139
NEYROLINGVISTIKA NAZARIYALARI VA MODELLARINING UMUMIY
KOʻRINISHI
Goʻzal Mirzayeva
ToshDOʻTAU tayanch doktoranti
E-mail: guzelmirzayeva77@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15113704
Annotatsiya.
Neyrolingvistika, til va miya oʻrtasidagi oʻzaro ta'sirlarni oʻrganadigan fan
sohasidir. Ushbu maqolada, neyrolingvistikaning asosiy nazariyalariga va modellariga e'tibor
qaratilib, ularning tilshunoslik sohasidagi ahamiyati tahlil qilinadi. Neyrolingvistika tilning
miya jarayonlariga qanday bog'liqligini, til oʻrganish va ishlatish jarayonlarini tushuntiradi.
Asosiy ilmiy yondashuvlar, kognitiv jarayonlar va miya yarimsharalarining tilga ta'siri,
shuningdek, neyrobiologik asoslar tahlil qilinadi. Mazkur maqolada tarixiy tadqiqotlardan to
zamonaviy modellar va nazariyalargacha boʻlgan rivojlanish jarayoni muhokama qilinadi, shu
bilan birga, til va miya oʻrtasidagi oʻzaro ta'sirni tushuntirishga qaratilgan muhim tadqiqotlar
va nazariyalar taqdim etiladi.
Kalit soʻzlar:
neyrolingvistika, til, miya, kognitiv jarayonlar, Broca hududi, Wernicke
hududi, tilshunoslik, miya yarimsharalari, lateralizatsiya, neyrobiologik asoslar.
Abstract:
Neuro-linguistics is a field of study that examines the interactions between
language and the brain. This paper focuses on the key theories and models of neuro-linguistics
and analyzes their significance in the field of linguistics. Neuro-linguistics explores how
language is linked to brain processes, and it explains the processes of language learning and
usage. The main scientific approaches, cognitive processes, the effect of brain hemispheres on
language, as well as neurobiological foundations are analyzed. The article discusses the
development of neuro-linguistics, from historical research to contemporary models and
theories, presenting key studies and theories aimed at explaining the interaction between
language and the brain.
Keywords:
neuro-linguistics, language, brain, cognitive processes, Broca's area,
Wernicke's area, linguistics, brain hemispheres, lateralization, neurobiological foundations.
Neyrolingvistika – bu til va miya oʻrtasidagi oʻzaro ta'sirlarni oʻrganadigan fan sohasidir.
Til va uning miya strukturalarida qanday shakllanishi, qayta ishlanishi va ishlatilishini
tushunish neyrolingvistikaning asosiy maqsadlaridandir. Ushbu soha koʻplab nazariyalar va
modellarni oʻz ichiga oladi, ular miya va tilning funktsional oʻzaro ta'sirini tushuntirishga
harakat qiladi. Bu maqolada, dunyo tilshunosligida neyrolingvistikaga oid asosiy nazariya va
modellar koʻrib chiqiladi va ularning lingvistik tadqiqotlardagi ahamiyati tahlil qilinadi.
Neyrolingvistika dastlab XX asr boshlarida tilshunoslik va nevrologiyaning birlashishi
natijasida paydo boʻlgan. Bu sohada dastlabki tadqiqotlar til buzilishlarini oʻrganish va miya
jarohatlari bilan bog'liq boʻlgan til funktsiyalarini tahlil qilishga qaratilgan edi. Keyinchalik, bu
tadqiqotlar kengayib, miya va til oʻrtasidagi murakkab munosabatlarni aniqlash uchun turli
usullar va modellar ishlab chiqildi (Pinker, 1994).
Bugungi kunda neyrolingvistika tilshunoslikda juda muhim oʻrin tutadi. Bu soha tilning
miya jarayonlariga qanday bog'liqligini, til oʻrganish va ishlatish jarayonlarini qanday
tushuntirish mumkinligini oʻrganadi. Neyrolingvistika tilning kognitiv jarayonlarini, miya
yarimsharlarining tilga ta'sirini va tilning neyrobiologik asoslarini tahlil qiladi (Friederici,
140
2011).
Neyrolingvistikaning rivojlanishi bilan tilshunoslikda yangi yondashuvlar paydo boʻldi.
