84
O‘SMIRLIK DAVRIDA KOMMUNIKATIV USTANOVKALARNI
SHAKLLANISHINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Raximova E’tibor Rustamovna
Urganch davlat universiteti mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15273026
O‘smirlarning gender xulq-atvori bilan bog‘liq masalalar so‘nggi paytlarda olimlar va
amaliyotchilar tomonidan faol muhokama qilinayotgan masalalar qatoriga kiradi. Ma’lumki,
o‘smirlik davrida shaxsning shakllanishiga jinsiy yetilish sezilarli ta’sir ko‘rsatadi [6].
O‘smirlarga tarbiya va individual yondashuvning zamonaviy talablarini jinsning psixologik
xususiyatlarini, maktab o‘quvchisining gender o‘z-o‘zini anglashini hisobga olmasdan
tushunib bo‘lmaydi. F. Rays ta’kidlaganidek, rivojlanish davrining boshida muloqot gomo
ijtimoiy xususiyatga ega bo‘ladi, ya’ni bolalar o‘z jinsidagi tengdoshlari bilan muloqot qilishni
afzal ko‘radilar, keyinchalik esa muloqot geterosotsial tus oladi - har ikki jins vakillari bilan
kommunikativ o‘zaro ta’sirga kirishish tendensiyasi kuzatiladi [6]. O‘smirlik yoshidagi o‘g‘il va
qiz bolalarning muloqotda o‘zini namoyon qilish imkoniyati ko‘p jihatdan ularning
kommunikativ ustanovkalari bilan belgilanadi.
Psixologik tadqiqotlarda o‘g‘il va qiz bolalar muloqotidagi farqlar bolalarning jinsga
ko‘ra alohida guruhlarda ijtimoiylashuvdan o‘tishi va ijtimoiy o‘zaro ta’sirning turli madaniy
me’yorlarini o‘zlashtirishi bilan izohlanadi. A. Banduraning ijtimoiy o‘rganish nazariyasi
nuqtai nazaridan, modellashtirish va teskari aloqa bilan birga keladigan odamlarning haqiqiy
o‘zaro ta’sirini kuzatish insonga ma’lum ijtimoiy vaziyatlarda o‘zini maksimal shaxsiy foyda
bilan tutishni o‘rganish imkonini beradi [2]. E.Igli ijtimoiy rollar nazariyasi erkak va ayol jinsi
vakillariga nisbatan ijtimoiy kutilmalarni ko‘rib chiqadi. Shunday qilib, ayollardan hissiy
iliqlik, g‘amxo‘rlik kutiladi, chunki bunday xususiyatlar ularning ijtimoiy institutlar tomonidan
qo‘llab-quvvatlanadigan ijtimoiy roliga kiradi [7].
Mazkur nazariyalarda xotin-qizlarning ijtimoiylashuvi fenomeni sheriklarni ushlab
turish, o‘zi haqidagi shaxsiy ma’lumotlarni oshkor qilish, nizolardan qochish orqali namoyon
bo‘ladigan ijtimoiy qaramlik modelini o‘zlashtirish orqali tushuntiriladi. Erkak jinsi vakillari
muloqotda sheriklarning qo‘llab-quvvatlashini cheklash va o‘zini oshkor qilishdan qochish
orqali namoyon bo‘ladigan hokimiyat va mustaqillik orqali ijtimoiylashadi. Bir qator
psixologik tadqiqotlar o‘smirlarning muloqot va shaxslararo munosabatlarining gender
xususiyatlarini tahlil qilishga bag‘ishlangan [1]. T.P. Avdulova shaxsning turli gender tiplariga
ega bo‘lgan o‘smirlarda muloqot va o‘z-o‘zini nazorat qilish ehtiyojini o‘rgangan.
U shaxsida feminin va androgin xususiyatlari ustun bo‘lgan o‘smirlarning aksariyatida
muloqotga bo‘lgan ehtiyojning yuqori ko‘rsatkichlari, muloqotni saqlab qolish va muloqot
doirasini kengaytirishga intilish ifodalanganligini aniqladi. Ular uchun umuman shaxslararo
munosabatlar, xayrixohlik va hozirjavoblik muhimdir. Shaxsiyatning maskulin tipiga ega
bo‘lgan o‘smirlarda muloqotga bo‘lgan ehtiyoj o‘rtacha va past darajada namoyon bo‘ladi. Bu
ehtiyoj maskulin o‘smirlar uchun ustunlik qilmaydi, ular yangi aloqalarga intilmaydilar.
Kommunikativ o‘z-o‘zini nazorat qilish darajasi bo‘yicha maskulin, femin va androgin
o‘smirlar farqlanadi.
