158
MAFKURANING TARIXIY SHAKLLANISH JARAYONI VA UNING IJTIMOIY
FALSAFIY MAZMUNI
Sodiqov Abduhalil Abduqaxxor o'g'li
Namangan davlat pedagogika instituti mustaqil tadqiqotchisi
Is`hoqxon Ibrat nomidagi Namangan Davlat chet tillari instititi “Gumanitar fanlar va
jismoniy tarbiya”kafedrasi stajyor-o`qituvchisi
+998 99 973 17 39; E-mail: sodiqovabduhalil1993@gmail.com
https://orcid.org/0009-0009-7874-9402
https://doi.org/10.5281/zenodo.15123579
Annotatsiya:
Ushbu maqola mafkuraning tarixiy shakllanishi va evolyutsiyasini tahlil
qiladi. Shuningdek, mafkuraning falsafiy, ijtimoiy va siyosiy omillar asosida qanday
rivojlanganligi ko‘rib chiqiladi. Zamonaviy mafkuraviy jarayonlarning jamiyat hayotiga ta’siri
ham tahlil qilinadi. Maqola mafkuraning rivojlanish bosqichlarini izchil yoritib, uning bugungi
kunda globallashuv va axborot jamiyati sharoitida qanday shakllanayotganini yoritadi.
Kalit so‘zlar:
Mafkura, falsafa, jamiyat, globallashuv, mafkuraviy qarashlar, axborot
madaniyati.
Аннотация:
В данной статье анализируется историческое формирование и
эволюция идеологии. Также рассматривается развитие идеологии на основе
философских, социальных и политических факторов. Анализируется влияние
современных идеологических процессов на жизнь общества. Статья последовательно
освещает этапы развития идеологии и показывает, как она формируется сегодня в
условиях глобализации и информационного общества.
Ключевые
слова:
Идеология,
философия,
общество,
глобализация,
идеологические взгляды, информационная культура.
Abstract:
This article analyzes the historical formation and evolution of ideology. It also
examines how ideology has developed based on philosophical, social, and political factors. The
influence of modern ideological processes on society is analyzed as well. The article
consistently illuminates the stages of ideological development and shows how it is being
formed today in the context of globalization and information society.
Keywords:
Ideology, philosophy, society, globalization, ideological views, information
culture.RetryClaude can make mistakes. Please double-check responses.
Kirish:
Mustaqillik yillarida Respublikamizda amalga oshirilayotgan islohotlarning
markazida inson va uning manfaatlari turadi. Barcha o‘zgarishlarning pirovard maqsadi aholi
farovonligini oshirishga qaratildi. 2017 yildan e’tiboran barcha sohalarda davlat o‘z
taraqqiyotining yangi bosqichiga qadam qo‘ydi. Barcha sohalarda keng ko‘lamli qayta qurish
va islohotlarning yangi davri boshlandi. E’tiborning asosiysi, ko‘p yillardan buyon yetilib
qolgan masalalar va xalq manfaatlari muammolarini hal qilish edi. Yangilanayotgan
O‘zbekiston tarixidagi muhim yangiliklardan biri, bu ijtimoiy sohani rivojlantirish bo‘ldi.
1
Mafkura insoniyat taraqqiyotida muhim o‘rin tutuvchi ijtimoiy va madaniy hodisa bo‘lib, u
jamiyatning ma'naviy yo‘nalishini belgilaydi.
Mafkura – bu biror guruh yoki jamiyat tomonidan qabul qilingan, o‘sha jamiyatning
qiymatlari, e’tiqodlari, siyosiy va ijtimoiy maqsadlariga asoslangan tizimli fikrlar majmuasidir.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 2 fevraldagi “Ish haqi, pensiya, nafaqa va stipendiyalarni to‘lash
mexanizmini takomillashtirishga doir qo‘shimcha 328 chora - tadbirlar to‘g‘risida” gi PQ-2753 son qarori edi.
