110
XORIJIY MAMLAKATLARDA AHOLIGA DAVLAT XIZMATLARI
KO‘RSATISHNING ILG‘OR TAJRIBALARI
SAG’DULLAYEV ULUG’BEK AXMADJON O‘G’LI
O‘zbekiston Respublikasi, Samarqand iqtisodiyot va servis instituti,
Mustaqil tadqiqotchi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15378593
Annotatsiya.
Aholiga yuqori darajada xizmat ko‘rsatishni ta’minlashga qaratilgan
samarali hukumatni yaratish O‘zbekiston Respublikasi davlat xizmatini isloh qilishning
ustuvor yo‘nalishlaridan ҳисобланади. албатта, bu borada sezilarli yutuqlarga erishildi.
Maqolada xorijiy mamlakatlarda aholiga davlat xizmatlari ko‘rsatishning ilg‘or tajribalari
tahlil etilgan.
Kalit so‘zlar:
milliy, xarajat, moliya, davlat, xizmat, aholi, yagona darcha, davlat
xizmatlari, yagona makon, huquqiy, axborot, ma’lumotnoma, fuqaro, fan, ta’lim, sog‘liqni
saqlash, jamiyat, yer kadastri.
Аннотация:
Создание эффективного правительства, направленного на
предоставление услуг населению высокого уровня, является одним из приоритетов
реформы государственной службы Республики Узбекистан. Конечно, в этом
отношении достигнут значительный прогресс. В статье анализируется передовой опыт
оказания государственных услуг населению в зарубежных странах.
Ключевые слова:
национальный, стоимость, финансы, государство, служба,
население, единое окно, государственные услуги, единое пространство, правовой,
информационный, справочник, гражданин, наука, образование, здравоохранение,
общество, земельный кадастр.
Abstract
: The creation of an effective government aimed at ensuring a high level of
service to the population is one of the priority areas of reforming the civil service of the
Republic of Uzbekistan. Of course, significant progress has been made in this regard. The
article analyzes the best practices of providing public services to the population in foreign
countries.
Key words:
national, cost, finance, state, service, population, single window, public
services, single space, legal, information, directory, citizen, science, education, healthcare,
society, land cadastre.
Kirish.
Zamonaviy jamiyatda davlat boshqaruvining eng muhim jihatlaridan biri —
aholiga ko‘rsatiladigan davlat xizmatlarining sifatini oshirish, ularni qulay, tezkor va shaffof
shaklda tashkil etishdan iboratdir. Global miqyosda rivojlangan mamlakatlar tajribasi shuni
ko‘rsatmoqdaki, davlat xizmatlarining raqamlashtirilishi, markazlashtirilgan xizmat ko‘rsatish
markazlari, sun’iy intellekt asosida ishlovchi tizimlar va foydalanuvchi ehtiyojlariga
yo‘naltirilgan yondashuvlar davlat boshqaruvida ochiqlik va samaradorlikni ta’minlashda
muhim rol o‘ynamoqda.
Xususan, Estoniya, Singapur, Janubiy Koreya, Birlashgan Arab Amirliklari va boshqa
ilg‘or davlatlar davlat xizmatlarini ko‘rsatishda innovatsion yechimlar va raqamli
texnologiyalarni muvaffaqiyatli joriy etgan holda, fuqarolarning vaqtini tejash, inson omilini
kamaytirish va xizmatlardan foydalanish darajasini oshirishga erishgan.
111
Mazkur mavzu doirasida xorijiy tajribalar tahlil qilinib, ularning O‘zbekiston sharoitiga
moslashtirilishi, ijobiy jihatlarini milliy amaliyotga tatbiq etish imkoniyatlari o‘rganiladi. Shu
orqali mamlakatimizda davlat xizmatlari tizimini yanada takomillashtirish yo‘llari aniqlanadi.
Asosiy qism.
Bugungi kunda dunyo mamlakatlarida aholiga davlat xizmatlarini
ko‘rsatishda turli yondashuvlar va texnologik yechimlar qo‘llanilmoqda. Rivojlangan davlatlar
tajribasi
shuni
ko‘rsatmoqdaki,
xizmatlarning
raqamlashtirilishi,
foydalanuvchi
markazlashuvi, va byurokratiyaning kamaytirilishi davlat boshqaruvining sifatini sezilarli
darajada oshirmoqda. Aholiga yuqori darajada xizmat ko‘rsatishni ta’minlashga qaratilgan
samarali hukumatni yaratish O‘zbekiston Respublikasi davlat xizmatini isloh qilishning
ustuvor yo‘nalishlaridan ҳисобланади. албатта, bu borada sezilarli yutuqlarga erishildi.
