118
HUQUQIY TARG'IBOT SHAKLLARINING O'ZBEKISTON VA FRANSIYA
MISOLIDA QIYOSIY HUQUQIY TAHLILI
Аbdumаjidоvа Zаmirа Sаfаrbоy qizi
Tоshkent dаvlаt yuridik universiteti
Dаvlаt bоshqаruvi huquqi yо‘nаlishi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15340335
Annotatsiya:
Ushbu tezis huquqiy targ'ibot shakllarining O'zbekiston va Fransiya
misolida qiyosiy huquqiy tahlilini taqdim etadi. Tadqiqot ikki mamlakatdagi huquqiy
targ'ibotning qonuniy asoslari, institutsional tuzilmalari va amaliy shakllarini o'rganadi. Tahlil
natijalariga ko'ra, Fransiyada huquqiy targ'ibot tizimi nodavlat sektori va mahalliy boshqaruv
organlari tomonidan keng qo'llab-quvvatlanishi, raqamli texnologiyalardan samarali
foydalanishi va fuqarolik jamiyati institutlarining faol ishtiroki bilan ajralib turishi aniqlandi.
O'zbekiston tajribasida esa huquqiy targ'ibot ko'proq markazlashtirilgan davlat organlari
tomonidan amalga oshirilishi va zamonaviy yondashuvlarni joriy etish jarayoni davom
etayotgani ko'rsatilgan. Tadqiqot asosida O'zbekistonda huquqiy targ'ibot tizimini
takomillashtirish bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so'zlar:
huquqiy targ'ibot, qiyosiy huquqshunoslik, O'zbekiston, Fransiya, huquqiy
madaniyat, huquqiy axborot, huquqiy ta'lim, fuqarolik jamiyati, huquqiy savodxonlik.
Abstract:
This thesis presents a comparative legal analysis of the forms of legal
awareness in the examples of Uzbekistan and France. The research examines the legal
foundations, institutional structures, and practical forms of legal awareness in both countries.
The analysis reveals that in France, the legal awareness system is distinguished by broad
support from the non-governmental sector and local government bodies, effective use of
digital technologies, and active participation of civil society institutions. In the case of
Uzbekistan, legal awareness activities are predominantly carried out by centralized state
bodies, with the process of introducing modern approaches still underway. Based on the
study, practical recommendations have been developed to improve the legal awareness
system in Uzbekistan.
Keywords:
legal awareness, comparative law, Uzbekistan, France, legal culture, legal
information, legal education, civil society, legal literacy.
Аннотация:
Данная тезисная работа представляет собой сравнительный
правовой анализ форм правового просвещения на примере Узбекистана и Франции.
Исследование охватывает правовые основы, институциональные структуры и
практические формы правового просвещения в обеих странах. По результатам анализа
установлено, что во Франции система правового просвещения отличается широкой
поддержкой со стороны негосударственного сектора и органов местного
самоуправления, эффективным использованием цифровых технологий, а также
активным участием институтов гражданского общества. В случае Узбекистана
правовое
просвещение
в
основном
осуществляется
централизованными
государственными органами, при этом процесс внедрения современных подходов
продолжается. На основе исследования разработаны практические рекомендации по
совершенствованию системы правового просвещения в Узбекистане.
Ключевые слова:
правовое просвещение, сравнительное правоведение,
Узбекистан, Франция, правовая культура, правовая информация, правовое
119
образование, гражданское общество, правовая грамотность.
Huquqiy targ'ibot – jamiyatda huquqiy madaniyatni shakllantirish va rivojlantirishning
asosiy vositalaridan biri hisoblanadi. Demokratik jamiyatda fuqarolarning huquqiy
savodxonligi va huquqiy ongini oshirish orqali qonunlarning samarali ijrosi ta'minlanadi.