O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017 y., 6-son, 73-modda.
159
Uning shakllanish jarayoni asosan tarixiy, iqtisodiy, madaniy va siyosiy sharoitlarga bog‘liq.
Adabiyotlar tahlili va metodlar.
Dastlabki mafkuraviy qarashlar insoniyatning ibtidoiy
jamoa tuzumida shakllangan bo‘lib, ular asosan diniy e’tiqodlar va mifologik tasavvurlar
orqali namoyon bo‘lgan. Ushbu davrda mafkura insonlar o‘rtasida ijtimoiy tartibni saqlash va
ularni umumiy qadriyatlar asosida birlashtirish vositasi sifatida xizmat qilgan.
«Mafkura»tushunchasi fanda chuqur tahlili qilingan tushunchalardan biri hisoblanadi. Uni
birinchi bo‘lib ilmiy iste’molga XVIII asr fransuz faylasufi va siyosatchisi A.Destut de Trasi
taklif qilgan bo‘lib, u bu atamani insoniy hissiy tajribadan kelib chiqadigan g‘oyalar doktrinasi
sifatida talqin qilgan. Destut de Trasi tabiiy ma’lumotlar kabi «mafkura» ham aniq ilmiy
bo‘lishi kerak, deb hisoblagan.
2
Shunday ekan, mafkura nafaqat ilmiy, balki amaliy ahamiyatga
ega bo‘lgan tushuncha sifatida har bir jamiyat hayotida muhim o‘rin tutadi.
Mafkura har qanday jamiyatning ijtimoiy va siyosiy tuzilishiga ta’sir etuvchi asosiy
omillardan biri hisoblanadi. Uning jamiyatdagi roli, shakllanishi va ijtimoiy guruhlar
manfaatlarini ifodalash darajasi turli falsafiy yondashuvlar orqali talqin etilgan. Ayniqsa,
Marks va Engels
mafkuraga sinfiy nuqtayi nazardan yondashib, uni hukmron sinf
manfaatlariga xizmat qiluvchi g‘oya sifatida baholagan. Ularning fikricha, mafkura real
ijtimoiy hayotning aksidir va jamiyatda mavjud bo‘lgan iqtisodiy hamda ijtimoiy
munosabatlarga bog‘liq holda shakllanadi.
"
Nemis mafkurasi" va "Kapital" asarlarida Marks
va Engels mafkurani tuzumning iqtisodiy asoslari bilan bog‘liq bo‘lgan ideologik tizim sifatida
tushuntiradilar. Ularning nazariyasiga ko‘ra, jamiyatda har doim hukmron sinf va qarama-
qarshi sinf mavjud bo‘lib, mafkura aynan hukmron sinf manfaatlarini himoya qilish vositasi
sifatida ishlaydi. Shu sababli, mafkuraviy g‘oyalar jamiyatning haqiqiy manfaatlarini emas,
balki hokimiyat tepasida turgan sinfning manfaatlarini ifodalaydi.
Mafkura iqtisodiy munosabatlarning mahsuli bo‘lib, hukmron sinf o‘z hokimiyatini
saqlab qolish uchun diniy, huquqiy va siyosiy mafkuralarni ishlab chiqadi. Masalan,
kapitalistik jamiyatda individ tushunchasi, erkin bozor, egalik huquqi kabi g‘oyalar
mafkuraviy vositalar orqali odamlarning ongiga singdiriladi. Marks va Engels mafkurani
haqiqiy hayotni buzib ko‘rsatuvchi, jamiyatga yolg‘on tasavvurlarni singdiruvchi mexanizm
deb hisoblaydi. Masalan, kapitalistik jamiyatda boylik va muvaffaqiyat individual mehnat
natijasi sifatida talqin qilinadi. Aslida esa, Marksga ko‘ra, bu mehnat taqsimoti va
ekspluatatsiya natijasi bo‘lib, boylik jamiyat a’zolarining umumiy mehnati bilan yaratiladi.
