam soddaroq tushintirib o’tamiz,
G‘arbda xizmatchilar belgilangan miqdordan qimmat bo‘lmagan sovg‘alarni olish huquqiga
ega va undan ortiq sovg‘alar esa daromadlar to‘g‘risidagi deklaratsiyaga kiritiladi.
Xususan, AQShda mansabdor shaxsga beriladigan sovg‘aning qiymati $50 dan oshmasligi
lozim, aks holda bu pora hisoblanadi. Mansabdor qimmatbaho sovg‘a olishni xohlagan
taqdirda, u buning uchun o‘z tashkilotining ish axloqi masalalari bilan shug‘ullanadigan
xodimidan ruxsat olishi zarur bo‘ladi. Buyuk Britaniyada hukumat a’zosi qiymati 140 funt-
sterlinggacha bo‘lgan “qaytarilmaydigan” sovg‘a qabul qilishi mumkin. Agar sovg‘a qimmatroq
tursa, holda u beruvchiga shunga teng qiymatdagi sovg‘a bilan javob qaytarishi zarur bo‘ladi.
Agar vazir sovg‘ani o‘zida qoldirishni xohlasa, u sovg‘aning haqiqiy qiymati va ₤140
o‘rtasidagi farqni budjetga to‘lashi lozim bo‘ladi [11]. 2022-yilning 8-noyabrida kuchga
kirgan O‘zbekiston Respublikasi “Davlat fuqarolik xizmati to‘g‘risida”[12]gi Qonunida davlat
xizmatchisi tomonidan sovg‘a olishga taqiq nazarda tutilmagan. Bizningcha, O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik kodeksida ham xuddi Rossiya qonunchiligidagi kabi tegishli taqiqlar
aks etishi zarur A.D. Barisheva ham sovg‘aning sherikka boshqaruv toifasi sifatida ta’sir
ko‘rsatish xususiyatini (“yumshoq kuch” ning namoyon bo‘lishi) ajratib ko‘rsatadi, sovg‘a
oluvchini qandaydir bir darajada “qarzdor” qilib qo‘yadi. Agar ish bo‘yicha sherik
birinchi uchrashuvda o‘zaro til topishga erisholmagan bo‘lsa, u keyingi marta katta ehtimol
bilan sovg‘a ko‘tarib keladi, muzokaralar paytida o‘zini yanada yumshoq va sodiqroq
tutadi, biror narsada yon bosishga rozi ekanligini bildiradi [5]. Tajribali boshqaruvchilar
tashkilotlarga to‘g‘ri, ehtiyotkor, o‘rinli, esda qoladigan, biroq ko‘zga tashlanmaydigan
sovg‘alar berishni maslahat beradi. Ish yuzasidan sheriklar, qoidaga ko‘ra, tanlangan
sovg‘a g‘oyasining o‘ziga xosligiga, shuningdek, u beriladigan vaziyatga va usuliga alohida
e’tibor qaratadilar. T.Y.Bistrova o‘z tadqiqotida sovg‘a berish san’ati sovg‘a beruvchining
o‘zini va tashkilotini iqtidorli deb bilishini bilvosita nazorat qilishida namoyon bo‘lishini
ta’kidlaydi [6]. Zamonaviy olamda “sovg‘a” tushunchasi yildan yilga tobora
135
tijoratlashtirilmoqda. Xususan, V.I. Ilin [7], har qanday voqelik tufayli yoki ularsiz turli xil
sovg‘alarni ishlab chiqarish va sotishning butun sanoati (industriya) mavjud, deydi.
Bozordagi aksariyat kompaniyalar sovg‘alarni marketing maqsadlarida qo‘llaydilar
(iste’molchilarga mukofotlar topshirish bilan turli konkurslarni e’lon qiladilar va
o‘tkazadilar. O‘z mahsulotlari namunalarini bepul tarqatadilar yoki kompaniyaning ramzi
tushirilgan narsalarni sovg‘a qiladi). Sovg‘a boshqarish va tarbiyalash vositasi sifatida
chiqadi, bu uning rolli vazifalarining xilma-xilligida namoyon bo‘ladi, bu vazifalar V.I. Ilin
[8] tomonidan quyidagicha ifodalangan: – ijtimoiy tarmoqlarni qo‘llab-quvvatlash
(jamiyatda odamlar o‘rtasidagi munosabatlarini rivojlantirishni ta’minlash); – kundalik
hayotda uzilish sodir qilish (muntazam iste’moldan voz kechish, sovg‘a sifatida biror narsa
olish); – sovg‘a oluvchining ijtimoiy mavqeini oshirish va uning jamoatchilik tomonidan
e’tirof etilishi; – sovg‘a berish marosimi (avloddan avlodga o‘tadigan sovg‘a berish
madaniyati shakllanadi); – berish uchun sabablar (bayramlar, unutilmas sanalar, sovg‘a
beruvchi va oluvchi uchun ahamiyatliligiga urg‘u berish bilan vaqt oralig‘ining boshqa
sanalari); – sovg‘a berish marosimlarini ijtimoiy qurilishi (marosimlarni boshqarish, yangi
an’analarni shakllantirish ijodiy jarayoni); – sovg‘alarni ijtimoiy qurilishi (sovg‘alarning
mazmuniga nisbatan trendlar, oqimlar va talablarni shakllantirish); – sovg‘a matn sifatida
(o‘zida muayyan xabarni qabul qiluvchiga olib boradi). Sovg‘aning boshqarish imkoniyatlari
shunchalik ulkanki, bu hodisa o‘zbek qonunchiligida ham mustahkamlanishga ega bo‘lgan.