Shuнингдек, jamiyatнинг ижтимоий-иқтисодий taraqqiyoti ва muhitning o‘zgaruvchan
shart-sharoitlariда aholining turmush darajasini yanada юксалтириш, davlat, аҳоли ва
тадбиркорлар o‘rtasidagi munosabatlarni ham сифат жиҳатдан доимий yaxshilab borish
мақсадга мувофиқдир.
Shu boisdan ham amalga oshirilayotgan ma’muriy islohotlar konsepsiyasidagi asosiy
maqsadlardan biri davlat xizmatlari sifatini oshirish, “...aholining davlat organlari bilan
munosabatga kirishishda inson omilini minimallashtirish, byurokratik jarayonlarni
qisqartirish, xizmatdan foydalanuvchilarning vaqti va harajatlarini kamaytirish hamda
ma’muriy tartib-taomillarning shaffofligi va ochiqligini ta’minlashda”[1] xorijiy
mamlakatlarning ilg‘or tajribalarini chuqur o‘rganish, maqbul yechimlarini amaliyotda
qo‘llash masalasi muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda “davlat xizmatlari” nafaqat
ma’muriy islohotlar jarayonini aks ettiradi, balki, fuqaro va davlat, tadbirkorlar va hukumat
o‘rtasidagi munosabatlarning asosiy shakllaridan biri bo‘lib, bunda davlat “xizmat
ko‘rsatuvchi” vazifasini bajaradi.
Angliyada davlat xizmatlarini rivojlantirish konsepsiyasi ma’muriy islohotlarning barcha
jabhalarini qamrab olinishiga e’tibor qaratildi [2]. Mazkur islohotning o‘ta dolzarbligidan
kelib chiqib, davlat xizmatlari ko‘rsatish bo‘yicha bosh vazir huzurida alohida idoraviy tuzilma
(Office of Public Services Reform) tashkil qilingan. Fuqarolarga xizmat ko‘rsatish markazlari
davlat xizmatlarini ko‘rsatish tizimining asosiy bo‘g‘iniga aylandi. Bunday markazlar tarmog‘i
quyidagi tamoyillar asosida yaratilgan:
– fuqarolar emas, hujjatlarning harakatlanishi (Move the file not the citizen).
– sifatni doimiy yaxshilab borish (The Quality movement).
– yagona darcha (One stop shops).
E’tiborlisi, Angliyada davlat xizmatlarini isloh qilish dasturi ham “Elektron hukumat”ni
shakllantirish strategiyasining bir qismi bo‘lgan. Ushbu yondashuvning mohiyati yangi
xizmatlarni ishga tushirishdan oldin, birinchi navbatda, asosiy infratuzilma bloklarini
shakllantirishdan iborat edi. “Davlat/xizmat ko‘rsatuvchi – fuqaro/iste’molchi” tamoyiliga
ko‘ra xizmatlar ko‘rsatish faoliyatning aniq turlari kesimida amalga oshirilishi belgilab
qo‘yilgan. Shu bilan birga davlat xizmatlari ko‘rsatishda ham ma’lum tamoyillarga asoslangan:
– milliy ustuvorliklar va maqsadlar (National Priorities and Strategic Objectives);
– harajatlar va moliyaviy tejamkorlik (Cost and Efficiency);
– iqtisodiy samaradorlik va natijadorlik (Effectiveness of Service Delivery and
Outcomes);
– sifatli xizmat ko‘rsatish (Quality of Servicesfor Users and Carers);
112
– davlat xizmatlaridan foydalanishda barcha fuqarolarning teng huquqliligi (Fair
Access).
