157
TALABALARDAGI IMPERАTIV АLGORITMIK TАFАKKURINING
XUSUSIYATLАRI ANIQLASH
Xushvaqtov Umar Norqobilovich
“O‘zbekiston Respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi” Surxondaryo viloyati
hududiy sho’basi bosh mutaxassisi Tel: +998994248086
https://doi.org/10.5281/zenodo.15239318
Аnnotatsiya.
Mazkur maqolada talabalarga algoritmik tillar va dasturlash asoslari fanini
oʼqitishning umumiy xususiyatlari shu bilan birga dasturlash asoslari taʼlimida metodik
innovatsiyalarning mazmun-mohiyati haqida fikirlar yuritilgan, Аlgoritmik faoliyatni
oʼzlashtirish, algoritmlarni yaratish va ularni bajarish koʼnikmasini shakllantirish oʼquvchi
mustaqil ravishda hal qila oladigan amaliy masalalar sinfini kengaytirish imkonini berishi,
algoritmik tillarga oid manbalarning nazariy va amaliy aspektlari atroflicha tahlil qilingan.
Kalit soʼzlar.
Talabalar, algoritmik tillar, dasturlash asoslari, innovatsiya, fanini
oʼqitishdagi oʼziga xos xususiyatlari, yangilanish.
Аlgoritmik masalalarni yechishni oʼrgatishda subʼektiv tajribaga asoslangan mental
modellardan foydalanish oʼz tajribasini tahlil qilishga asoslangan tushunish orqali materialni
oʼzlashtirish sifatini oshirishga yordam beradi [3]. Mental sxemalar va modellar – “tafakkur
jarayonini tasavvur qilish yoki odamga axborot oqimini yengishga imkon beradigan vizual
shaklda axborotni tizimlashtirish jarayonini ifodalashning qulay uslubi” boʼlib, algoritmni
tuzish jarayonini yanada qulayroq qilishga yordam beradi. Bunda tahlil va sintez aqliy
harakatlari rivojlanadi, algoritm, uning har bir elementi tuzilishi idrok etilishi sodir boʼladi.
Mental modellar idrok etishning oʼziga xos xususiyatlarini aks ettirilishi, maʼlumotlarni va
ularning oʼzaro bogʼliqligini tahlil qilishning oʼziga xos mahsuloti sifatida noaniqlikni bartaraf
qiladi va oʼquvchilarga fikrlash va dunyoqarashining oʼziga xos xususiyatlarini namoyish etish
imkonini beradi. Mental modellarni qoʼllash “axborotni siqilgan vizual shaklda olishni afzal
koʼradigan oʼquvchilar tomonidan axborotni olish usullarida sodir boʼladigan oʼzgarishlarni
hisobga oladi” [1, 145-b].
Oʼquvchilarga oʼquv axborotini taqdim etishda pedagog “... sodir boʼlayotgan narsalarni
idrok etish, tahlil qilish, tizimlashtirish, turkumlashtirish va baholashdagi individual farqlar
koʼrinishida axborotni qayta ishlashning individual oʼziga xos usullarini” hisobga olgan holda
axborot oqimining oʼquvchining ichki dunyosiga oʼtishini taʼminlashi kerak [4, 228-b]. “Oʼquv-
pedagogik axborot obʼektiv murakkabligi uning oʼzlashtirilishi uchun subʼektiv qiyinchilikni
belgilaydi, boshqa tomondan, oʼquvchilarning ehtimolli subʼektiv qiyinchiliklarini hisobga
olgan holda, oʼqituvchi axborotning obʼektiv murakkabligini uning tiliga, tuzilishiga va axborot
mazmuniga taʼsir qilgan holda oʼzgartiradi” [5, 128-b]. Oʼquv faoliyatida “agar oʼquv
maʼlumotlarini idrok etish jarayonida fikrlash jarayonlari: tahlil, sintez, mavhumlashtirish,
modellashtirish va boshq. faol ishlatilsa”, fikrlashni rivojlantirish mumkin. [3, 154-b]. S.L.
Rubinshteyn taʼkidlashicha, faqat “alohida vaziyatlar emas, balki tizimlashtirilgan va
umumlashtirilgan tajriba” “uning fikrlash amallarining asosiy tayanchiga aylanadi” [1, 293-b],
shu orqali oʼquvchilar tafakkurini, jumladan, imperativ algoritmik tafakkurni rivojlantirishga
qaratilgan oʼquv faoliyatini tashkil etishga tizimli yondashish zarurligini tasdiqlaydi.