1
O'zbekiston va Fransiya misolida huquqiy targ'ibotning asosiy shakllari, usullari va
mexanizmlarining qiyosiy tahlili ikki mamlakatning huquqiy tizimlarida mavjud bo'lgan
o'xshashlik va farqlarni aniqlash imkonini beradi. O'zbekistonda huquqiy targ'ibot faoliyati bir
qator normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi. Jumladan, O'zbekiston
Respublikasining "Huquqiy axborotni tarqatish va undan foydalanishni ta'minlash
to'g'risida"gi Qonuni
2
, O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Jamiyatda huquqiy
madaniyatni yuksaltirish tizimini tubdan takomillashtirish to'g'risida"gi Farmoni
3
va Vazirlar
Mahkamasining tegishli qarorlari muhim ahamiyatga ega.O'zbekistonda huquqiy targ'ibot
davlat siyosatining muhim yo'nalishi sifatida e'tirof etilgan. Mazkur qonunchilik hujjatlarida
huquqiy targ'ibotning asosiy prinsiplari, shakllari va usullari belgilangan bo'lib, davlat
organlari, ta'lim muassasalari va fuqarolik jamiyati institutlarining bu boradagi vazifalari aniq
ko'rsatilgan
4
.
Fransiyada huquqiy targ'ibot tizimi "Fuqarolarning huquq va erkinliklari to'g'risida
ma'lumot olish huquqi to'g'risida"gi qonun (Loi n° 78-753 du 17 juillet 1978)
5
, "Fuqarolik
jamiyati institutlari to'g'risida"gi qonun (Loi du 1er juillet 1901)
6
va "Ma'muriy hujjatlarga
kirish huquqi to'g'risida"gi qonun (Loi n° 2000-321 du 12 avril 2000)
7
kabi normativ hujjatlar
bilan tartibga solinadi.Fransiyada huquqiy targ'ibot fuqarolarning huquqiy ma'lumotlarga
erkin kirish imkoniyatini ta'minlashga qaratilgan bo'lib, bu jarayonda davlat va nodavlat
tashkilotlarining roli aniq belgilangan. Fransiya qonunchiligiga ko'ra, fuqarolarning huquqiy
axborotga ega bo'lishi ularning konstitutsiyaviy huquqi sifatida tan olingan
8
.
O'zbekistonda huquqiy targ'ibot faoliyati bilan shug'ullanuvchi asosiy institutlar
quyidagilardir:O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi va uning hududiy boshqarmalari
9
;
Prokuratura organlari; "Huquqiy axborot tarqatish markazi" davlat unitar korxonasi;
1
Ismailova G. Huquqiy madaniyat va jamiyat taraqqiyoti // Jamiyat va qonun. – 2022. – №3. – B. 15-23.
2
O'zbekiston Respublikasining "Huquqiy axborotni tarqatish va undan foydalanishni ta'minlash to'g'risida"gi 2017-yil
7-sentabrdagi O'RQ-443-sonli Qonuni // Qonun hujjatlari ma'lumotlari milliy bazasi, 08.09.2017 y., 03/17/443/0047-
son
.
3
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish tizimini tubdan
takomillashtirish to'g'risida"gi 2019-yil 9-yanvardagi PF-5618-sonli Farmoni // Qonun hujjatlari ma'lumotlari milliy
bazasi, 10.01.2019 y., 06/19/5618/2452-son. Raxmonov A. Huquqiy targ'ibot ishlarini tashkil etish: nazariya va
amaliyot. – Toshkent: Adolat, 2021. – B. 45-52.
4
Loi n° 78-753 du 17 juillet 1978 portant diverses mesures d'amélioration des relations entre l'administration et le
public et diverses dispositions d'ordre administratif, social et fiscal // Journal officiel de la République française du 18
juillet 1978.
5
Loi du 1er juillet 1901 relative au contrat d'association // Journal officiel de la République française du 2 juillet 1901.
6
Loi n° 2000-321 du 12 avril 2000 relative aux droits des citoyens dans leurs relations avec les administrations //
Journal officiel de la République française du 13 avril 2000.
7
Renaut M.H. Histoire du droit de l'accès à l'information juridique en France // Revue française de droit administratif. –
2023. – №2. – P. 345-358.
8
O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligining "Huquqiy targ'ibot va ma'rifat boshqarmasi" faoliyati to'g'risidagi
Nizom. – Toshkent, 2020. – B. 3-7.
9
Karimov S. O'zbekistonda huquqiy targ'ibot va ma'rifat ishlarini tashkil etish: muammolar va istiqbollar // Huquq va
burch. – 2023. – №5. – B. 28-34
120
O'zbekiston Yuristlar assotsiatsiyasi; Huquqiy klinikalar; Oliy ta'lim muassasalarining yuridik
fakultetlari. O'zbekistonda huquqiy targ'ibot asosan davlat organlari tomonidan
markazlashtirilgan tarzda amalga oshiriladi. Adliya vazirligi huquqiy targ'ibot sohasidagi
asosiy muvofiqlashtiruvchi organ hisoblanadi va bu borada davlat siyosatini ishlab chiqadi
hamda amalga oshiradi
10
.
