121
XAT MOTIVI ORQALI QAHRAMON PSIXOLOGIYASINING OCHILISHI
Boltayeva Iroda
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogka instituti
Turkiy tillar fakulteti o‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15379522
Annotatsiya.
Mazkur maqolada adabiy matnda xat motivining estetik va funksional
imkoniyatlari, xususan, qahramon psixologiyasini ochishda tutgan o‘rni tahlil etiladi. Xat motivi
orqali shaxsiy ichki kechinmalar, konfliktlar, ruhiy iztiroblar va sirli ong oqimlarining
ifodalanish yo‘llari ochib beriladi. Misollar asosida psixologik tahlilga asoslangan uslubiy
yondashuvlar yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
xat motivi, psixologizm, ichki monolog, ruhiy kechinma, adabiy obraz,
estetik ekspressiya, ichki dunyo, ichki dialog, badiiy tahlil.
Adabiy asarda qahramon ruhiyatini ochish adib mahoratining eng nozik mezonlaridan
biridir. Ayniqsa, shaxsiy xat shakli yoki xat motivi vositasida bu holat yanada chuqurlashadi.
Xat motivi qahramonning ichki olami, yashirin kechinmalari, jamiyatga munosabati, ijtimoiy va
ma’naviy iztiroblarini bevosita va ochiq ko‘rsatish imkonini beradi. Xat shakli insonning
ixtiyoriy ravishda o‘zini ochish, o‘zini tahlil qilish usuli bo‘lib, u psixologik tahlil vositasi sifatida
o‘z o‘rnini topadi. Qahramonlar har doim adabiyot va psixologiyada qiziqarli o'rganish mavzusi
bo'lib kelgan. Qahramon motivi o‘quvchilarga inson xulq-atvori va ruhiyatining murakkab
tomonlarini o‘rganish imkonini beruvchi kuchli vositadir. Qahramonning harakatlari va
qarorlari orqali biz ularning motivlari, qo'rquvlari, kuchli va zaif tomonlari haqida tushunchaga
ega bo'lamiz. Qahramonning psixologiyasini ochib beradigan asosiy elementlardan biri bu
motifdir, bu qahramonning ichki kurashlari va sayohati davomida o'sishini ta'kidlaydigan
takrorlanadigan mavzu. Motivi ko'pincha qahramonning o'zini o'zi kashf etish va o'zini o'zi
anglash uchun intilishlarini anglatadi. Qahramon o'z sayohatiga otlanar ekan, ular o'zlarining
shaxsiy va ishonchsizliklariga qarshi turishga majbur bo'ladi. Ular duch keladi va ular engib
o'tgan to'siqlar shaxsiy ma'lumotlari va his-tuyg'ularini aks ettiruvchi ko'zgu bo'lib xizmat
qiladi. Bu to'siqlarni yengib o'tib, qahramon o'sishga va jamoaga, pirovardida kuchliroq va
o'zini o'zi anglaydigan shaxsga aylanadi. Xat motivi adabiy matnda odatda quyidagi estetik-
funksional vazifalarni bajaradi:
Ichki monolog shaklini
oladi: Qahramon faqat o‘zini yoki xatning qabul qiluvchisini
nazarda tutgan holda fikr yuritadi.
Ruhiy halovat topish
yo‘li sifatida ishlatiladi: Xat orqali obraz o‘z iztirobini
yengillashtiradi.
Kechirish, tan olish, afsuslanish
kabi ruhiy ahvolni ko‘rsatadi.
Obrazlararo ichki ziddiyatlarni
ko‘rsatishga xizmat qiladi.
