55
OLIY TA’LIMDA MENTORLIK TIZIMINI JORIY ETISH: “TALABA TALABAGA
USTOZ” LOYIHASINING PEDAGOGIK ASOSLAR
No‘monjonova Dinoraxon Suxrob qizi
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Pedagogika fakulteti
Pedagogika va psixologiya mutaxassisligi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15266306
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida “Talaba talabaga ustoz”
loyihasini joriy etishning nazariy va metodik asoslari tahlil qilinadi. Mentorlik tizimining
talabalarning shaxsiy va kasbiy rivojlanishiga ta’siri, pedagogik jarayonda innovatsion
yondashuvlar orqali amalga oshirilishi, shuningdek, milliy va xalqaro tajribalar asosida loyiha
samaradorligi ko‘rib chiqiladi.
Kalit so‘zlar
: mentorlik, ustoz-shogird, oliy ta’lim, pedagogik innovatsiyalar, talaba
subyektligi, O‘zbekiston ta’lim islohotlari.
Kirish
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi PF-5847-sonli farmoni
bilan tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasi”da ta’lim sifatini oshirish, innovatsion yondashuvlarni joriy etish va talabalar
faolligini kuchaytirish ustuvor yo‘nalishlar sifatida belgilangan . Shu nuqtayi nazardan,
“Talaba talabaga ustoz” loyihasi oliy ta’limda mentorlik tizimini rivojlantirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Kirish
Zamonaviy ijtimoiy-pedagogik muhitda oliy ta’lim muassasalarining asosiy vazifasi
nafaqat nazariy bilimlarni uzatish, balki har tomonlama yetuk, mustaqil fikrlaydigan, ijtimoiy
faollik va kasbiy kompetensiyalarga ega shaxsni shakllantirishdan iboratdir. Bugungi kunda
ta’lim sifati va samaradorligini oshirish, talabalar o‘rtasida o‘zaro ijtimoiylashuvni ta’minlash
va ularning shaxsiy rivojlanish yo‘nalishlarini mustahkamlashda mentorlik tizimi dolzarb
pedagogik texnologiyalardan biri sifatida e’tirof etilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan ilgari surilgan 2022–2026 yillarga
mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida ham oliy ta’lim tizimini
transformatsiya qilish, sifatli inson kapitalini shakllantirish, innovatsion yondashuvlarni joriy
etish ustuvor vazifa etib belgilanmoqda (Lex.uz, 2022). Bu esa, o‘z navbatida, talaba shaxsiga
yo‘naltirilgan, reflektiv va hamkorlikka asoslangan o‘quv muhiti shakllanishini talab qiladi.
Mazkur talab va ehtiyojlarga javoban, mamlakatimiz oliy ta’lim muassasalarida
bosqichma-bosqich amalga oshirilayotgan “Talaba talabaga ustoz” loyihasi nafaqat ijtimoiy-
psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimini shakllantirish, balki ijtimoiy-pedagogik integratsiyaning
yangi shakllarini yaratish borasida muhim qadam bo‘lmoqda. Ushbu loyiha talabalarning
shaxsiy salohiyatini ro‘yobga chiqarish, o‘zaro o‘qitish va tarbiyalash tizimining yangi
innovatsion modelini shakllantirishda katta ahamiyat kasb etadi.
Pedagogik jarayonda mentorlikning afzalliklari bir qator xorijiy tajribalarda ham o‘z
tasdig‘ini topgan. Xususan, AQSh, Kanada, Buyuk Britaniya, Finlyandiya kabi davlatlarda “peer
mentoring” va “peer tutoring” modellarining amaliyotga tatbiq etilishi o‘quvchilarning bilim
darajasi, ijtimoiy adaptatsiyasi va akademik muvaffaqiyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatganligini
ko‘rsatmoqda (Topping, 2005; Colvin & Ashman, 2010). Bu tajriba asosida, O‘zbekiston ta’lim
56
tizimida mentorlikni milliy qadriyatlar, ustoz-shogird an’analari va zamonaviy innovatsion
yondashuvlar sintezida joriy etish muhim pedagogik ehtiyojga aylangan.
O‘zbekiston olimlari, jumladan, T. Mo‘minov (2020), A. Yo‘ldoshev (2021), M. Sattorov
(2022) va boshqalar tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda mentorlik tizimi orqali o‘quv
muhitining ijtimoiylashuvi, talabaning o‘zini anglash, shaxsiy samaradorlik va ijtimoiy kapital
darajasining oshishi alohida ta’kidlanadi. Bu esa, mazkur loyihani pedagogik jihatdan
asoslash, uni tizimlashtirish va metodik yondashuvlarini ishlab chiqishni dolzarb
muammolardan biri sifatida maydonga olib chiqadi.