Fransiyada huquqiy targ'ibot bilan shug'ullanuvchi asosiy institutlar: Adliya vazirligi
(Ministère de la Justice); Milliy huquqiy yordam kengashi (Conseil national de l'aide
juridique); Fuqarolik maslahat markazlari (Maisons de justice et du droit); Huquqiy yordam
markazlari (Points d'accès au droit); Advokatlar jamoalari (Barreaux); Huquqiy ma'lumot
markazlari (Centres d'information sur les droits)
11
. Fransiyada huquqiy targ'ibot tizimi
markazlashtirilmagan bo'lib, ko'proq mahalliy darajada amalga oshiriladi. Har bir
departament va kommunada huquqiy yordam markazlari mavjud bo'lib, ular fuqarolarga
bepul huquqiy maslahatlar beradi va huquqiy ma'lumotlarni tarqatadi
12
.
O'zbekistonda huquqiy targ'ibot shakllari: O'zbekistonda huquqiy targ'ibot ommaviy
axborot vositalari orqali faol amalga oshiriladi. "Huquq va burch" jurnali, "Huquqiy axborot"
telekanali, "Adolat" gazetasi kabi maxsus huquqiy nashrlar mavjud
13
. Shuningdek, rasmiy
internet portallarida qonunchilik hujjatlari va huquqiy ma'lumotlar joylashtiriladi.
Ta'lim tizimida
—
O'zbekistonda maktab, kollej va universitetlarda "Konstitutsiya
asoslari", "Huquqshunoslik" kabi fanlar o'qitiladi. Oliy ta'lim muassasalarida yuridik
fakultetlar faoliyat yuritadi va huquqiy ta'lim beriladi
14
.
Axborot texnologiyalari orqali
—
So'nggi yillarda O'zbekistonda "E-huquq" elektron
ma'lumotlar bazasi, mobil ilovalar va internet resurslar orqali huquqiy targ'ibot olib
borilmoqda. "Adliya vazirligi" mobil ilovasi, "Lex.uz" portali, "E-qonun" tizimi kabilar shular
jumlasidandir
15
.
Fransiyada huquqiy targ'ibot shakllari: Ommaviy axborot vositalari orqali
—
Fransiyada
"Vie publique" internet portali, France Info radiokanalining huquqiy ruknlari, "Service-
Public.fr" rasmiy portali orqali huquqiy ma'lumotlar tarqatiladi
16
. Shuningdek, "Le Particulier"
va "60 millions de consommateurs" kabi huquqiy jurnallar chop etiladi.
Ta'lim tizimida
—
Fransiyada maktablarda "Fuqarolik ta'limi" (Éducation civique)
majburiy fan sifatida o'qitiladi. Universitetlarda yuridik ta'lim keng rivojlangan bo'lib,
Fransiyaning 83 ta universitetida huquqshunoslik fakultetlari mavjud
17
.
Axborot texnologiyalari orqali
—
Fransiyada Légifrance (barcha qonunlar bazasi),
Service-Public.fr (fuqarolar uchun huquqiy ma'lumotlar portali) kabi rasmiy internet
10
.Direction de l'information légale et administrative. "L'accès au droit et à la justice en France" // Service-Public.fr. –
2023. – P. 12-18
11
Ministère de la Justice. "Les points d'accès au droit et à la justice: bilan 2022" // Paris, 2023. – P. 5-9
12
Abdullayev D. O'zbekistonda huquqiy axborot tizimlarining rivojlanish tendensiyalari // Qonun ustuvorligi. – 2022. –
№4. – B. 78-85.
13
Zokirov I. Oliy ta'lim muassasalarida huquqiy ta'limni takomillashtirish // Ta'lim va huquq. – 2023. – №2. – B. 45-52.
Nasriddinov B. O'zbekistonda huquqiy axborot tizimlarining raqamli transformatsiyasi // Axborot texnologiyalari va
huquq. – 2023. – №3. – B. 112-120.