Misol:
Goethe
ning “Yosh Verterning iztiroblari” romanida xat shakli orqali Verterning
ichki iztiroblari, muhabbatda bo‘lgan ruhiy silsilalari batafsil ochiladi. U faqat qog‘ozga
ishonadi, faqat shaxsiy yozishuvlar orqali o‘zini anglatadi. Motivi, shuningdek, qahramonning
axloqiy kompasi va burch hissini ta'kidlaydi. Qahramonlar ko'pincha qiyin tanlovlar va ularning
benuqsonligi va xarakterini sinab ko'radigan axloqiy dilemmalarga duch kelishadi. Ularning
xatti-harakatlari va qarorlari orqali biz ularni nima undayotganini va ular qanday qadriyatlarni
qadrlashini ko'ra olamiz. Katta manfaatlar uchun o'z xohish-istaklarini qurbon qilishmi yoki
122
ular ishongan narsaga qarshi turishmi, qahramonning tanlovi ularning ichki qadriyatlari va
e'tiqodlarini ochib beradi. Bundan, th motivi qahramonning zaif tomonlarini va
ishonchsizliklarini ham ochib berishi mumkin. O'zlarining g'ayritabiiy xodimlari va
jasoratlariga qarab, qahramonlar shubha va noaniqlikdan himoyalanmagan. Ular boshdan
kechirgan zaiflik va o'z-o'zidan shubhalanish lahzalari ularning insoniy rivojlanishi va
o'quvchilarga yaqinlashishi. Ularning zaif tomonlarini ochib berish orqali qahramon yanada
ko'p qirrali va xushyoqar xarakterga aylanadi. Motivi qahramonning boshqa bilan
munosabatlarini ham ochishi mumkin. Qahramonlar ko'rsatuvchi shaxsiyatning turli
tomonlarini aks ettiruvchi ko'rsatuvchi bo'lib xizmat ko'rsatuvchi qahramonlar bilan
o'zgartirilgan. Ularning ushbu qahramonlar bilan o'zaro munosabati bilan biz qahramonlarning
vaziyatga va qarorlari atrofdagi qanday ta'sir qilishini ko'rishimiz mumkin. U chuqur do'stlik
rishtalarini o'rnatadimi yoki xiyonat va mojarolarga duch keladimi, qahramonning
munosabatlari hamdardlik, hamdardlik va sadoqat masalalarini ochib beradi. Xat obrazning
o‘ziga xos psixologik portretini yaratishda juda qulay janr shaklidir. Qahramon bu shakl orqali
quyidagilarni ochib beradi:
O‘zligini anglash
– kimligini, hayotdagi o‘rnini anglash harakati.
Konfliktli ichki holatlar
– iroda, vijdon, istak va real imkoniyatlar o‘rtasidagi qarama-
qarshiliklar.
Tushunilmaslik yoki yolg‘izlik holati
– xat, aslida, dialog bo‘lishiga qaramay, ko‘pincha
ichki monolog sifatida ifodalanadi.
O‘z-o‘zini tahlil qilish
– o‘z fikrlarini tartiblash, kechmishlarga baho berish
Bundan tashqari, motivi qahramonning ichki jinlari va kurashlarini ham ochib berishi
mumkin. Qahramonlar ko'pincha o'tmishdagi jarohatlar yoki ichki jinlar tomonidan ta'qib
qilinadi, ular qarshi turishlari va engishlari kerak. Bu ichki qarama-qarshiliklar qahramonning
xarakteriga chuqurlik va murakkablik qo'shadi, chunki ular o'zlarining qo'rquvlari va
ishonchsizliklariga qarshi turishga majbur bo'lishadi. Ularning ichki jinlari bilan yuzma-yuz
bo'lish orqali qahramon yanada to'liq anglab yetilgan va haqiqiy shaxsga aylanadi. Motivi
qahramonning o'sishi va o'zini ham ta'kidlashi mumkin. Qahramonlar o'z sayohatlari
jarayonida o'sish va o'zgarish jarayonidan o'tadilar, chunki ular o'z tajribalaridan o'rganadilar
va ularni yengadilar. Ular duch keladigan to'siqlar ularning o'zlariga va zarariga qarshi turishga
majbur qiladi, natijada shaxsiy o'sish va mahsulotga olib keladi. Qahramonning sayohatini
kuzatish orqali biz sodda va sifatli shaxsiy shaxsdan qanday qilib dono va jasur qahramonga
aylanganini ko'rishimiz mumkin.
