108
QARINDOSHLIK KONSEPTINING LINGVOPRAGMATIK TASVIRI: INGLIZ VA
O‘ZBEK TILLARIDAGI IFODA VOSITALARINING QIYOSIY TAHLILI
Uliqova Mavudakhon Sotvoldiyevna
https://doi.org/10.5281/zenodo.15340166
Annotatsiya
Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillarida “qo‘n-qarindoshlik” konseptini ifodalovchi
lingvistik birliklarning lingvopragmatik xususiyatlari tahlil qilinadi. Qarindoshlik
atamalarining har ikki tildagi ifoda usullari, ularning diskursdagi vazifalari, madaniy
konnotatsiyalari hamda kommunikativ funktsiyalari o‘rganiladi. Maqolada til va madaniyat
o‘zaro ta’siri doirasida milliy tafakkur, ijtimoiy rol va urf-odatlarning qarindoshlik atamalariga
ta’siri yoritilgan. Shuningdek, diskurs va nutqiy kontekstda bu birliklarning semantik va
stilistik imkoniyatlari qiyosiy asosda tahlil qilinib, ularning ijtimoiy-madaniy qatlamlardagi
roli ko‘rsatilgan. Tahlillar orqali har bir xalq tilida qarindoshlik konsepti qanday pragmatik
yuklama bilan namoyon bo‘lishi asoslantiriladi.
Kalit so‘zlar:
qarindoshlik konsepti, lingvopragmatika, diskurs, nutq akti, madaniy
konnotatsiya, ijtimoiy rol, til va madaniyat, o‘zbek tili, ingliz tili, qarindoshlik terminlari.
Bugungi kunda tilshunoslikda pragmatik va madaniy tadqiqotlar o‘zaro uzviy bog‘liq
holda olib borilmoqda. Ayniqsa, nutq faoliyatining pragmatik yo‘nalishini o‘rganishda milliy
madaniyat, urf-odatlar, diniy qadriyatlar va milliy tafakkur tarzining o‘rni beqiyos. Ushbu
maqolada ingliz va o‘zbek tillarida “qo‘n-qarindoshlik” konseptini ifodalovchi birliklarning
lingvopragmatik tahlili amalga oshiriladi. Maqsad – ikki xalq tilidagi qarindoshlik
atamalarining nutqdagi ishlatilish uslubi va u orqali madaniy qadriyatlarning qanday aks
etishini aniqlashdir.
Diskurs – bu nutqiy faoliyat jarayoni bo‘lib, u til vositalari orqali ijtimoiy-madaniy
ma’nolarni uzatadi. Pragmalingvistika nuqtai nazaridan qaralganda, diskurs — bu nutqning
ijtimoiy vazifasi, uning muallifi va auditoriyasi o‘rtasidagi munosabatlar tizimi, gapiruvchining
niyatlarini amalga oshirish vositasidir. Shunday ekan, qarindoshlik atamalari ham
tilshunoslikda shunchaki nominatsiya emas, balki milliy tafakkur, urf-odat va jamiyatdagi
ijtimoiy rol taqsimotining ifodasidir. Masalan, ingliz tilidagi “cousin” atamasi genderga
nisbatan neytral bo‘lsa, o‘zbek tilida “ammaqiv” yoki “xolavachcha” kabi aniqroq ijtimoiy
pozitsiyani bildiruvchi terminlar mavjud.
O‘zbek tilida qarindoshlik munosabatlari ijtimoiy iyerarxiyani ifodalovchi vosita sifatida
xizmat qiladi. Masalan, “kattakon akam”, “kichik singlim” kabi so‘zlar nafaqat yosh va jinsga,
balki hurmat va ijtimoiy maqomga oid ma’lumotni ham beradi. Ingliz tilida esa “older brother”
yoki “younger sister” kabi ifodalar mavjud bo‘lsa-da, ularning kommunikativ og‘irligi o‘zbek
tilidagidek kuchli emas. Bizningcha, bu farq o‘zbek jamiyatining kollektivistik tuzilmasi va
ijtimoiy rollarning aniq belgilanganligi bilan bog‘liq.
Ingliz jamiyatida esa individualizm ustuvor bo‘lgani sababli, qarindoshlik nomlari
ko‘proq biologik yaqinlikni bildiradi. Natijada, bu tillarda qarindoshlik atamalarining nutqiy
konnotatsiyasi ham turlicha bo‘ladi.