Fransiyada davlat xizmatlari ko‘rsatish tizimi 1992 yilda qabul qilingan ommaviy
xizmatlar ko‘rsatishning asosiy tamoyillari “...La Charte des Services Publics ga asoslangan
bo‘lib ko‘p jihatdan davlat tashkilotlari faoliyatiining shaffofligini, ish faolligini oshirish,
funksiyalarning nomuvofiqligiga barham berishga hamda fuqarolarning murojaatlarini ko‘rib
chiqish natijadorligini oshirishga qaratilgan. Shu bilan birga davlat xizmatlari ko‘rsatishning
soddaligi va hammabopligi, keng ommaga yo‘naltirilganligi va aholi ehtiyojlariga
yo‘naltirilganligi, hukumatga nisbatan ishonchni oshirishga qaratilgan”[3]
ligi ham
ahamiyatga molikdir. Fransiya davlat xizmatlari milliy tizimi bir tomondan, “...vertikal
markazlashtirilgan boshqaruvning tarixiy an’analari mavjud bo‘lgan ma’muriy tizim”[4]
hisoblanadi. Shu bilan birga, mazkur tizim fuqarolarning ijtimoiy-iqtisodiy hayotida muhim
rol o‘ynaydigan davlatchilik an’analarining ma’muriy-buyruqbozlikdan tarmoqli boshqaruv
an’analariga o‘tishga imkon bermoqda.
Avstraliyada davlat xizmatlari ko‘rsatish faoliyati 1997 yilda qabul qilingan “Xizmat
ko‘rsatish agentliklari to‘g‘risida”gi qonun asosida maxsus tashkil qilingan “Centrelink” davlat
tashkiloti tomonidan amalga oshirilishi tashkil qilingan. Ushbu tashkilot “...internet tarmog‘i,
telefon armoqlari va xizmat ko‘rsatish markazlari orqali mamlakatning 25 ta ma’muriy
organlari nomidan ish olib boradi. Tashkilot saytida mehnat, transport, sog‘liqni saqlash,
urush va mehnat faxriylari, tashqi savdo va ishlar, ommaviy kommunikatsiya va AT, san’at, fan
va ta’lim yo‘nalishlaridagi ma’lumotlar dunyoning 56 tilida taqdim qilinib boriladi”[5].
Bugungi kunda Avstraliyaning davlat xizmatlari ko‘rsatish tizimi orqali “...24 mingdan ortiq
mutaxassislar har qili 700 000 faxriylar va nogironlarga, 500 000 ga yaqin yoshlar, 2 mln.dan
ortiq nafaqadagilar, 2,8 mln. ga yaqin oilalarни қамраб олган. Mamlakatda shuningdek,
“Canberra-Connect” loyihasi ham mavjud bo‘lib mamlakat aholisiga 130 dan ortiq xizmatlar
ko‘rsatadi”[6].
Singapur Respublikasida davlat xizmatlarini tashkil qilish 1980 yillarda fuqarolik
xizmatini kompyuterlashtirish (The Civil Service Computerisation Programm) dasturiga
muvofiq boshlangan bo‘lsada, 2000 yilda Elektron hukumatni rivojlantirish rejasi (E-
Government Action Plan I) ga asosan ташкил қилинган. Mamlakatda fuqarolarning fikr-
mulohazalari va shikoyatlari uchun doimo tayyor bo‘lgan davlat xizmatani yo‘lga qo‘yish
amaliyoti 2004 yilda “begona eshiklar yo‘q” (No Wrong Door) dasturi asosida qabul qilingan
bo‘lib, fuqarolar o‘zlarini qiziqtirgan savollarga javob izlab bir idoradan boshqa idoraga
o‘tirmasliklari uchun barcha idoralar boshqa idoralar bilan aloqada bo‘lishi shart. Har bir ijro
etuvchi organning xizmatlarini olish uchun iste’molchilar u yoki bu shaklni (shaklni)
to‘ldirish, xizmatni olish uchun sarflangan vaqtni baholaydilar. Bu agentliklarni bunday
ma’lumotlarni tanqidiy tahlil qilishga undaydi va ularni minimal darajaga tushirishga undaydi.
“...Barcha idoralarda xizmat ko‘rsatish sifatining barqaror darajasini o‘rnatish maqsadida
xizmatlar ko‘rsatish bo‘yicha xizmat ko‘rsatish standartlari, teskari aloqa va jamiyat bilan
muloqot, maslahatlar va boshqalar kabi tamoyillar va yo‘riqnomalar ishlab chiqilgan”[7]. Har
bir agentlik standartlar talablariga javob berishi kerak. Standartlarning yuqori darajada
saqlanishini ta’minlash uchun ularni muntazam ravishda tekshirish va ko‘rib chiqiladi”[8].
Aholining turli idoralar tomonidan ko‘rsatilayotgan xizmatlar darajasi to‘g‘risidagi fikrini
aniqlash maqsadida doimiy so‘rov o‘tkaziladi.