Bugungi kunda bu sohada koʻplab nazariyalar va modellar mavjud boʻlib, ular til va miya
oʻrtasidagi oʻzaro ta'sirni tushuntirishga harakat qiladi. Ushbu maqolada biz neyrolingvistika
sohasidagi eng muhim nazariya va modellarni koʻrib chiqamiz, ularning asosiy tamoyillari va
tilshunoslikka qoʻshgan hissalarini tahlil qilamiz.
Neyrolingvistika sohasining rivojlanishi koʻplab tadqiqotlar va kashfiyotlar bilan bog'liq.
XIX asr oxirida va XX asr boshlarida tilshunoslik va nevrologiya sohalarining birlashishi
neyrolingvistikani shakllantirishda muhim rol oʻynadi.
Neyrolingvistikada dastlabki muhim kashfiyotlardan biri fransuz jarrohi Paul Broca
tomonidan amalga oshirildi. 1861 yilda Broca miya shikastlanishi natijasida nutq qobiliyatini
yoʻqotgan bemorlarni oʻrganib, nutq ishlab chiqarish bilan bog'liq miya hududini aniqladi. Bu
hudud "Broca hududi" deb nomlandi (Broca, 1861). Shuningdek, Karl Wernicke 1874 yilda nutq
tushunishi bilan bog'liq boshqa bir miya hududini aniqladi, bu hudud esa "Wernicke hududi"
deb ataldi (Wernicke, 1874).
Til funktsiyalarining miya yarimsharlarida qanday joylashgani haqida dastlabki
tadqiqotlar XIX asr oxirlarida amalga oshirildi. Roger Sperry va Michael Gazzaniga tomonidan
1960-yillarda oʻtkazilgan tadqiqotlar tilning chap yarimsharda dominant ekanligini koʻrsatdi
(Gazzaniga, 2000). Ushbu tadqiqotlar lateralizatsiya nazariyasini yanada rivojlantirdi.
Noam Chomsky tomonidan ishlab chiqilgan Universal Grammatika nazariyasi
neyrolingvistikaning rivojlanishiga katta hissa qoʻshdi. Chomsky, til oʻrganish qobiliyati inson
miyasida biologik jihatdan dasturlashtirilganligini ta'kidladi (Chomsky, 1965). Bu nazariya til
oʻrganish jarayonlarining neyrobiologik asoslarini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega boʻldi.
Neyrolingvistikada bir qator nazariyalar va modellar mavjud boʻlib, ular til va miya
oʻrtasidagi murakkab munosabatlarni tushuntirishga harakat qiladi.
Broca hududi til ishlab chiqarish bilan bog'liq boʻlsa, Wernicke hududi til tushunish bilan
bog'liq. Ushbu hududlar orasidagi oʻzaro bog'liqlik afaziya (nutq buzilishi) holatlarini
tushuntirishda muhim rol oʻynaydi (Friederici, 2011).
Tilning chap yarimsharda dominantligi lateralizatsiya nazariyasini tasdiqlaydi. Bu
nazariya til funktsiyalarining miya yarimsharlarida qanday joylashganini tushuntiradi
(Gazzaniga, 2000).
Chomsky tomonidan ishlab chiqilgan Universal Grammatika nazariyasi til oʻrganish
qobiliyatining biologik asoslanganligini ta'kidlaydi. Bu nazariya tilshunoslikda katta
ahamiyatga ega boʻlib, til va miya oʻrtasidagi munosabatlarni tushuntirishda qoʻllaniladi
(Chomsky, 1965).
Neyrolingvistikada turli modellar til va miya oʻrtasidagi munosabatlarni tushuntirishga
harakat qiladi.
Til va miya oʻrtasidagi munosabatlarni tushuntirishda holistik model va modular
yondashuv muhim rol oʻynaydi. Holistik model tilning miya boʻylab keng tarqalgan
tarmoqlarini oʻrganadi, modular yondashuv esa til funktsiyalarining miya hududlari boʻyicha
modullarga boʻlinishini ta'kidlaydi (Poeppel, 2012).
Dual-Stream Model tilni qayta ishlash jarayonini dorsal va ventral oqimlarga boʻladi.
