150
O‘ZBEKISTONDA AHOLI XONADONLARI TOMLARIGA O‘RNATILAYOTGAN
QUYOSH PANELLARI AHOLINI KAMBAG‘ALLIKDAN CHIQARISHDA MUHIM
VOSITA
Feruz Raximov
Mustaqil izlanuvchi
feruzmba@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15285752
Kirish
O‘zbekiston Markaziy Osiyodagi eng ko‘p aholiga ega davlatlardan biri bo‘lib, uning
energiya ehtiyojlari urbanizatsiya va iqtisodiy o‘sish tufayli doimiy ravishda oshib bormoqda.
Mamlakatning energiya tizimi asosan tabiiy gazga tayanadi, bu esa ekologik va iqtisodiy
muammolarni keltirib chiqaradi. Shu bilan birga, O‘zbekistonning quyosh energiyasi
salohiyati yuqori bo‘lib, yiliga o‘rtacha 300 quyoshli kun va 4.52 kVt-soat/m² kunlik global
gorizontal nurlanish (GHI) mavjud (IEA - Solar Energy Policy). Quyosh panellari xonadonlarga
o‘rnatilishi orqali nafaqat energiya xarajatlarini kamaytiradi, balki ortiqcha energiyani
davlatga sotish orqali qo‘shimcha daromad keltiradi, bu esa kambag‘allikni kamaytirishda
muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Ushbu maqola quyosh panellarining iqtisodiy foydasini,
kambag‘allikni kamaytirishdagi rolini va O‘zbekistonning turli mintaqalaridagi ta’sirini tahlil
qiladi.
Metodologiya
Maqola quyidagi metodologiyaga asoslanadi:
Ma’lumotlar yig‘ish
: Xalqaro Energiya Agentligi (IEA), Jahon Banki, O‘zbekiston
Statistik Agentligi va boshqa ishonchli manbalardan olingan ma’lumotlar.
Statistik tahlil
: Kambag‘allik darajasi, xonadonlarning elektr iste’moli va quyosh
energiyasi salohiyati bo‘yicha ma’lumotlar tahlili.
Iqtisodiy hisob-kitoblar
: Quyosh panellarining ishlab chiqarish quvvati,
xonadonlarning energiya iste’moli va ortiqcha energiya sotishdan olinadigan daromad
hisoblanadi.
Mintaqaviy taqqoslash
: O‘zbekistonning turli mintaqalaridagi kambag‘allik darajasi va
quyosh panellarining ta’siri tahlil qilinadi.
Statistik ma’lumotlar va tahlil
Kambag‘allik darajasi
2023 yilda O‘zbekiston aholisining 11% milliy kambag‘allik chegarasidan pastda
yashagan, bu taxminan 3.96 million odamni tashkil qiladi (ADB - Uzbekistan Poverty).
O‘rtacha xonadon hajmi 5.2 kishidan iborat deb hisoblasak, bu taxminan 761,538 kambag‘al
xonadonni anglatadi. Mintaqalar bo‘yicha kambag‘allik darajasi turlicha bo‘lib, eng past
ko‘rsatkich Navoiy viloyatida (5.7%), eng yuqori esa Xorazm viloyatida (11.9%) qayd etilgan
(Gazeta.uz - Poverty Decline).
Mintaqa
Kambag‘allik darajasi (%)
Navoiy
5.7
Xorazm
11.9
Buxoro
O‘rtacha pasayish
Samarqand
O‘rtacha pasayish
Namangan
O‘rtacha pasayish
151
Qoraqalpog‘ist
on
O‘rtacha pasayish
Xonadonlarning elektr iste’moli
O‘zbekistonda o‘rtacha xonadon yiliga taxminan 9,360 kVt-soat elektr energiyasi
iste’mol qiladi. Bu hisob-kitob aholining o‘rtacha yillik iste’moli (1,800 kVt-soat) va xonadon
hajmi (5.2 kishi) asosida amalga oshirildi (Enerdata - Uzbekistan Energy). Kunlik iste’mol esa
taxminan 25.6 kVt-soatni tashkil qiladi (9,360 / 365).
Quyosh energiyasi salohiyati
O‘zbekistonning quyosh energiyasi salohiyati yuqori bo‘lib, o‘rtacha GHI 4.52 kVt-
soat/m²/kunni tashkil qiladi. Quyosh panellarining o‘rtacha yillik ishlab chiqarish quvvati 1
kVt uchun 1,600 kVt-soatni tashkil qiladi (IEA - Solar Energy Policy). Masalan, 2 kVt quvvatli
quyosh paneli yiliga 3,200 kVt-soat energiya ishlab chiqaradi.
Hukumat dasturlari
O‘zbekiston hukumati quyosh energiyasini rivojlantirishga katta e’tibor qaratmoqda:
2025 yil yakunigacha 150,000 xonadonga 2-3 kVt quvvatli quyosh panellari o‘rnatish
rejalashtirilgan (IEA - Solar Roadmap).
20,000 kam ta’minlangan xonadonga 1.5-2 kVt quvvatli bepul quyosh panellari
o‘rnatilmoqda (Times of Central Asia - Free Solar Panels).
Ortiqcha energiya uchun subsidiya: 2024 yilda har kVt-soat uchun 1,000 so‘m to‘lanadi
(Times of Central Asia - Incentives).
Iqtisodiy ta’sir
2 kVt quvvatli quyosh paneli yiliga 3,200 kVt-soat energiya ishlab chiqaradi. Agar
xonadon ishlab chiqarilgan energiyaning 50% o‘z ehtiyojlari uchun ishlatib, qolgan 50%
davlatga sotadigan bo‘lsa:
O‘z iste’moli uchun tejam
: 1,600 kVt-soat * 900 so‘m/kVt-soat = 1,440,000 so‘m.