Marks bunday yolg‘on ong bilan kurashishning yagona yo‘li – tarixiy materializm va sinfiy
kurash ekanligini ta’kidlaydi.
Muhokama
. Bugungi kunda mafkura globallashuv jarayonlari ta’sirida rivojlanmoqda.
Axborot texnologiyalarining jadal rivojlanishi mafkuraviy g‘oyalar tarqalishining tezlashishiga
olib keldi. Demokratik qadriyatlar, ekologik mafkura, inson huquqlari va gender tengligi kabi
tushunchalar zamonaviy mafkuralarning asosiy yo‘nalishlariga aylandi. Shu bilan birga,
mafkuraning milliy va diniy omillar bilan uyg‘unlashuvi ham kuzatilmoqda. Mafkura har
qanday jamiyatning ma’naviy-ruhiy asosini tashkil etib, uning taraqqiyot yo‘nalishini belgilab
beradi. Yangi O‘zbekiston mafkurasi ezgulik, odamiylik va gumanizm tamoyillariga asoslangan
bo‘lib, bu yondashuv xalqimizning ko‘p asrlik hayotiy tushuncha va qadriyatlari bilan
chambarchas bog‘liqdir. Mafkura nafaqat davlat siyosatining yo‘nalishini belgilovchi g‘oya,
2
Дестют де Траси .Основы идеологии. – Москва Академический проект; Алма-Матер, 2013. – 336 с.
160
balki xalq ongini tarbiyalaydigan va jamiyatni ma’naviy jihatdan yuksaltiradigan kuch sifatida
ham namoyon bo‘ladi. Shu bois, bugungi kunda milliy va umuminsoniy qadriyatlarni
singdirish, jamiyatning fikr tarbiyasini shakllantirish eng muhim masalalardan biri
hisoblanadi. «Biz yaratayotgan yangi O‘zbekistonning mafkurasi ezgulik, odamiylik,
gumanizm g‘oyasi bo‘ladi. Biz mafkura deganda, avvalo, fikr tarbiyasini, milliy va
umuminsoniy qadriyatlar tarbiyasini tushunamiz. Ular xalqimizning necha ming yillik hayotiy
tushuncha va qadriyatlariga asoslangan».
3
Yangi O‘zbekiston mafkurasi xalqimizning necha
ming yillik tarixiy tajribasiga asoslanib, ezgulik, odamiylik va gumanizm g‘oyalariga tayanadi.
Bu mafkura jamiyatni ma’naviy jihatdan boyitish, insoniy fazilatlarni yuksaltirish va milliy
hamda umuminsoniy qadriyatlarni mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu bois, mafkuraviy
tarbiya va fikr shakllanishi jarayoni davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib
qoladi. Bu tamoyillar asosida shakllangan mafkura Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot yo‘lida
muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Mafkura jamiyat hayotining ajralmas qismi bo‘lib, uning targ‘iboti doimiy va uzluksiz
jarayon sifatida kechadi. Har bir davr o‘z mafkurasini ilgari suradi, uni keng jamoatchilik
ongiga singdirish uchun turli vositalardan foydalanadi. Mafkuraviy targ‘ibot jamiyatning
ma’naviy barqarorligini ta’minlash, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni mustahkamlash
hamda kelajak avlod ongini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Shu bois, u hech qachon
yakunlanmaydigan, balki doimiy rivojlanib boradigan jarayondir. Zero, mafkura yangi ishlarga
ilhomlantiruvchi, harakatga undaydigan tirik ruhdir. U doimiy tirik bo‘lishi uchun ma’rifat va
ma’naviyat bilan sug‘orilib turilishi lozim. Jamiyat mafkurasiz, maqsadsiz yashay olmaydi,
mafkura xar qanday jamiyat xayotida zarur. Ta’sir kuchiga ega bo‘lmagan, harakaциz mafkura
esa safsatabozlikdan o‘zga narsa emas, mafkura bo‘lmasa, odam, jamiyat, davlat o‘z yo‘lini
yo‘qotishi muqarrar. Qachonki, insonlar ijtimoiy-siyosiy hayotda milliy mafkuraning asosi
sanalgan g‘oyalarga xos ravishda harakat qila olganlaridagina milliy g‘oya xalqning,
millatning, insonlarning e’tiqodiga aylanadi.
