155
MAXSUS MATNLARNI IDROK QILISHNING PSIXOLINGVISTIK ASOSLARI:
KOGNITIV VA KASBIY MULOQOT NUQTAI NAZARIDAN
Raximova Dilnoza Tohirjon qizi
Farg’ona davlat universiteti erkin tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15388471
Annotatsiya.
Mazkur maqolada maxsus matnlarni idrok etishda kognitiv va lingvistik
mexanizmlarning o‘zaro ta’siri hamda ularning kasbiy muloqotdagi o‘rni tahlil etiladi.
Psixolingvistika va kognitiv fan nuqtai nazaridan maxsus matnlarni tushunish jarayoni ochib
beriladi. Shu bilan birga, bunday matnlarning kasbiy muomala vositasi sifatidagi ahamiyati va
ularning samarali muloqotni ta’minlashdagi roli yoritilgan.
Kalit so‘zlar
: maxsus matn, psixolingvistika, kognitiv qobiliyat, kasbiy muloqot, idrok,
lingvistik mexanizm.
Kirish
. Har qanday matn inson ongida ma’lum tasavvurlar, bilimlar va hissiy
munosabatlarni shakllantiradi. Lekin “maxsus matn” tushunchasi kengroq qo‘llanilib, muayyan
sohalardagi mutaxassislar faoliyatini ta’minlovchi, yuqori darajada tuzilgan va funksional
jihatdan samarali axborot manbai sifatida namoyon bo‘ladi. Maxsus matnlarni idrok qilish
jarayoni esa oddiy matnlarga nisbatan murakkab bo‘lib, kognitiv, lingvistik va psixolingvistik
mexanizmlarning o‘zaro ta’siri asosida amalga oshadi.
Bu maqolada, asosiy e’tibor maxsus matnlarni tushunishdagi psixolingvistik jarayonlarga,
kognitiv qobiliyatlarning roliga, hamda bunday matnlarning kasbiy muloqotdagi vazifalariga
qaratilgan.
Maxsus matnlar haqida umumiy tasavvur.
Maxsus matnlar – bu muayyan sohalar
(tibbiyot, huquq, muhandislik, iqtisod va boshqalar)dagi kasbiy faoliyatni ta’minlashga xizmat
qiluvchi matnlardir. Ular ma’lum bir strukturaga, terminologik tarkibga va standartlashgan
ifoda shakllariga ega. Maxsus matnlarning boshqa matnlardan asosiy farqi shundaki, ular
faqatgina ma’lum sohadagi mutaxassislar uchun tushunarli bo‘ladi. Masalan, tibbiy matndagi
“gemoglobin darajasi” tushunchasi faqat tibbiyot sohasidagi kishilar uchun ahamiyatli va
anglashilishi oson bo‘ladi [1, 33-b.].
Psixolingvistik yondashuvda maxsus matnlar.
Psixolingvistika nutqning yaratilishi,
qabul qilinishi va tushunilishi bilan bog‘liq kognitiv jarayonlarni o‘rganadi. Maxsus matnlarni
tushunish ham aynan shu jarayonlarga bog‘liq. Bunday matnlar insonning diqqat, xotira,
tafakkur, til bilimi va sohaviy tajribasini talab qiladi.
Ta’lim jarayonida talabalar yoki yangi mutaxassislar uchun maxsus matnlarni o‘rganishda
qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Bu holatda, leksik tarkib, grammatik modellar va kognitiv
mexanizmlarni uyg‘un ravishda o‘zlashtirish lozim bo‘ladi. Masalan, yuridik hujjatlarni o‘qishda
qonuniy atamalarning mazmuni, murosasiz uslub va murakkab sintaktik tuzilishlar idrok
jarayonini sekinlashtiradi [2, 74-b.].
Kognitiv qobiliyatlar va ularning ahamiyati.
Insonning kognitiv qobiliyatlari — e’tibor,
eslab qolish, bilimni qayta ishlash, mantiqiy fikr yuritish va tahlil qilish qobiliyati maxsus
matnlarni tushunish jarayonida juda muhim. Kognitiv fanlar maxsus matnlarni idrok qilishni
faol psixik jarayon sifatida ko‘radi. Bu jarayonda inson oldingi tajribasi va bilimlaridan
foydalanib, yangi axborotni qabul qiladi.
Shu bois, kasbiy sohalarda maxsus matnlarni tez va aniq tushunish qobiliyati
mutaxassisning samarali faoliyati uchun zarur hisoblanadi. Bu qobiliyatlarni shakllantirish
156
uchun ta’lim jarayonida kontekstual o‘qitish, interaktiv usullar va modellashtirish
metodlaridan foydalanish samarali hisoblanadi [3, 58-b.].
Maxsus matnlar va kasbiy muloqot.
Maxsus matnlar mutaxassislar o‘rtasidagi kasbiy
muloqotning asosiy vositasidir. Ularning orqali mutaxassislar aniq, maqsadga yo‘naltirilgan,
qisqa va texnik jihatdan zarur axborot almashinuvini amalga oshiradilar. Bunday muloqot
samarali bo‘lishi uchun matnning tuzilishi, undagi axborotning aniqligi va til birliklarining
to‘g‘ri tanlanganligi muhim ahamiyatga ega.
Bundan tashqari, kasbiy muloqotda noto‘g‘ri yoki noaniq tushunilgan maxsus matnlar
turli xatoliklarga olib kelishi mumkin. Masalan, tibbiy xulosadagi bir necha so‘zning noto‘g‘ri
anglashilishi tashxis qo‘yishda xatoga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun, maxsus matnlarni
tuzish va ularni qabul qilish jarayoni juda mas’uliyatli faoliyat hisoblanadi [4, 66-b.].
Xulosa.
Yuqarida keltirilgan tahlillardan kelib chiqib, xulosa qilish mumkinki, maxsus
matnlarni idrok qilish jarayoni murakkab, ko‘p bosqichli va ko‘p faktorlu faoliyat hisoblanadi.
U kognitiv qobiliyatlar, til bilimlari va kasbiy tajribalarga asoslanadi. Psixolingvistika bu
jarayonni chuqur o‘rganish, tushunish va undagi mexanizmlarni aniqlash imkonini beradi.
Maxsus matnlarni to‘g‘ri tushunish va ular bilan samarali ishlash kompetensiyasini
shakllantirish ta’lim va amaliyot jarayonida alohida ahamiyat kasb etadi. Bunday ko‘nikmalarni
rivojlantirish mutaxassislarning kasbiy salohiyatini oshirishda muhim omillardan biri
hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jonboev N. Lingvistika va matnshunoslik asoslari. — T.: Fan, 2020. — 240 b.
2.
Frumkina R.M. Psixolingvistika: Uchebnik. — M.: Akademiya, 2001.
3.
Kibrik A.A. Kognitivnaya lingvistika. — M.: Yazyki slavyanskoy kultury, 2006.
4.
Abdullaeva M. Hozirgi o‘zbek tilida maxsus matnlar: uslubiy va leksik xususiyatlar. —
Toshkent, 2018.
