77
MAHALLA VA TA'LIM MUASSASALARI O'RTASIDAGI HAMKORLIK - VOYAGA
YETMAGANLAR ORASIDA HUQUQBUZARLIKLAR PROFILAKTIKASINI
SAMARALI AMALGA OSHIRISHNING IMKONIYATI SIFATIDA
СОТРУДНИЧЕСТВО МЕЖДУ РАЙОННЫМИ И ОБРАЗОВАТЕЛЬНЫМИ
УЧРЕЖДЕНИЯМИ - КАК ВОЗМОЖНОСТЬ ЭФФЕКТИВНОЙ
ПРОФИЛАКТИКИ ПРАВОНАРУШЕНИЙ СРЕДИ НЕСОВЕРШЕННОЛЕТНИХ
COOPERATION BETWEEN THE NEIGHBORHOOD AND EDUCATIONAL
INSTITUTIONS-AS AN OPPORTUNITY TO EFFECTIVELY CARRY OUT THE
PREVENTION OF VIOLATIONS AMONG MINORS
Yulchixonov Qudratxo‘ja Abdumajit o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti
magistratura tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15331430
Annotatsiya.
Ushbu maqolada mahalla va ta'lim muassasalari o'rtasidagi hamkorlikning
voyaga yetmaganlar orasida huquqbuzarliklar profilaktikasini samarali amalga oshirishdagi
roli o'rganilgan. Adabiyotlar tahlili asosida hamkorlikning mavjud modellari, yutuq va
kamchiliklari, shuningdek, samaradorligini oshirish yo'llari ko'rib chiqilgan. Mahalla va ta'lim
muassasalari o'rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish orqali huquqbuzarliklar profilaktikasi
samaradorligini oshirish bo'yicha tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so'zlar
: mahalla, ta'lim muassasalari, hamkorlik, voyaga yetmaganlar,
huquqbuzarliklar profilaktikasi, ijtimoiy nazorat, ijtimoiylashuv, oila va maktab hamkorligi.
Abstract.
This article explores the role of cooperation between neighborhoods and
educational institutions in the effective implementation of Juvenile Delinquency Prevention.
Based on the analysis of the literature, the existing models of cooperation, achievements and
disadvantages, as well as ways to improve their effectiveness were considered.
Recommendations have been developed to improve the effectiveness of prevention of
violations by promoting cooperation between the neighborhood and educational institutions.
Keywords:
neighborhood, educational institutions, cooperation, minors, violations
prevention, social control, socialization, family and school cooperation
Аннотация.
В этой статье исследуется роль сотрудничества между районными и
образовательными учреждениями в эффективной профилактике правонарушений
среди несовершеннолетних. На основе анализа литературы были рассмотрены
существующие модели сотрудничества, достижения и недостатки, а также пути
повышения его эффективности. Разработаны рекомендации по повышению
эффективности профилактики правонарушений путем развития сотрудничества
между районными и образовательными учреждениями.
Ключевые слова:
соседство, образовательные учреждения, сотрудничество,
несовершеннолетние, профилактика правонарушений, социальный контроль,
социализация, семейное и школьное сотрудничество
KIRISH
Voyaga yetmaganlar o'rtasida huquqbuzarliklar profilaktikasi zamonaviy jamiyatning
78
muhim vazifalaridan biridir. Statistik ma'lumotlarga ko'ra, so'nggi yillarda dunyo miqyosida,
jumladan O'zbekistonda ham voyaga yetmaganlar o'rtasida huquqbuzarliklar sodir etilishi
muammosi dolzarb bo'lib qolmoqda [1]. Jamiyatda voyaga yetmaganlar tomonidan sodir
etilayotgan huquqbuzarliklar nafaqat huquqni muhofaza qiluvchi organlar, balki ta'lim
muassasalari, oila va mahalla kabi ijtimoiy institutlar uchun ham jiddiy muammo hisoblanadi.