Dorsal oqim tilning sensorimotor jihatlarini, ventral oqim esa semantik va sintaktik jihatlarini
qayta ishlash bilan shug'ullanadi (Hickok & Poeppel, 2007).
141
Konnektsionistik modellar va neyron tarmoq modellar tilni qayta ishlash jarayonini
simulyatsiya qilishda qoʻllaniladi. Ushbu modellar til va miya oʻrtasidagi munosabatlarni
oʻrganishda yangi yondashuvlarni taqdim etadi (Elman, 1990).
Fonologik qayta ishlash tilning asosiy jarayonlaridan biridir. Bu jarayon fonemalarni
tanib olish va ularni ishlab chiqarishni oʻz ichiga oladi.
Fonologik loop ishchi xotiraning bir qismi boʻlib, tilni qayta ishlashda muhim rol oʻynaydi.
Bu tizim fonemalarni qisqa muddatli xotirada ushlab turishga yordam beradi va til ishlab
chiqarish jarayonida ularni qayta ishlaydi (Baddeley, 2003).
Fonologik qayta ishlash jarayonlari neyrolingvistikaning asosiy tadqiqot mavzularidan
biridir. EEG va MEG kabi usullar yordamida fonologik jarayonlarning miya faoliyatidagi
ifodalari oʻrganiladi (Friederici, 2011).
Sintaktik qayta ishlash tilning murakkab jihatlaridan biridir. Bu jarayon soʻzlarni
grammatik qoidalarga muvofiq tuzish va tahlil qilishni oʻz ichiga oladi.
Sintaktik qayta ishlash jarayonlari miya faoliyatida turli hududlarda amalga oshiriladi.
Broca hududi sintaktik strukturalarni qayta ishlashda asosiy rol oʻynaydi (Friederici, 2011).
Garden path modeli sintaktik qayta ishlash jarayonida yuzaga keladigan murakkabliklarni
tushuntirish uchun qoʻllaniladi. Bu model tilni qayta ishlash jarayonida yuzaga keladigan
chalkashlik va noaniqliklarni tahlil qiladi (Frazier, 1987).
Semantik qayta ishlash tilning ma'no jihatlarini oʻz ichiga oladi. Bu jarayon soʻzlarning
ma'nolarini tushunish va ularni kontekstda qoʻllashni oʻz ichiga oladi.
Semantik tarmoqlar soʻzlarning ma'nolarini oʻzaro bog'liq tarzda saqlaydi. Ushbu
tarmoqlar miya faoliyatida turli hududlarda amalga oshiriladi va semantik qayta ishlash
jarayonida muhim rol oʻynaydi (Collins & Loftus, 1975).
Semantik qayta ishlash jarayonlari hozirgi tadqiqotlarda turli modellar yordamida
oʻrganiladi. Bu modellar semantik jarayonlarning miya faoliyatidagi ifodalari va ularning
lingvistik tahlillarini taqdim etadi (Binder et al., 2009).
Pragmatika tilning kontekstual va ijtimoiy jihatlarini oʻz ichiga oladi. Bu jarayon tilning
ijtimoiy muhitda qanday qoʻllanilishini va tushunilishini oʻrganadi.
Pragmatik jarayonlar miya faoliyatida turli hududlarda amalga oshiriladi. Ushbu
jarayonlar tilning kontekstual va ijtimoiy jihatlarini tushunish va qoʻllashda muhim rol oʻynaydi
(Sperber & Wilson, 1986).
Pragmatik jarayonlar kontekstual tushunish va pragmatik inferensiya jarayonlarini oʻz
ichiga oladi. Ushbu jarayonlar tilni qayta ishlash jarayonida yuzaga keladigan murakkabliklarni
tahlil qiladi (Levinson, 1983).
Neyrolingvistika sohasida turli tadqiqot usullari qoʻllaniladi. Ushbu usullar til va miya
oʻrtasidagi munosabatlarni oʻrganishda muhim rol oʻynaydi.
fMRI, EEG va MEG tadqiqotlari:
fMRI, EEG va MEG kabi usullar neyrolingvistik
tadqiqotlarda keng qoʻllaniladi. Ushbu usullar miya faoliyatidagi oʻzgarishlarni oʻlchash va
tahlil qilishda qoʻllaniladi (Poeppel, 2012).