Birinchisi o‘zini o‘zi nazorat qilishning o‘rtacha yoki yuqori darajasi bilan tavsiflanadi,
ikkinchisi muloqotda o‘zini o‘zi nazorat qilishning o‘rtacha darajasiga ega, ammo o‘zaro ta’sir
vaziyatining o‘zgarishiga javob beradi, ko‘p hollarda sherigiga moslashishga tayyor. Androgin
85
o‘smirlar muloqotda o‘z-o‘zini yuqori yoki o‘rtacha nazorat qiladilar, ular har qanday rolga
oson kirishadilar, muloqot vaziyatining o‘zgarishiga moslashuvchan javob beradilar. 14-16
yoshli maktab o‘quvchilarining do‘stlik va do‘stona muloqot haqidagi tasavvurlarini aniqlab,
Ye.V. Yurkova qizlar o‘g‘il bolalardan farqli o‘laroq, do‘stlikni muloqotga bo‘lgan ehtiyojni
qondirish sifatida ko‘rishga ko‘proq moil ekanligini aniqladi.
N.V. Lanina o‘smirlar va ularning ota-onalari bilan psixologik-pedagogik ish dasturini
ishlab chiqdi va amalga oshirdi [5]. Ushbu dastur o‘smirlarning ijobiy jinsiy rivojlanishini
tuzatish va qo‘llab-quvvatlashni o‘z ichiga olgan. O‘smirlar bilan guruhli mashg‘ulotlar jins
bo‘yicha bir xil bo‘lgan o‘g‘il va qiz bolalar guruhlarida ham, aralash guruhlarda ham
o‘tkazildi. N.V.Lanin zalida bo‘lgani kabi, asosan bir jinsli guruhlarda muvaffaqiyatli jinsiy rolli
moslashuvni ta’minlaydigan muloqot ko‘nikmalari rivojlandi. Aralash guruhlarda esa o‘g‘il va
qiz bolalarning o‘zaro muloqotga kirishish, o‘zaro tushunish va hamkorlik ko‘nikmalarining
optimal kommunikativ ustanovkalarini rivojlantirish uchun sharoit yaratildi.
Ushbu muammoga bo‘lgan keng qiziqishga qaramay, o‘smirlar muloqotining gender
xususiyatlarining ko‘plab masalalari o‘rganilmaganligicha qolmoqda. Biz tomonimizdan
o‘smir yoshdagi o‘g‘il va qiz bolalarning kommunikativ ustanovkalari xususiyatlari kabi jihat
tadqiq etildi. Shuni ta’kidlash kerakki, psixologik bilimlarning zamonaviy bosqichida
kommunikativ ko‘rsatmalar psixologlar tomonidan turlicha talqin qilinadi. A.N. Ivashov va
Ye.V. Zaika fikricha, shaxsning kommunikativ ustanovkalari ma’lum bir uslubda va ma’lum bir
turdagi afzal ko‘rilgan sheriklar bilan munosabatlar o‘rnatishga tayyorlikni ta’minlaydi [4].
V.V. Boyko shaxsning kommunikativ ustanovkasini o‘zaro ta’sir bo‘yicha sheriklarning u
yoki bu turlariga ma’lum bir usul bilan javob berishga tayyorlik sifatida ta’riflaydi, bu mavjud
muloqot tajribasi, ularning mohiyati bo‘yicha shakllangan baholar va kechinmalar bilan
bog‘liq.
Shunday qilib, muallif ustanovkani reaksiya klishelari sifatida, tanish hayotiy
vaziyatlarga, takrorlanuvchi ijtimoiy hodisalarga, tez-tez uchraydigan odamlar tiplariga
ma’lum bir tarzda javob berish odati sifatida ko‘rib chiqadi. O‘z navbatida o‘smirlik davrida
kommunikativ ustanovkalarni yuzaga kelishi ularni shaxs sifatida shakllanishiga ta’sir
ko‘rsatadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Авдулова Т.П. Гендерная социализация и структура общения в отрочестве //
Психологические исследования [Электронный ресурс] : электрон. науч. журн. 2009. №
5(7). URL: http://psystudy.ru (дата обращения 14.01.2014).
2.
Бандура А. Теория социального научения : пер. с англ. / под ред. Н.Н. Чубарь. СПб. :
Евразия, 2000.
3.
Воронцов Д.В. Гендерная психология общения: монография. Ростов н/Д : ЮФУ,
2008.
4.
Ивашов А.Н., Заика Е.В. Методика исследования коммуникативных установок
лично сти // Вопросы психологии. 1991. № 5. С. 162–167.
5.
Ланина Н.В. Психологические особенности полоролевого развития подростков в
семье: автореф. … канд. психол. наук. Воронеж, 2000.
86
6.
Психология человека от рождения до смерти. Психологический атлас человека /
под ред. А.А. Реана. СПб.: Прайм-ЕВРОЗНАК, 2007.
7.
Eagly A., Jonson B. Gender and leadership stile: a meta-analysis // Psychological bulletin.
1990. Vol. 108, № 2. P. 233–256.