14
Conseil national du numérique. "L'accès au droit à l'ère numérique" // Rapport public. – Paris, 2022. – P. 45-60.
15
Ministère de l'Enseignement supérieur, de la Recherche et de l'Innovation. "État des lieux de l'enseignement juridique
en France" // Paris, 2023. – P. 12-15
16
.Legifrance. "Rapport annuel sur l'accessibilité de l'information juridique numérique" // Paris, 2023. – P. 8-14.
17
Bobokulov I. O'zbekiston va Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida huquqiy targ'ibot tizimlarining qiyosiy tahlili // Xalqaro
huquq va qiyosiy huquqshunoslik jurnali. – 2023. – №1. – B. 34-42.
121
resurslari mavjud. Shuningdek, huquqiy maslahat beruvchi mobil ilovalar va chatbotlar keng
qo'llaniladi
18
.
O'zbekiston va Fransiya huquqiy targ'ibot tizimlarining o'xshash jihatlari
1.
Har ikki mamlakatda huquqiy targ'ibotning qonuniy asoslari mavjud;
2.
Huquqiy targ'ibot davlat siyosatining muhim yo'nalishi sifatida e'tirof etiladi;
3.
Huquqiy ta'lim tizimi rivojlangan;
4.
Ommaviy axborot vositalari huquqiy targ'ibotning muhim vositasi hisoblanadi.
O'zbekiston va Fransiya huquqiy targ'ibot tizimlarining farqli jihatlari
1.
Institutsional tuzilish: Fransiyada huquqiy targ'ibot tizimi markazlashtirilmagan bo'lib,
ko'proq mahalliy darajada amalga oshiriladi, O'zbekistonda esa davlat organlari tomonidan
markazlashtirilgan tarzda olib boriladi
19
.
2.
Innovatsion yondashuvlar: Fransiya raqamli texnologiyalardan huquqiy targ'ibotda
keng foydalanadi, O'zbekistonda bu yo'nalish endi rivojlanmoqda.
3.
Fuqarolik jamiyatining roli: Fransiyada nodavlat notijorat tashkilotlari huquqiy
targ'ibotda faol ishtirok etadi, O'zbekistonda bu sektor rivojlanish bosqichida.
4.
Moliyalashtirish: Fransiyada huquqiy targ'ibot faoliyati davlat budjeti va nodavlat
manbalar hisobidan moliyalashtiriladi, O'zbekistonda asosan davlat budjeti hisobidan
ta'minlanadi.
Xulosa:
O'zbekiston va Fransiya misolida huquqiy targ'ibot shakllarining qiyosiy tahlili
shuni ko'rsatadiki, huquqiy targ'ibotning samaradorligi davlat tizimining shaffofligi, fuqarolik
jamiyati institutlarining faolligi va innovatsion texnologiyalardan foydalanish darajasi bilan
bevosita bog'liq. Fransiya tajribasidan foydalangan holda O'zbekistonda huquqiy madaniyatni
yanada rivojlantirish mumkin. O'zbekiston huquqiy targ'ibot tizimini takomillashtirish
bo'yicha tavsiyalarni amalga oshirish orqali jamiyatda huquqiy madaniyat va huquqiy ong
darajasini oshirish, fuqarolarning huquqiy savodxonligini ta'minlash va qonunlarning
samarali ijrosiga erishish mumkin. O'zbekistonda huquqiy targ'ibot tizimini takomillashtirish
maqsadida quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi: Huquqiy targ'ibotning nodavlat tizimini
kuchaytirish, fuqarolik jamiyati institutlarining bu sohadagi rolini oshirish; huquqiy
ma'lumotlarni tarqatishda zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy
etish; huquqiy targ'ibotni amalga oshirishda maqsadli guruhlar (yoshlar, ayollar,
ishbilarmonlar, pensionerlar va boshqalar) uchun maxsus dasturlar ishlab chiqish; mahalliy
o'zini o'zi boshqarish organlarining huquqiy targ'ibotdagi rolini kuchaytirish; huquqiy
targ'ibot faoliyatini moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish, xususiy sektor va
xalqaro tashkilotlarning bu sohadagi ishtirokini oshirish.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ismailova G. Huquqiy madaniyat va jamiyat taraqqiyoti // Jamiyat va qonun. – 2022. –
№3. – B. 15-23.