IАT ni rivojlantirish quyidagilarni nazarda tutadi:
- fikrlash amallarini shakllantirish va takomillashtirish;
- mavhumlashtirish koʼnikmasini rivojlantirish;
158
- obʼektlar oʼrtasidagi asosiy aloqalarni va munosabatlarni topish; dalillardan toʼgʼri
xulosa chiqarish; oʼz fikrini aniq, izchil, qarama-qarshiliksiz va asosli ifodalash koʼnikmalarni
takomillashtirish;
- fikrlash amallari va usullarini bir bilim sohasidan boshqasiga oʼtkazish koʼnikmasini
shakllantirish; bashorat qilish va xulosalar chiqarish koʼnikmasi.
Pedagogik amaliyot shuni koʼrsatadiki, ushbu komponentlar bir-biri bilan chambarchas
bogʼliq boʼlib, bir turdagi koʼnikmalarning rivojlanishi boshqalarning rivojlanishiga hissa
qoʼshadi, bunda aqliy harakatlar rivojlanishining uchta asosiy komponenti ajratib koʼrsatiladi:
1. Evristik aqliy harakatlarni shakllantirish uchun asos boʼlgan algoritmik harakatlarga
oʼrgatish;
2. Tanish, oʼzgartirish va nazorat qilish aqliy harakatlarini shakllantirish;
3. Umumlashtirilgan aqliy harakatlarni – tahlil qilish, taqqoslash, tasniflash va boshq.
rivojlantirish [5, 208-b].
Imperativ algoritmik tafakkurni rivojlantirish uchun belgi-ramziy harakatlar alohida
ahamiyatga ega boʼlib, ular oʼquv axborotini oʼzgartirish usullarini belgilab beradi, “oʼquv
materialini aks ettirish, muhimni ajratib koʼrsatish, muayyan vaziyat maʼnolaridan ajratish va
umumlashtirilgan bilimlarni shakllantirish funktsiyasini bajaradigan modellashtirish
harakatlarini ifodalaydi” [4, 15-b]. Ular orasida quyidagilarni ajratib koʼrsatish mumkin:
- almashtirish – obʼektning muhim xususiyatlarini algoritm modeliga oʼtkazish;
- kodlash – algoritmik tilda yoki ijrochiga tushunarli tilda yozish;
- sxemalashtirish – algoritmni koʼrgazmali, idrok etish oson shaklda (blok-sxema, mental
sxema va boshq.) taqdim etish;
- modellashtirish – ajratib koʼrsatilgan muhim xususiyatlar asosida belgi-ramziy modelni
qurish.
Har bir oʼquvchining aqliy amallari va ularning fikrlash shakllari bilan bogʼliqligi har xil
boʼlganligi sababli, yuqori samarali taʼlim jarayoni uchun “oʼquvchining mustaqil aqliy faoliyati
va uning aqliy qobiliyatlari, xotirasi, eʼtibori, uning axloqiy rivojlanishi oʼrtasidagi bogʼliqlikka
tayanish” [3, 14-b], shuningdek, fikrlashning mustaqilligi, moslashuvchanligi, fikrlash tezligi
kabi individual xususiyatlarni hisobga olish va rivojlantirish kerak” [6, 119-b].
Global axborotlashtirish kognitiv jarayonlarda oʼz izini qoldiradi va mental jihatdan
oʼzgarishlarga olib keladi. Yangi texnologiyalar, televidenie, internet, kompьyuter oʼyinlari
taʼsirida texnologik yangiliklarga tobora tortilib borayotgan yosh avlod fikrlashida oʼzgarishlar
roʼy bermoqda, tafakkurning oʼziga xos turi shakllanmoqda. Fikrlash jarayonlaridagi
oʼzgarishlarni tavsiflash uchun “klipli tafakkur” – “doimiy oʼzgaruvchan vaziyat yoki axborotga
javob berishga imkon beradigan tez yuzaki jarayon” atamasi qoʼllaniladi [2, 2-b], “bu
tafakkurning axborot almashinuvining tezlashgan surʼatiga moslashishidir” [6, 158-b]. Аytish
mumkinki, avlod uchun umumiy boʼlgan tafakkurning kognitiv xususiyati shakllanib, bu “biron-
bir vaziyatni tahlil qilish qiyinligi yoki bajara olmasligida ifodalanadi, chunki uning tasviri
fikrlarda uzoq vaqt qolmaydi, deyarli darhol yoʼqoladi va uning oʼrnini yangisi egallaydi” [5, 2-
b], mazkur xususiyat “turli va koʼp yoʼnalishli maʼlumotlarning cheksiz oqimini isteʼmol qilish”
natijasida paydo boʼlgan [3, 271-b].