Davlat sovg‘ani qabul qilish (ayniqsa, qimmatbaho) ko‘pgina mansabdor shaxslarni sovg‘a
beruvchining manfaatlarini ko‘zlab, muayyan harakatlarni amalga oshirishga majbur
qilishini tushunadi.
O’zbekistonda korrupsion holatni qanday yaxshilash mumkin? degan savol tug’ilishi
tayin. Bu savolga javoban; Mirziyoyev hokimiyatga kelganidan soʻng 2017-yilda qabul qilingan
“Korrupsiyaga qarshi kurashish toʻgʻrisida”gi qonun Oʻzbekistonda korrupsiyaga qarshi
kurashishning asosiy huquqiy asosidir. Qonun davlat xizmatchilarining bevosita yoki bilvosita
ishtirok etishi mumkin bo'lgan korruptsiyaga oid huquqbuzarliklar to'g'risida o'z rahbarlarini
xabardor qilishlarini talab qiladi va axborot beruvchilarning himoyasini ta'minlash uchun
mo'ljallangan. Bundan tashqari, qonun ommaviy axborot vositalariga davlat organlaridan
korruptsiyaga oid huquqbuzarliklar to'g'risidagi ma'lumotlarni so'rash huquqini beradi.
Shuningdek, u vazirliklar va boshqa davlat idoralari tomonidan ishlab chiqilayotgan normativ-
huquqiy hujjatlarning korruptsiya uchun yangi imkoniyatlar yaratmasligini ta'minlash uchun
majburiy ekspertizadan o'tkazilishini nazarda tutadi (Kosta Legal 2017).O‘zbekiston
Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasiga muvofiq korrupsiyaga qarshi
kurashish sohasidagi boshqa muhim qonun hujjatlariga quyidagilar kiradi:
konstitutsiya (oxirgi tahrir 2023-yil may oyida kiritilgan)
Jinoyat kodeksi (Oxirgi marta 2023-yil mart oyida davlat mansabdor shaxslarining
noqonuniy o‘zini-o‘zi boyib ketishini bartaraf etish maqsadida o‘zgartirilgan)
“Davlat xizmati toʻgʻrisida”gi qonun (oxirgi tahrir 2022-yil noyabrda kiritilgan)
“Davlat xaridlari toʻgʻrisida”gi qonun (oxirgi tahrir 2021-yil aprelda kiritilgan)
Davlat-xususiy sheriklik toʻgʻrisidagi qonun (oxirgi oʻzgartirish 2019-yil iyun oyida
kiritilgan)
Yuridik yordam ma'lumotlarini tarqatish va undan foydalanishni ta'minlash to'g'risidagi
136
qonun (oxirgi o'zgartirishlar 2017 yil sentyabr oyida kiritilgan)
“Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlarining ochiqligi toʻgʻrisida”gi qonun (oxirgi
oʻzgartirishlar 2014-yil may oyida kiritilgan)
“Elektron hukumat toʻgʻrisida”gi qonun (oxirgi oʻzgartirishlar 2016-yil iyun oyida
kiritilgan)
“Jamoatchilik nazorati toʻgʻrisida”gi qonun (oxirgi tahrir 2018-yil aprelda kiritilgan)
Jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga, terrorizmni moliyalashtirishga
va ommaviy qirgʻin qurollarini tarqatishni moliyalashtirishga qarshi kurashish toʻgʻrisidagi
qonun (oxirgi tahrir 2019-yil yanvar oyida kiritilgan) jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni
legallashtirishga qarshi kurashishning huquqiy asoslarini taʼminlaydi.