4
Mafkura har qanday jamiyatning ijtimoiy-siyosiy
barqarorligini ta’minlovchi asosiy omillardan biridir. U jamiyat va davlatga yo‘nalish berib,
maqsad sari harakat qilish uchun zarur bo‘lgan ruhiy va ma’naviy asosni yaratadi. Agar
mafkura o‘zining ta’sir kuchini yo‘qotsa yoki amaliy harakat bilan qo‘llab-quvvatlanmasa, u
faqat bo‘sh gapga aylanib, jamiyat taraqqiyotiga xizmat qilmaydi.
Haqiqiy mafkura xalqning e’tiqodi, qadriyatlari va orzulari bilan uyg‘un bo‘lgandagina,
millatning birdamligini mustahkamlash va davlat taraqqiyotini ta’minlashga xizmat qiladi.
Shuning uchun har bir inson va jamiyat a’zosi milliy mafkuraning mohiyatini chuqur anglab,
uning asosiy g‘oyalari ruhida yashashi va harakat qilishi zarur. Faqat shu yo‘l bilan milliy
mafkura xalqning ichki ishonchiga, millatning ma’naviy tayanchiga aylanadi.
Xulosa
: Mafkura insoniyat tarixining ajralmas qismi bo‘lib, u har bir davrda o‘ziga xos
shakllarga ega bo‘lgan. Dastlab diniy va mifologik asoslarda shakllangan mafkura keyinchalik
falsafiy, siyosiy va ilmiy yo‘nalishlarda rivojlandi. Hozirgi zamonda mafkura globallashuv,
texnologik taraqqiyot va ijtimoiy o‘zgarishlar natijasida yangi shakllarni kasb etmoqda. Shu
sababli, mafkuraning evolyutsiyasini o‘rganish jamiyat rivojlanishining muhim jihatlaridan
biri hisoblanadi. Mafkura – bu jamiyatdagi turli guruhlarning manfaatlariga xizmat qiluvchi
3
O‘zbekiston Respublikasining «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi Qonuni. 2021 yil 5 iyul.
4
Toshbekova M O‘zbekistonda mafkuraviy tahdidlarni bartaraf etishning ijtimoiy-siyosiy mexanizmlari. Falsafa fanlari
bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati Toshkent – 2023. B–17
161
qudratli vositadir. Inson o‘zining atrof-muhitga nisbatan mustaqil fikr yurita olishi, tahlil
qilish va tanqidiy yondashishi orqali mafkura ta’siridan xalos bo‘lishi mumkin. Har bir inson
mafkuraning qanday shakllanishini, unga qanday ta’sir qilishini tushunsa, u erkin fikrlash
va
ongli qaror qabul qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shu bois, mafkuraviy jarayonlarni tushunish
har bir ongli inson uchun muhim masala hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 2 fevraldagi “Ish haqi, pensiya, nafaqa
va stipendiyalarni to‘lash mexanizmini takomillashtirishga doir qo‘shimcha 328 chora -
tadbirlar to‘g‘risida” gi PQ-2753 son qarori edi. O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari
to‘plami, 2017 y., 6-son, 73-modda.
2.
Дестют де Траси .Основы идеологии. – Москва Академический проект; Алма-
Матер, 2013. – 336 с.
3.
O‘zbekiston Respublikasining «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi
Qonuni. 2021 yil 5 iyul.
4.
Toshbekova M O‘zbekistonda mafkuraviy tahdidlarni bartaraf etishning ijtimoiy-siyosiy
mexanizmlari. Falsafa fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati
Toshkent – 2023