Pragmalingvistik jihatdan qarindoshlik atamalari faqatgina biologik yaqinlikni emas,
balki ijtimoiy vazifalarni ham ifodalaydi. O‘zbek tilida “jiyan” yoki “amakivachcha” so‘zlari
rasmiy, norasmiy, hatto kinoyaviy kontekstdagi funksional yuklamaga ega bo‘lishi mumkin.
Masalan, “jiyan, nima gaplar?” jumlasida bu so‘z tanish-bilishlik va samimiylik belgisi sifatida
109
ishlatilgan bo‘lishi mumkin. Ingliz tilida esa “nephew” yoki “niece” kabi so‘zlar ko‘proq aniq
semantik chegaralarga ega bo‘lib, ularning stilistik imkoniyatlari chegaralangan.
Shuningdek, biz fikrimizcha, ingliz tilidagi qarindoshlik atamalari rasmiy nutqda ko‘p
hollarda huquqiy, hujjatli ma’lumotlarda qo‘llaniladi. O‘zbek tilida esa bu atamalar og‘zaki
nutqda, oila ichidagi muloqotda, va hatto badiiy adabiyotda ham hissiy-emotsional ma’no
qatlamlari bilan boyitilgan.
Nutqiy kontekstga qarab qarindoshlik birliklari o‘z funktsiyasini o‘zgartiradi. Jumladan,
o‘zbek tilida “opa” so‘zi do‘stona murojaat sifatida ishlatilishi mumkin, hatto biologik aloqa
bo‘lmasa ham. Ingliz tilida esa “sister” bu kabi keng konnotatsiyaga ega emas. Bu holat o‘zbek
tilidagi nutqiy birliklarning kommunikativ strategiyalar doirasidagi moslashuvchanligini
ko‘rsatadi².
O‘zbek tilida “oyim”, “dadam”, “amaki”, “buvi” kabi atamalar salomlashuv, xitob,
minnatdorchilik, tanbeh, aralashuv kabi nutqiy aktlarda ishtirok etib, o‘ziga xos pragmatik
funktsiyani bajaradi. Bu xususiyatlar tilning faqat nominativ emas, balki interaktiv
xususiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Yuqoridagi tahlillardan ko‘rinib turibdiki, ingliz va o‘zbek tillaridagi qo‘n-qarindoshlik
atamalari
nafaqat
tilshunoslik,
balki
madaniyatshunoslik,
psixolingvistika
va
pragmalingvistika doirasida ham turli yo‘nalishlarda izohlanadi. Bizningcha, bunday terminlar
orqali har bir xalqning jamiyatdagi o‘zaro munosabatlar modeli, ijtimoiy rol va qadriyatlari o‘z
ifodasini topadi. Shuningdek, qarindoshlik terminlarining lingvopragmatik tahlili til
vositalarining madaniy kontekstga qanday moslashishini ham ko‘rsatadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Баранов А.Н. Прагматика и прагмалингвистика: проблемы и подходы. – М.: Наука,
2001. – 176 с.
2.
Саидов А. Қариндошлик атамалари ва уларнинг лексик-семантик хусусиятлари. –
Тошкент: Фан, 2009. – 120 б.
3.
Бойков В.Ф. Лингвокультурология: Учебное пособие. – М.: Флинта, 2017. – 256 с.
4.
Tannen, D. (2005).
Conversational Style: Analyzing Talk among Friends.
Oxford
University Press.
5.
Қурбонов Ж. Тил ва маданият муносабатининг лингвомаданий таҳлили. –
Самарқанд: СамДУ нашриёти, 2014. – 148 б.
6.
Leech, G. (1983).
Principles of Pragmatics.
London: Longman.
7.
Назаров Ш. Оилавий муносабатларнинг лексик ифодаси: прагмалингвистик
таҳлил. – Тошкент: Fan va texnologiya, 2017. – 134 б.
8.
Wierzbicka, A. (1992).
Semantics, Culture and Cognition: Universal Human Concepts in
Culture-Specific Configurations.
Oxford University Press.
9.
Хожиев А. Таълимда тил ва маданиятнинг ўзаро алоқаси. – Т.: Турон, 2015. – 90 б.
10.
Brown, P., & Levinson, S. (1987).
Politeness: Some Universals in Language Usage.
Cambridge: Cambridge University Press.