O'zbekistonda mahalla instituti qadimdan ijtimoiy nazorat va tarbiya maskanlaridan biri
bo'lib kelgan. Mahalla o'z hududida yashayotgan yoshlar tarbiyasi, ularning huquqiy ongi va
madaniyatini shakllantirishda muhim rol o'ynaydi [2]. Ta'lim muassasalari esa yoshlarning
intellektual salohiyatini rivojlantirish bilan birga, ularning ijtimoiy moslashuvi va axloqiy
tarbiyasida ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois, voyaga yetmaganlar o'rtasida
huquqbuzarliklar profilaktikasida mahalla va ta'lim muassasalari o'rtasidagi samarali
hamkorlik alohida o'rin tutadi.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqot metodologiyasi sifatida nazariy-tahliliy yondashuv qo'llanilgan bo'lib, mavzuga
oid ilmiy adabiyotlar, qonunchilik hujjatlari, normativ-huquqiy hujjatlar va statistik
ma'lumotlar tahlil qilingan.
O'zbekistonda voyaga yetmaganlar o'rtasida huquqbuzarliklar profilaktikasi masalasi
qonunchilik darajasida "Voyaga yetmaganlar o'rtasida nazoratsizlik va huquqbuzarliklarning
profilaktikasi to'g'risida"gi qonun, "Ta'lim to'g'risida"gi qonun va boshqa huquqiy hujjatlar
bilan tartibga solinadi [3]. Abdullaeva (2022) ta'kidlaganidek, O'zbekistonda voyaga
yetmaganlar o'rtasida huquqbuzarliklarning profilaktikasi tizimida mahalla va ta'lim
muassasalari o'rtasidagi hamkorlikni yanada rivojlantirish zarur [4].
Rossiyalik tadqiqotchi Malinina (2020) ta'lim muassasalari va mahalliy jamiyat
o'rtasidagi hamkorlik modellarini o'rganib, bunday hamkorlik yoshlarning huquqiy
madaniyatini shakllantirishda samarali ekanligini ta'kidlaydi [5]. Xorij tajribasini o'rgangan
tadqiqotchilar Wilson va Miller (2019) esa maktab, oila va jamiyat hamkorligining voyaga
yetmaganlar huquqbuzarliklarining oldini olishdagi rolini tahlil qilib, bunday hamkorlikning
samaradorligini oshirish yo'llarini taklif etishgan [6].
O'zbekistonlik
olim
Raximova
(2021)
mahallaning
voyaga
yetmaganlar
huquqbuzarliklarini oldini olishdagi rolini o'rganib, mahallaning an'anaviy mexanizmlari bilan
zamonaviy profilaktika usullarini uyg'unlashtirish lozimligini qayd etadi [7]. Qurbonov (2023)
esa ta'lim muassasalarida huquqiy tarbiyani takomillashtirish va bu jarayonga mahallani jalb
qilish mexanizmlarini taklif etgan [8].
Kim (2018) ta'lim muassasalari va jamoatchilik hamkorligi doirasida voyaga
yetmaganlar huquqbuzarliklarining profilaktikasi bo'yicha xalqaro tajribani o'rganib, Sharq va
G'arb mamlakatlarining yondashuvlaridagi farqlarni tahlil qilgan [9]. O'zbek va xorijiy
tajribalarni qiyosiy tahlil qilgan Yusupov (2022) mahalla va ta'lim muassasalari hamkorligini
rivojlantirishning zamonaviy modellarini taklif etgan [10].
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Mahalla va ta'lim muassasalari hamkorlikda o'quvchilar orasida huquqiy bilimlarni
targ'ib qilish, huquqiy madaniyatni shakllantirish ishlarini amalga oshirish imkoniyatiga ega.
Bu borada ta'lim muassasalarida mahalla faollari ishtirokida o'tkaziladigan huquqiy
mavzudagi tadbirlar, davra suhbatlari va uchrashuvlar muhim ahamiyat kasb etadi [4].
Raximova (2021) ta'kidlaganidek, mahalla faollarining ta'lim muassasalaridagi faoliyati
79
o'quvchilarning huquqiy ongini shakllantirishga ijobiy ta'sir ko'rsatadi [7].