113
Gruziya Respublikasi davlat xizmatlari ko‘rsatish milliy tajribasi shuni ko‘rsatadiki,
korrupsiyaни
камайтириш,
har
qanday
davlatning
iqtisodiy
rivojlanishiни
рағбатлантирали va fuqarolarning hayot sifatiga ижобий ta’sir ko‘rsatadi. Davlat xizmatlari
ko‘rsatuvchi muassasalar bilan kechadigan har qanday munosabatlar ma’lum ma’noda
ma’muriy korrupsiyaga, vaqt va moliyaviy sarflarga olib keladi, fuqarolarning noroziligini
keltirib chiqaradi va davlat hokimiyatiga bo‘lgan ishonchni pasaytiradi. Gruziyada olib
borilayotgan davlat islohotlari avvalo korrupsiyaga qarshi kurash usullarini o‘zgartirishgaга
йўналтирилганлик jihati bilan аҳамиятлидир. Bu borada Gruziyaning muvaffaqiyatli
tajribasi davlat xizmatlarining aksariyatini “yagona darcha” tamoyili asosida “yagona makon”
– adliya uyi orqali amalga oshirish yo‘lga qo‘yilganligidir. Mamlakatning 17 ta hududida
joylashgan Adliya uylarida Gruziya notariuslar palatasi, Milliy Davlat ro‘yxatga olish agentligi,
FHDYO agentligi, Milliy arxiv va Milliy Ijroiya byurolari joylashgan [9].
Irlandiyaning yer kadastr sohasidagi ish tajribasi 300 yillik amaliyot bo‘lib, xizmat
ko‘rsatuvchi xodimlar va aholi tomonidan islohotlarni zamonaviy shart-sharoitlarga
moslashtirish juda murakkab kechdi. “...Yer kadastri sohasidagi islohotlar 1990 yillarda
Irlandiya hukumati tomonidan ilgari surilib, jarayonlarni yanada optimallashtirish, aholi
talabiga moslashtirishni, sohaga elektron hukumat tizimiini joriy etishni ko‘zda tutgan
edi”[10]. Ayniqsa, aholining kadastr xizmatlariga bo‘lgan talabining ortib borishi bilan qog‘oz
haritalarda ishlash juda murakkablashib ketdi. Shu munosabat bilan umumiy qiymati 200
mln.Yevroni tashkil etgan quyidagi uchta loyiha asosida davlat xizmatlari ko‘rsatishga o‘tildi:
– mulk huquqini ro‘yxatga olishning integratsiyalashgan axborot tizimi (Integrated Title
Registration Information Systems - ITRIS) mamlakat bo‘ylab “front-ofis” shaklda yo‘lga
qo‘yildi;
– elektron davlat kadastr xizmatlariga ruxsat berish tizimi (Electronic Access System-
EAS). Ushbu tizimni joriy etishda dastavval murojaatlarni elektron shaklda qabul qilish, qayta
ishlash va taqdim etish kabi ichki biznes-jarayonlar optimallashtirildi;
– kadastr hujjatlarini raqamlashtirish loyihasi (Document Imaging System - DIS). Ushbu
loyiha doirasida barcha turdagi ko‘chmas mulk ob’ektlari elektron haritalarga
integratsiyalashtirildi.
1-jadval
Irlandiyada yer kadastr sohasida davlat xizmatlari ko‘rsatishнинг amaliy
natijalari[11]
Yer maydoni haritasi
turi
Qog‘oz shaklda
6,4 mln ga yaqin elektron
haritalar shaklda
Harita miqyosi
1/1000; 1/2500; 1/1500
Aholi talabiga ko‘ra 1/5000
miqyosgacha
Murojaatlarni ko‘rib
chiqish muddati
5-6 hafta ichida
24 soat ichida
Yillar
2000 yil
2007 yil
2014 yil
2021 yil
2024 yil
Onlayn rejimidagi
foydalanuvchilar soni
1700
12741
26700
31000
36000
Onlayn so‘rovlar soni
0,2 mln
3,0 mln
4,2 mln
6,0 mln
6,9 mln
114
Natijada yiliga 500 mingga yaqin murojaatlar 40 nafar mutaxassis tomonidan qayta
ishlangan bo‘lsa, davlat xizmatlari ko‘rsatishni tashkil qilish asosida ushbu vazifalar 6 nafar
mutaxassis tomonidan amalga oshiriladigan bo‘ldi. Qolgan 36 nafar mutaxassislar tashkilot
doirasida qayta malakasini oshirdi va boshqa sohalarga biriktirildi.