2022-yilda kuchga kirgan “Davlat xizmati to‘g‘risida”gi qonun davlat xizmatchilariga
sovg‘alar olish, tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanish hamda xorijiy banklarda hisob
raqamlari ochish yoki chet elda ko‘chmas mulk sotib olishni taqiqlaydi. Shuningdek, u davlat
xizmatchilari uchun majburiy aktivlar va daromadlar deklaratsiyasi tizimini joriy qiladi (AQSh
Davlat departamenti 2022). Biroq, 2022 yil holatiga ko'ra, davlat xizmatchilari uchun
majburiy aktivlar va daromadlarni deklaratsiyalash tizimi hali joriy etilmagan (UNCAC
Koalitsiyasi 2022). Bundan tashqari, Davlat xizmatining 3-moddasiga ko‘ra, qonunning amal
qilish doirasi Prezident, parlament a’zolari, Markaziy saylov komissiyasi a’zolari yoki
Markaziy bankning boshqaruv organlari, sudyalar, huquqni muhofaza qiluvchi organlar va
harbiy xizmatchilarni qamrab olmaydi. Ushbu lavozimlar davlat xizmatchilari hisoblanmasligi
sababli ular mol-mulkini majburiy deklaratsiyalashdan ozod qilinadi.2017-yilda qabul
qilingan “Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi qonunning 7-moddasiga muvofiq
“Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi qonunning ijrosini ta’minlash uchun mas’ul
bo‘lgan davlat organlariga 2020-yilda tashkil etilgan Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi
(O‘zM), Bosh prokuratura, Davlat xavfsizlik xizmati, Ichki ishlar vazirligi, Adliya vazirligi, Bosh
prokuratura huzuridagi Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamenti.Shuningdek,
Korruptsiyaga qarshi kurash bo'yicha Milliy kengash va uning hududiy organlari mavjud
bo'lib, u barcha tegishli muassasalarning sa'y-harakatlarini muvofiqlashtirish va korrupsiyaga
qarshi kurash bo'yicha davlat dasturlarini ishlab chiqishga qaratilgan (8-modda). ACA
Kengashning ishchi organi (8-modda 1) boʻlib, unga senat raisi rahbarlik qiladi.ACA davlat
organlaridan ularning davlat mablag'larini sarflash, davlat aktivlarini sotish va davlat
xaridlari, shuningdek ularning investitsiya loyihalari va davlat dasturlarini amalga oshirish
bo'yicha hujjatlarni taqdim etishni talab qilish huquqini beruvchi profilaktika vakolatiga ega.
Shuningdek, u fuqarolar va yuridik shaxslarning korruptsiyaga oid masalalar bo'yicha
murojaatlarini ko'rib chiqishi va korruptsiyaga oid huquqbuzarliklar bo'yicha ma'muriy
tekshiruvlar o'tkazishi mumkin, natijalari keyinchalik huquqni muhofaza qiluvchi organlarga
yetkazilishi kerak (Dentons 2020). O‘zbekiston Birlashgan Millatlar Tashkilotining
Korruptsiyaga qarshi Konventsiyasi (UNCAC) hamda OECDning Sharqiy Yevropa va Markaziy
Osiyo uchun Korruptsiyaga qarshi kurash tarmog‘i (ACN) doirasidagi asosiy submintaqaviy
tashabbus bo‘lgan Korruptsiyaga qarshi kurash bo‘yicha Istanbul harakat rejasini imzolagan.).
2022 yilda UNCAC koalitsiyasi, UNCAC ijrosini monitoring qiluvchi global fuqarolik jamiyati
tarmogʻi Oʻzbekistonning korrupsiyaga qarshi kurash borasidagi saʼy-harakatlarini baholashni
amalga oshirdi. Ushbu bahoga ko'ra, direktori prezident tomonidan tayinlanadigan
O'zbekiston ACA siyosiy mustaqillik va ijro vakolatlariga ega emas. UNCAC koalitsiyasi (2022
137
yil) bir qancha shov-shuvli holatlarga, jumladan, Toshkent shahar hokimining o‘zi haqiqiy
egasi bo‘lgan kompaniyalarga davlat buyurtmalarini bergani davlat xizmatida manfaatlar
to‘qnashuvining oldini olish bo‘yicha qonunchilikning yomon ijro etilishidan dalolat beradi.