Mahalla va ta'lim muassasalari hamkorlikda xavf guruhiga kiruvchi voyaga
yetmaganlarni aniqlash, ular bilan yakka tartibda ishlash va zarur choralarni ko'rish
imkoniyatiga ega. Bu jarayonda mahalla faollari va ta'lim muassasalari o'rtasidagi muntazam
axborot almashinuvi muhim rol o'ynaydi [5]. Yusupov (2022) ta'kidlaganidek, mahalla va
maktab o'rtasidagi muntazam axborot almashinuvi va hamkorlik xavf guruhidagi o'quvchilar
bilan samarali ishlash, ularni jamiyatga moslashtirishning muhim shartidir [10].
Voyaga yetmaganlar huquqbuzarliklarining oldini olishda oila muhim rol o'ynaydi.
Mahalla va ta'lim muassasalari hamkorlikda muammoli oilalarni aniqlash, ular bilan ishlash va
zarur yordam ko'rsatish imkoniyatiga ega [8]. Wilson va Miller (2019) ta'kidlaganidek, oila,
maktab va mahalliy jamiyat hamkorligi voyaga yetmaganlar huquqbuzarliklarining oldini
olishda samarali natija beradi [6].
O'quvchilarning bo'sh vaqtini mazmunli tashkil etish huquqbuzarliklarning oldini
olishning samarali usullaridan biridir. Mahalla va ta'lim muassasalari hamkorlikda turli
madaniy, sport va ijodiy tadbirlarni tashkil etish orqali o'quvchilarning bo'sh vaqtini
mazmunli o'tkazishga ko'maklashishi mumkin [3]. Kim (2018) ta'kidlaganidek, bo'sh vaqtni
mazmunli tashkil etish voyaga yetmaganlarni zararli ta'sirlardan himoya qilishning samarali
usullaridan biridir [9].
Mahalla o'z hududida ijtimoiy nazoratni amalga oshiruvchi institut sifatida ta'lim
muassasalari bilan hamkorlikda o'quvchilarning xulq-atvorini nazorat qilish, muammoli
vaziyatlarni aniqlash va zarur choralarni ko'rish imkoniyatiga ega [2]. Abdullaeva (2022)
ta'kidlaganidek, mahallaning ijtimoiy nazorat mexanizmlari ta'lim muassasalari bilan
hamkorlikda yanada samarali ishlaydi [4].
Mavjud tajribalar tahlili mahalla va ta'lim muassasalari o'rtasidagi hamkorlikning
quyidagi muammolarini aniqlashga imkon beradi:
1.
Hamkorlikning
huquqiy
va
tashkiliy
mexanizmlarining
yetarli
darajada
rivojlanmaganligi;
2.
Mahalla va ta'lim muassasalari o'rtasidagi axborot almashinuvi tizimining samarali
emasligi;
3.
Mahalla va ta'lim muassasalarining voyaga yetmaganlar bilan ishlash sohasidagi
mutaxassislarga ega emasligi;
4.
Hamkorlikni rag'batlantirish mexanizmlarining yetishmasligi;
5.
Voyaga yetmaganlar huquqbuzarliklarining profilaktikasi bo'yicha zamonaviy usullar va
texnologiyalarning yetarli darajada qo'llanilmasligi.
Qurbonov (2023) ta'kidlaganidek, mahalla va ta'lim muassasalari o'rtasidagi
hamkorlikni rivojlantirish uchun huquqiy va tashkiliy mexanizmlarni takomillashtirish,
kadrlar salohiyatini oshirish va zamonaviy usullarni joriy etish zarur [8]. Malinina (2020) esa
hamkorlik doirasida axborot almashinuvi tizimini rivojlantirish, hamkorlikni rag'batlantirish
mexanizmlarini joriy etish va hamkorlik tajribasini ommalashtirish lozimligini qayd etadi [5].