18
Pulatov Y. Huquqiy davlat qurilishida fuqarolik jamiyati institutlarining roli // Jamiyat va boshqaruv. – 2022. – №4. –
B. 67-75.
19
O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligining "2023-2027 yillarda aholining huquqiy savodxonligini oshirish"
Konsepsiyasi. – Toshkent, 2023. – B. 18-25
122
2.
O'zbekiston Respublikasining "Huquqiy axborotni tarqatish va undan foydalanishni
ta'minlash to'g'risida"gi 2017-yil 7-sentabrdagi O'RQ-443-sonli Qonuni // Qonun hujjatlari
ma'lumotlari milliy bazasi, 08.09.2017 y., 03/17/443/0047-son.
3.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining "Jamiyatda huquqiy madaniyatni yuksaltirish
tizimini tubdan takomillashtirish to'g'risida"gi 2019-yil 9-yanvardagi PF-5618-sonli Farmoni
// Qonun hujjatlari ma'lumotlari milliy bazasi, 10.01.2019 y., 06/19/5618/2452-son.
Raxmonov A. Huquqiy targ'ibot ishlarini tashkil etish: nazariya va amaliyot. – Toshkent:
Adolat, 2021. – B. 45-52.
4.
Loi n° 78-753 du 17 juillet 1978 portant diverses mesures d'amélioration des relations
entre l'administration et le public et diverses dispositions d'ordre administratif, social et fiscal
// Journal officiel de la République française du 18 juillet 1978.
5.
Loi du 1er juillet 1901 relative au contrat d'association // Journal officiel de la
République française du 2 juillet 1901.
6.
Loi n° 2000-321 du 12 avril 2000 relative aux droits des citoyens dans leurs relations
avec les administrations // Journal officiel de la République française du 13 avril 2000.
7.
Renaut M.H. Histoire du droit de l'accès à l'information juridique en France // Revue
française de droit administratif. – 2023. – №2. – P. 345-358.
8.
O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligining "Huquqiy targ'ibot va ma'rifat
boshqarmasi" faoliyati to'g'risidagi Nizom. – Toshkent, 2020. – B. 3-7.
9.
Karimov S. O'zbekistonda huquqiy targ'ibot va ma'rifat ishlarini tashkil etish:
muammolar va istiqbollar // Huquq va burch. – 2023. – №5. – B. 28-34
10.
Direction de l'information légale et administrative. "L'accès au droit et à la justice en
France" // Service-Public.fr. – 2023. – P. 12-18.
11.
Ministère de la Justice. "Les points d'accès au droit et à la justice: bilan 2022" // Paris,
2023. – P. 5-9
12.
Abdullayev D. O'zbekistonda huquqiy axborot tizimlarining rivojlanish tendensiyalari //
Qonun ustuvorligi. – 2022. – №4. – B. 78-85.
13.
Zokirov I. Oliy ta'lim muassasalarida huquqiy ta'limni takomillashtirish // Ta'lim va
huquq. – 2023. – №2. – B. 45-52. Nasriddinov B. O'zbekistonda huquqiy axborot tizimlarining
raqamli transformatsiyasi // Axborot texnologiyalari va huquq. – 2023. – №3. – B. 112-120.
14.
Conseil national du numérique. "L'accès au droit à l'ère numérique" // Rapport public. –
Paris, 2022. – P. 45-60.
15.
Ministère de l'Enseignement supérieur, de la Recherche et de l'Innovation. "État des
lieux de l'enseignement juridique en France" // Paris, 2023. – P. 12-15
16.
Legifrance. "Rapport annuel sur l'accessibilité de l'information juridique numérique" //
Paris, 2023. – P. 8-14.
17.
Bobokulov I. O'zbekiston va Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida huquqiy targ'ibot
tizimlarining qiyosiy tahlili // Xalqaro huquq va qiyosiy huquqshunoslik jurnali. – 2023. – №1.
– B. 34-42.
18.
Pulatov Y. Huquqiy davlat qurilishida fuqarolik jamiyati institutlarining roli // Jamiyat
va boshqaruv. – 2022. – №4. – B. 67-75.
19.
O'zbekiston Respublikasi Adliya vazirligining "2023-2027 yillarda aholining huquqiy
savodxonligini oshirish" Konsepsiyasi. – Toshkent, 2023. – B. 18-25.