Shu boisdan, ushbu maqolada “Talaba talabaga ustoz” loyihasining O‘zbekiston oliy
ta’lim tizimida qo‘llanishi, uning nazariy-metodik asoslari, pedagogik mazmuni, amaliy
afzalliklari va milliy-ta’limiy modelini shakllantirish imkoniyatlari tizimli tahlil qilinadi.
Mazkur tahlillar asosida mentorlik tizimi orqali yuqori kasbiy kompetensiyalarga ega, o‘zaro
hamkorlik va shaxslararo munosabatlarda samaradorlik ko‘rsata oladigan ijodiy yetuk
talabani shakllantirishning zamonaviy yo‘llari yoritiladi.
Mentorlik tizimining nazariy asoslari
Mentorlik — bu tajribali shaxsning (ustozning) kamroq tajribaga ega shaxsga
(shogirdga) bilim, ko‘nikma va tajriba o‘rgatish jarayonidir. Pedagogikada bu jarayon
Vygotskiyning “yaqin rivojlanish zonasi” nazariyasiga tayanadi, ya’ni talaba o‘z tengdoshlari
yordamida yuqori natijalarga erishadi. Deweyning reflektiv pedagogikasi esa o‘quvchilarning
mustaqil fikrlash va muammolarni hal qilish qobiliyatini rivojlantirishga yo‘naltirilgan.
“Talaba talabaga ustoz” loyihasining pedagogik asoslari
Mazkur loyiha talabalarning o‘zaro bilim almashinuvi, tajriba orttirishi va shaxsiy
rivojlanishini ta’minlashga qaratilgan. Loyiha doirasida yuqori bosqich talabalari quyi bosqich
talabalarga ustozlik qiladi, bu esa o‘quv jarayonining samaradorligini oshiradi. O‘zbekiston
olimlari, jumladan, Mo‘minov T. (2020) ta’lim islohotlari doirasida mentorlik tizimining
ahamiyatini ta’kidlab o‘tgan .
O‘zbekiston oliy ta’limida mentorlik tizimini joriy etish tajribalari
O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida mentorlik tizimini joriy etish bo‘yicha bir qator
tajribalar mavjud. Masalan, Erasmus+ dasturi doirasida “Oliy ta’lim taraqqiyoti istiqbollari”
jurnalida chop etilgan maqolalarda mentorlik tizimining samaradorligi va uni joriy etish
bo‘yicha tavsiyalar keltirilgan . Shuningdek, “Yoshlar va ilm-fan” jurnalida ham talabalarning
ilmiy faoliyatini rivojlantirishda mentorlikning o‘rni yoritilgan .
Mentorlik tizimining talabalarga ta’siri
Mentorlik tizimi talabalarning shaxsiy va kasbiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu
tizim orqali talabalar o‘zaro hamkorlikda ishlash, muammolarni hal qilish, tanqidiy fikrlash va
liderlik kabi ko‘nikmalarni rivojlantiradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, mentorlik jarayoni
talabalarning o‘z-o‘zini baholash va o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi.
Xulosa
“Talaba talabaga ustoz” loyihasi O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida innovatsion pedagogik
yondashuv sifatida talabalarning shaxsiy va kasbiy rivojlanishiga xizmat qiladi. Loyiha
doirasida joriy etilgan mentorlik tizimi ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi, talabalar
o‘rtasida o‘zaro hamkorlikni kuchaytiradi va ularni mustaqil fikrlashga undaydi. Shu bois,
mazkur loyihani kengaytirish va takomillashtirish O‘zbekiston ta’lim tizimining rivojlanishiga
salmoqli hissa qo‘shadi.
57
Oliy ta’limda zamonaviy pedagogik yondashuvlarning shakllanishi va taraqqiy etishi
sharoitida talaba shaxsining faol, ijodkor va mustaqil fikrlovchi subyekt sifatida shakllanishini
ta’minlovchi mexanizmlarni rivojlantirish dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Mazkur
ehtiyojdan kelib chiqib, “Talaba talabaga ustoz” loyihasining joriy etilishi oliy ta’lim tizimida
mentorlik asosidagi subyekt-subyektli ta’lim munosabatlarini shakllantirishda muhim
pedagogik vosita sifatida maydonga chiqmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi PF-5847-sonli farmoni.
“O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi”.
2.
Mo‘minov, T. (2020). O‘zbekistonda ta’lim islohotlari: hozirgi holati va istiqbollari.
Markaziy Osiyo dasturi, Jorj Vashington universiteti.
3.
“Oliy ta’lim taraqqiyoti istiqbollari” ilmiy-uslubiy jurnali. Erasmus+ Higher Education
Reform Experts-HEREs.
4.
“Yoshlar va ilm-fan” ilmiy-ommabop jurnali. Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi.
5.
Аbdurasulov J. 2024. HARBIY PEDAGOGIKANING BOSHQA FANLAR BILAN
ALOQASI.
Молодые ученые
. 2, 6 (фев. 2024), 48–52.