XULOSA
Tadqiqot natijalariga ko'ra, mahalla va ta'lim muassasalari o'rtasidagi hamkorlik voyaga
yetmaganlar orasida huquqbuzarliklar profilaktikasini samarali amalga oshirishning muhim
omili hisoblanadi. Mahalla va ta'lim muassasalari hamkorlikda huquqiy tarbiya va huquqiy
ongni shakllantirish, xavf guruhiga kiruvchi o'quvchilar bilan ishlash, oilalar bilan ishlash,
80
bo'sh vaqtni mazmunli tashkil etish va ijtimoiy nazorat mexanizmlarini takomillashtirish kabi
yo'nalishlarda samarali faoliyat olib borishi mumkin.
Biroq, hamkorlikning huquqiy va tashkiliy mexanizmlarini takomillashtirish, axborot
almashinuvi tizimini rivojlantirish, kadrlar salohiyatini oshirish, hamkorlikni rag'batlantirish
mexanizmlarini joriy etish va zamonaviy usullarni qo'llash orqali bu hamkorlikni yanada
samarali qilish mumkin.
Mahalla va ta'lim muassasalari o'rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish uchun quyidagi
tavsiyalarni berish mumkin:
1.
Mahalla va ta'lim muassasalari o'rtasidagi hamkorlikning huquqiy asoslarini
takomillashtirish;
2.
Hamkorlik doirasida axborot almashinuvi tizimini rivojlantirish;
3.
Mahalla va ta'lim muassasalarining voyaga yetmaganlar bilan ishlash sohasidagi
mutaxassislar salohiyatini oshirish;
4.
Hamkorlikni rag'batlantirish mexanizmlarini joriy etish;
5.
Voyaga yetmaganlar huquqbuzarliklarining profilaktikasi bo'yicha zamonaviy usullar va
texnologiyalarni joriy etish;
6.
Xorij tajribasini o'rganish va samarali amaliyotlarni joriy etish.
Yuqoridagi tavsiyalarning amalga oshirilishi mahalla va ta'lim muassasalari o'rtasidagi
hamkorlik samaradorligini oshirishga, voyaga yetmaganlar orasida huquqbuzarliklar
profilaktikasini yanada samarali amalga oshirishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Yuldashev, A. (2023). O'zbekistonda voyaga yetmaganlar huquqbuzarliklari: statistika va
tahlil. Huquq va jamiyat, 5(2), 45-52.
2.
Karimov, B. (2021). O'zbek mahallasi: an'anaviy mexanizmlar va zamonaviy
yondashuvlar. Toshkent: Fan va texnologiya.
3.
O'zbekiston Respublikasi Qonuni (2010). "Voyaga yetmaganlar o'rtasida nazoratsizlik va
huquqbuzarliklarning profilaktikasi to'g'risida". Toshkent: Adolat.
4.
Abdullaeva, M. (2022). Voyaga yetmaganlar o'rtasida huquqbuzarliklar profilaktikasida
ta'lim muassasalari va mahalla hamkorligi. Huquqiy tadqiqotlar jurnali, 3(4), 78-85.
5.
Malinina, T. (2020). Obrazovatelnye uchrejdeniya i mestnoe soobschestvo: modeli
sotrudnichestva v profilaktike pravonarusheniy nesovershennoletnih. Pedagika, 8, 56-63.
6.
Wilson, J., & Miller, P. (2019). School, family, and community partnerships: Preventing
juvenile delinquency. Journal of Education and Society, 15(3), 234-247.
7.
Raximova, S. (2021). Mahallaning voyaga yetmaganlar huquqbuzarliklarini oldini
olishdagi roli. Jamiyat va boshqaruv, 2(3), 112-120.
8.
Qurbonov, A. (2023). Ta'lim muassasalarida huquqiy tarbiyani takomillashtirish:
nazariya va amaliyot. Toshkent: Yangi asr avlodi.
9.
Kim, S. (2018). International experience in juvenile delinquency prevention: A
comparative analysis of Eastern and Western approaches. International Journal of Social
81
Studies, 12(4), 345-358.
10.
Yusupov, E. (2022). Mahalla va ta'lim muassasalari hamkorligini rivojlantirishning
zamonaviy modellari. Ijtimoiy fikr, 4(2), 67-75.