P.Qodirovning “Yulduzli tunlar” romanida Amir Temur va boshqa tarixiy shaxslar
o‘rtasidagi xatlar orqali ularning siyosiy pozitsiyalari, o‘zaro ichki kurashlari va ichki iztiroblari
yoritiladi. Bu xatlar har bir qahramon ruhiyatining yuzini ochib beradi. Motivi qahramonning
chidamliligi va matonatini ham ochib berishi mumkin. Qahramonlar ko'pincha engib
bo'lmaydigan ko'rinadigan qiyinchiliklar va muvaffaqiyatsizliklarga duch kelishadi, bu ularning
qat'iyati va qat'iyatini sinab ko'radi. Qahramon o'zlarining qat'iyatliligi va qat'iyatliligi orqali
xarakterning kuchliligini va qiyinchiliklarni engib o'tish qobiliyatini namoyish etadi. Ularning
qo'rquviga qarshi turish va shubhalarini bartaraf etish orqali qahramon har qachongidan ham
kuchliroq va qat'iyatli bo'lib chiqadi. Bundan tashqari, motivi qahramonning maqsad va taqdir
tuyg'usini ham ta' tutishi mumkin. Qahramonlar ko'pincha taqdir tuyg'usi yoki ularning
sayohatga chiqishiga undaydigan yuqori chaqiriq bilan boshqariladi. Bu maqsad tuyg'usi
123
qahramonga o'z taqdirini ro'yobga chiqarishga va dunyoni o'rnatishga intilayotgani uchun
unga yo'nalish va ravshanlik hissini beradi. Ularning chaqiruviga ergashib, shaxsiy hujjatning
kuchi va jasoratidan jo'natish uchun qodir va oxir-oqibat boshqalar uchun umid va ilhom nuriga
aylanadi.
Xulosa qilib aytganda, th motivi o'quvchilarga adabiyotdagi qahramon psixologiyasini
o'rganish imkonini beradigan kuchli vositadir. Qahramonning harakatlari, tanlovlari va
munosabatlari orqali biz ularning motivlari, qo'rquvlari, kuchli tomonlari, zaif tomonlari va
o'sishi haqida tushunchaga ega bo'lamiz. Qahramonning sayohati inson tajribasining aksidir,
chunki ular o'zlarining ichki jinlari bilan to'qnashadilar, qo'rquvlari bilan yuzlashadilar va oxir-
oqibat kuchliroq va o'zini anglaydigan shaxs sifatida paydo bo'ladilar. Qahramon ruhiyatining
murakkabliklarini th motivi orqali ochib, biz ularning kurashlari va g'alabalari bilan bog'lana
olamiz. Xat motivi adabiy matnda ruhiy tahlilning eng kuchli vositalaridan biridir. U
qahramonning ichki olamini ochadi, dramatik taranglikni kuchaytiradi va syujetning nozik
burilishlariga xizmat qiladi. Ayniqsa psixologizmga asoslangan asarlarda xat shakli orqali
obrazning to‘liq va murakkab portreti yaratiladi. Bugungi zamonaviy adabiyotda ham xat
motivi yangi shakllarda o‘z davomini topmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Goethe J.W.
The Sorrows of Young Werther
. Penguin Books, 2005.
2.
Qodirov P.
Yulduzli tunlar
. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2015.
3.
Ali M.
Ko‘hna dunyo
. Toshkent: Sharq, 2018.
4.
Fayzullayev A.
Badiiy matn va psixologizm
. Toshkent, 2019.
5.
Lotman Yu.M.
Struktura khudozhestvennogo teksta
. M.: Iskusstvo, 1994.
6.
Eshonqulov A.
Adabiyotshunoslikda uslubiy tahlil asoslari
. Toshkent, 2020.