Sotilgan energiya daromadi
: 1,600 kVt-soat * 1,000 so‘m/kVt-soat = 1,600,000 so‘m.
Umumiy foyda
: 3,040,000 so‘m/yil (taxminan 253 AQSh dollari, 1 USD = 12,000 so‘m).
Kam ta’minlangan xonadonlar uchun 1.5 kVt panel:
Ishlab chiqarish: 2,400 kVt-soat/yil.
50% o‘z iste’moli: 1,200 kVt-soat * 900 so‘m = 1,080,000 so‘m.
50% sotish: 1,200 kVt-soat * 1,000 so‘m = 1,200,000 so‘m.
Umumiy foyda: 2,280,000 so‘m/yil (taxminan 190 AQSh dollari).
Hisob-kitoblar
Xonadonlarning elektr iste’moli
O‘rtacha xonadon yiliga 9,360 kVt-soat iste’mol qiladi. Kunlik iste’mol: [ 9,360 / 365 =
25.6 kVt-soat/1kunda ]
Kerakli quyosh paneli quvvati
To‘liq iste’molni qoplash uchun: [ 9,360 / 1,600 = 5.85 kVt ] Ammo hukumat dasturlari
2-3 kVt quvvatli panellarni o‘rnatmoqda, bu iste’molning bir qismini qoplaydi. Ortiqcha
energiyani sotish uchun 5 kVt quvvatdan yuqori panellarni o’rnatish talab etiladi.
Daromad hisob-kitobi
2 kVt panel uchun: [ Umumiy ishlab chiqarish = 2 x 1,600 = 3,200 kVt-soat/yil ] 50% o‘z
iste’moli va 50% sotish: [Tejam = 1,600 x 900 = 1,440,000 so‘m ] [ Sotish daromadi = 1,600 x
1,000 = 1,600,000 so‘m ] [Umumiy foyda = 1,440,000 + 1,600,000 = 3,040,000 so‘m/yil ]
152
1.5 kVt panel uchun: [Umumiy ishlab chiqarish = 1.5 x 1,600 = 2,400 kVt-soat/yil ] [
Tejam = 1,200 x 900 = 1,080,000 so‘m ] [ Sotish daromadi = 1,200 x 1,000 = 1,200,000 so‘m ]
[Umumiy foyda = 1,080,000 + 1,200,000 = 2,280,000 so‘m/yil ]
6 kVt panel uchun: [Umumiy ishlab chiqarish = 6 x 1,600 = 9,600 kVt-soat/yil ] [ Tejam =
4,800 x 900 = 4,320,000 so‘m ] [ Sotish daromadi = 4,800 x 1,000 = 4,800,000 so‘m ] [Umumiy
foyda = 4,320,000 + 4,800,000 = 9,120,000 so‘m/yil ]
Yuqorida eng minimal quvvatdagi quyosh panellari hisob kitobi keltirildi. Ushbu
miqdordan tashqari 5-10 kVt quvvatdagi quyosh panellari o’rnatilishi natijasida kambag’al
oilalar o’rta daromadli oilalarga aylanishimkoniyati oshadi.
Mintaqalar bo‘yicha ta’sir
Kambag‘allik darajasi mintaqalar bo‘yicha turlicha bo‘lib, Xorazm kabi yuqori
kambag‘allik darajasiga ega hududlarda quyosh panellarining ta’siri yanada muhim bo‘lishi
mumkin. Navoiy kabi kambag‘allik darajasi pastroq mintaqalarda esa bu dasturlar iqtisodiy
barqarorlikni yanada mustahkamlashi mumkin. Quyosh panellarining bepul o‘rnatilishi,
ayniqsa, qishloq hududlaridagi kam ta’minlangan xonadonlar uchun katta imkoniyat yaratadi.
Xulosa
Quyosh panellari O‘zbekistonda kambag‘allikni kamaytirishning samarali vositasi
sifatida xizmat qiladi. Ular elektr xarajatlarini kamaytirish bilan birga, ortiqcha energiyani
sotish orqali barqaror daromad manbai yaratadi. Hukumatning 150,000 xonadonga quyosh
panellari o‘rnatish va 20,000 kam ta’minlangan xonadonga bepul panellar taqdim etish
dasturlari kambag‘allikni kamaytirishga katta hissa qo‘shadi. Ushbu dasturlar davom ettirilsa,
O‘zbekiston 2026 yilga kelib kambag‘allik darajasini ikki baravar kamaytirish maqsadiga
erishishi mumkin.
Foydalanilgan manbalar
Xalqaro Energiya Agentligi (IEA): O‘zbekistonda quyosh energiyasi siyosati bo‘yicha
hisobotlar.
Jahon Banki: O‘zbekistondagi kambag‘allik va energiya bo‘yicha ma’lumotlar.
O‘zbekiston Statistik Agentligi: Aholining energiya iste’moli va kambag‘allik statistikasi.
Times of Central Asia: Kam ta’minlangan xonadonlar uchun bepul quyosh panellari va
subsidiyalar haqida maqolalar.
Gazeta.uz: O‘zbekistonda kambag‘allik darajasining pasayishi haqida ma’lumot.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
IEA Solar Energy Policy in Uzbekistan
2.
World Bank Uzbekistan Overview
3.
Times of Central Asia Free Solar Panels
4.
GlobalPetrolPrices Uzbekistan Electricity Prices
5.
6.
7.
Times of Central Asia Solar Incentives
8.
Gazeta.uz Poverty Rate Decline 2024
9.