Tadqiqotchilarning fikricha, tafakkurning yangi turini shakllantirish rivojlanayotgan
axborot jamiyatining tabiiy jarayoni boʼlib, shu sababli taʼlim tizimida bir qator oʼzgarishlar
zarur, chunki nafaqat tafakkur, balki xotira va idrok ham koʼrinishi oʼzgaradi. “Biz gʼoyalar va
159
tasvirlarni tobora tezroq yaratmoqdamiz va qoʼllamoqdamiz, bunda insonlar, joylar, obʼektlar,
tashkiliy shakllar kabi bilimlar barqarorligi tobora kamayib bormoqda”. Tafakkurni klipligi
zamonaviy jamiyatning quyidagi omillari bilan belgilanadi [2, 160]:
1. Hayot surʼati tezlashishi va shunga mos ravishda axborot oqimining oshishi.
2. Qabul qilinayotgan axborot xilma-xilligining ortishi, axborotni uzatishning yangi
audiovizual vositalarining paydo boʼlishi.
3. Аxborotning dolzarbligi, uni olish tezligiga talab. Bugungi kunda “qisqaroq vaqt ichida
iloji boricha koʼproq maʼlumotni oʼzlashtirish” mavjud ehtiyoji [5, 6-b] fikrlash faoliyatida
oʼzgarishlarni keltirib chiqaradi.
4. Insonning “koʼp vazifani bajara olishi” ga ehtiyoj. Zamonaviy jamiyatda insonning bir
nechta vazifalarni parallel ravishda bajarish, koʼpincha bir-biriga bogʼliq boʼlmagan bir
vaqtning oʼzida bajariladigan vazifalar sonini oshirish qobiliyatiga talab katta. Oddiy insonning
miyasi barchasini sifat jihatidan taqqoslash, tahlil qilish va toʼgʼri xulosa chiqarish uchun bir
vaqtning oʼzida bir nechta obʼektlar va sharoitlarni mantiqiy qayta ishlashni amalga oshira
olmaydi, shuning uchun inson olingan maʼlumotni va uni qayta ishlash jarayonini
soddalashtirishga intuitiv intiladi.
5. Ijtimoiy tizimning turli darajalarida dialoglik oshishi.
Tadqiqotlarda ushbu tafakkur “post-matnli” deb atalgan va gazeta shaklida ommaviy
axborot vositasining paydo boʼlishi bilan bogʼliq yana bir jihatni belgilangan – “koʼp sonli qisqa,
bir-biriga bogʼliq boʼlmagan matnlardan tashkil topgan axborot yetkazilishi”, “axborotni uzatish
fragmentar tabiati tufayli hamda oʼzaro bogʼliq voqealarning vaqt oraligʼida yetkazilishi sababli
miya shunchaki voqealar orasidagi bogʼliqlikni idrok eta olmaydi”. Baʼzi ishlarda ushbu
tafakkur turi “raqamli” deb ataladi, zamonaviy avlod ham shu qatorda “raqamli avlod” deb
taʼriflangan boʼlib, unga “avvalgi avlodlarga nisbatan axborot xulq-atvori boshqacha usullari,
jumladan, axborotni isteʼmol qilish, oʼz-oʼzini taqdim etish, jamoatchiliklarga tashkil etish,
texnologik artefaktlar bilan manipulyatsiya qilish tajribasi” xos boʼladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Алферов А.П. Статья “Компьютерные сети. Интернет". Информатика: Сборник
нормативно-методических материалов 1998г. Ростов-на-Дону, 1998
2.
Попов С.В., Трифонова Е.Е. Информатика и образование 8-2003 О проблеме
создания интеллектуальных обучающих систем. Под ред. Иванова Т. В Москва 2003
3.
Лапчик М.П. и др. Методика преподавания информатики: Учебное пособие для
студентов педагогических вузов. - М.: Издательский центр Академия, 2001.
4.
Лафоре Р. Объектно-ориентированное программирование в C++:[пер. с англ.]. –
Издательский дом" Питер", 2013. – С. 6.
5.
Sancho P., Fuentes-Fernández R., Fernández-Manjón B. NUCLEO: Adaptive computer
supported collaborative learning in a role game based scenario //2008 Eighth IEEE
International Conference on Advanced Learning Technologies. – IEEE, 2008. – С. 671-675.
6.
Волчинская Е.К. Информационные технологии и право. М.: Информатика, 2000.