Psixolingvistik tajribalar til va miya oʻrtasidagi munosabatlarni tushuntirishda muhim rol
oʻynaydi. Ushbu tajribalar tilni qayta ishlash jarayonlarini simulyatsiya qilish va oʻrganishda
qoʻllaniladi (Traxler, 2012).
Neyrolingvistika sohasidagi tadqiqotlar turli sohalarda qoʻllaniladi. Ushbu tadqiqotlar til
terapiyasi, logopediya va sun'iy intellekt sohalarida muhim ahamiyatga ega.
142
Neyrolingvistik tadqiqotlar logopediya va til terapiyasi sohalarida keng qoʻllaniladi.
Ushbu tadqiqotlar til buzilishlarini davolash va oldini olishda muhim rol oʻynaydi (Bishop,
1997).
Neyrolingvistik tadqiqotlar mashinasozlik va sun'iy intellekt sohalarida ham qoʻllaniladi.
Ushbu tadqiqotlar tilni qayta ishlash va tushunish jarayonlarini simulyatsiya qilishda
qoʻllaniladi (Jurafsky & Martin, 2009).
Ushbu maqolada neyrolingvistika sohasidagi asosiy nazariya va modellar koʻrib chiqildi.
Neyrolingvistika til va miya oʻrtasidagi murakkab munosabatlarni aniqlashga yordam beradi.
Ushbu sohada koʻplab nazariyalar va modellar mavjud boʻlib, kelgusidagi tadqiqotlar uchun
neyrolingvistika sohasidagi yangi yondashuvlar va tadqiqotlar muhim ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Friederici, A. D. (2011). The brain basis of language processing: from structure to function.
Physiological Reviews, 91(4), 1357-1392. doi:10.1152/physrev.00006.2011
2.
Pinker, S. (1994). The Language Instinct: How the Mind Creates Language. New York:
Harper Perennial.
3.
Baddeley, A. (2003). Working memory: Looking back and looking forward.
Nature
Reviews Neuroscience
, 4(10), 829-839. doi:10.1038/nrn1201
4.
Binder, J. R., Desai, R. H., Graves, W. W., & Conant, L. L. (2009). Where is the semantic
system? A critical review and meta-analysis of 120 functional neuroimaging studies.
Cerebral
Cortex
, 19(12), 2767-2796. doi:10.1093/cercor/bhp055
5.
Bishop, D. V. M. (1997).
Uncommon Understanding: Development and Disorders of
Language Comprehension in Children
. Hove: Psychology Press.
6.
Broca, P. (1861). Remarques sur le siège de la faculté du langage articulé, suivies d’une
observation d’aphémie (perte de la parole).
Bulletins de la Société Anatomique de Paris
, 6,
330-357.
7.
Chomsky, N. (1965).
Aspects of the Theory of Syntax
. Cambridge, MA: MIT Press.
8.
Collins, A. M., & Loftus, E. F. (1975). A spreading-activation theory of semantic processing.
Psychological Review
, 82(6), 407-428. doi:10.1037/0033-295X.82.6.407
9.
Elman, J. L. (1990). Finding structure in time.
Cognitive Science
, 14(2), 179-211.
doi:10.1207/s15516709cog1402_1
10.
Frazier, L. (1987). Sentence processing: A tutorial review. In M. Coltheart (Ed.),
Attention
and Performance XII: The Psychology of Reading
(pp. 559-586). Hillsdale, NJ: Erlbaum.
11.
Friederici, A. D. (2011). The brain basis of language processing: from structure to function.
Physiological Reviews
, 91(4), 1357-1392. doi:10.1152/physrev.00006.2011
12.
Gazzaniga, M. S. (2000). Cerebral specialization and interhemispheric communication:
Does the corpus callosum enable the human condition?
Brain
, 123(7), 1293-1326.
doi:10.1093/brain/123.7.1293
13.
Hickok, G., & Poeppel, D. (2007). The cortical organization of speech processing.
Nature
Reviews Neuroscience
, 8(5), 393-402. doi:10.1038/nrn2113