.“Davlat xaridlari to‘g‘risida”gi qonun davlat organlaridan o‘zlarining barcha ochiq
tenderlarini onlayn tarzda e’lon qilishlari va ishtirokchilarning manfaatdor kompaniyalarini
oshkor qilishlari shart bo‘lsa-da, amalda bu qoidalar ko‘pincha chetlab o‘tiladi. Buni yuqorida
tilga olingan, davlat temir yo‘l kompaniyasi bilan ko‘plab e’lon qilinmagan shartnomalar
tuzgan Orient Group ishtirokidagi ish (UNCAC Coalition 2022) isbotladi. Yana bir misol, “Gid
Systems Tashkent” mas’uliyati cheklangan jamiyati davlat qarori bilan umummilliy mulk
hujjatlarini “smart-karta”ga almashtirish bo‘yicha shartnomani tendersiz (Ozodlik radiosi
O‘zbek xizmati, 2020 yil).Boshqa bo‘shliqlar qatoriga jinoiy daromadlarni legallashtirishga
qarshi kurashish to‘g‘risidagi qonun hujjatlarida “davlat mansabdor shaxslari”
tushunchasining aniq ta’rifi yoki shubhali operatsiyalarning aniq mezonlari berilmaganligi,
buning natijasida bunday operatsiyalar tegishli idoralar tomonidan sinchkovlik bilan
tekshirilmasligini o‘z ichiga oladi (UNCAC Koalitsiyasi). 2022). Bundan tashqari, “Davlat
hokimiyati va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi to‘g‘risida”gi qonunda qonun
hujjatlariga rioya etilishini ta’minlaydigan hamda fuqarolarning ochiq axborotni so‘rashda
faolligini oshirishga va ularning axborotdan foydalanish huquqlarini himoya qilishga
undaydigan mustaqil tashqi nazorat va apellyatsiya organi nazarda tutilmagan. . Aksincha,
fuqarolik faolligi, jurnalistik tekshiruvlar va so'z erkinligi tuhmat va haqorat uchun jinoiy
javobgarlik mavjudligi orqali bostiriladi (OECD-ACN 2019).
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, jamiyatlar ushbu muammoning intensivligini kamaytirish
uchun juda ko'p ish qilishi mumkin, ammo hech qanday harakat cheklangan yaxshilanishdan
boshqa narsaga erisha olmaydi va ba'zi talab qilinadigan harakatlar mavjud siyosatda jiddiy
o'zgarishlarni talab qilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2.
↑ Bardhan P. Corruption and development // Journal of Economic Literature. – 1997. –
Vol. 25. – P. 1320. [1] (Wayback Machine saytida 2009-09-20 sanasida arxivlangan)(ingl.)
3.
↑ Tanzi, V. Corruption, Governmental Activities and Markets // IMF Working Paper
94/99. – International Monetary Fund, Washington, DC. – 1994. [2](ingl.)
4.
https://www.transparency.org/
5.
„Uzbekistan Corruption Profile“. Business Anti-Corruption Portal. 2016-yil 5-martda asl
nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 14-iyul.
6.
↑ Follath. „Tashkent's Shakespearean Drama: Scandal Shakes Uzbekistan's“. Spiegel
(2015-yil 3-aprel).
7.
↑ „Corruptions Perceptions Index 2021 for Uzbekistan“ (en). Transparency.org. Qaraldi:
2022-yil 26-aprel.
8.
↑ „Uzbekistan“. Freedom House. 2015-yil 16-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi:
2023-yil 2-aprel.
9.
↑ „Uzbekistan: Torture, corruption and lies“. Amnesty International (2015-yil 13-aprel).
138
10.
↑ „Business Corruption in Uzbekistan“. Business Anti-Corruption Portal. 2016-yil 5-
martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 27-mart.
11.
↑ Follath. „Tashkent's Shakespearean Drama: Scandal Shakes Uzbekistan's“. Spiegel
(2015-yil 3-aprel).
12.
↑ „Uzbekistan“. Heritage Foundation.
13.
↑ „Uzbekistan“. Freedom House. 2015-yil 16-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi:
2023-yil 2-aprel.
14.
↑ Boehler. „Where Corruption in King: 2012 Rankings“. Time NewsFeed (2012-yil 5-
dekabr).
15.
↑ „Swiss open money-laundering probe of Uzbek figure“. AP News (2014-yil 12-mart).
16.
↑ Keena. „US wants to seize allegedly corrupt funds in Irish banks“. Irish Times (2015-yil
1-iyul).
17.
↑ „Uzbekistan“. Freedom House. 2015-yil 16-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi:
2023-yil 2-aprel.
18.
„Business Corruption in Uzbekistan“. Business Anti-Corruption Portal. 2016-yil 5-
martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 27-mart.
19.
(O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017-y., 1-son, 2-modda; Qonun
hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 16.01.2019-y., 03/19/516/2484-son; 24.05.2019-y.,
03/19/542/3177-son, 2019-y., 2-son, 47-modda; Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi,
21.04.2021-y., 03/21/683/0375-son, 19.11.2021-y., 03/21/729/1064-son; 09.08.2023-y.,
03/23/860/0571-son; 05.06.2024-y., 03/24/931/0402-son)
20.
Lex.uz
21.
https://uz.wikipedia.org/