Xulosa va takliflar.
Xorijiy mamlakatlar tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, aholiga davlat
xizmatlarini ko‘rsatish tizimida raqamlashtirish, markazlashtirilgan yondashuv, va inson
omilini kamaytirish orqali yuqori samaradorlikka erishish mumkin. Estoniya, Singapur,
Janubiy Koreya, BAA kabi mamlakatlar aholiga xizmat ko‘rsatishda innovatsion
yondashuvlarni joriy etib, davlat boshqaruvi tizimini fuqaroga yanada yaqinlashtirishga
erishgan.
O‘zbekiston Respublikasida ham so‘nggi yillarda davlat xizmatlarini optimallashtirish,
raqamlashtirish va qulaylashtirish borasida muhim islohotlar amalga oshirilmoqda. Biroq
ilg‘or xorijiy tajriba asosida tizimni yanada takomillashtirish uchun hali foydalanilmagan
imkoniyatlar mavjud. Takliflar quyidagilardan iborat:
Yagona raqamli identifikatsiya tizimini joriy etish – barcha davlat xizmatlarini ID-karta
yoki biometrik ma’lumotlar asosida bog‘lash xizmatlar soddaligini oshiradi;
Sun’iy intellekt asosidagi virtual yordamchilarni joriy qilish – fuqarolarning xizmatlarni
tanlash va tushunishdagi muammolarini avtomatik ravishda hal qilish imkonini beradi;
Mobil xizmatlar ulushini oshirish – my.gov.uz va boshqa platformalarning mobil ilova
shaklida takomillashuvi xizmatlarning qamrovini kengaytiradi;
Davlat xizmatlari baholash tizimini ishlab chiqish – foydalanuvchilarning real vaqtli fikri
asosida xizmat sifati va xodimlar faoliyatini monitoring qilish imkonini beradi;
Mahalliy darajada xizmatlar optimallashtirilishini kuchaytirish – har bir hududda
aholining real ehtiyojlariga moslashtirilgan xizmatlar ro‘yxatini ishlab chiqish zarur;
Ochiq ma’lumotlar asosida xizmatlar dizaynini yaratish – foydalanuvchi statistikasi va
ehtiyojlaridan kelib chiqqan holda yangi xizmatlar ishlab chiqish samaradorlikni oshiradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 20 апрелдаги ПФ-113-сонли
“Давлат хизматлари кўрсатишни соддалаштириш, бюрократик тўсиқларни
қисқартириш
ҳамда
давлат
хизматлари
кўрсатиш
миллий
тизимини
ривожлантиришнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони.
2.
Садлер Дж. Повышение качества государственных услуг: опыт Великобритании.
URL: http://vasilievaa.narod.ru/10_3_00.htm
3.
Кайралапина Ж.Б. Некоторые особенности государственной службы и обучения
государственных служащих Франции // Экономика и управление в XXI веке: тенденции
развития. 2015. №24. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/nekotorye-osobennosti-
gosudarstvennoy-sluzhby-i-obucheniya-gosudarstvennyh-sluzhaschih-frantsii
4.
Рубинский Юрий Ильич Государственная служба Франции // Современная
Европа. 2007. №2 (30). https://cyberleninka.ru/article/n/gosudarstvennaya-sluzhba-
frantsii
5.
https://www.servicesaustralia.gov.au – government payments and services Services
115
Australia.
6.
https://www.accesscanberra.act.gov.au – Access Canberra Service Centre
7.
https://www.servicesaustralia.gov.au – government payments and services Services
Australia.
8.
Ghimire, Ram. (2014). Virtuous Cycles: The Singapore Public Service and National
Development. Naresh C. Saxena (Singapore, United Nations Development Programme, 2011,
pp 200).. Australian Journal of Public Administration. 73. 10.1111/1467-8500.12070.
9.
https://1tv.ge/lang/ – Грузия давлат хизматларини ривожлантириш агентлиги.
10.
Костин, Г. А. Государственные и муниципальные услуги: совершенствование
системы предоставления / Г. А. Костин, В. В. Юшкова // Современные аспекты
состояния и перспективы развития государственной региональной политики России и
Германии : сборник материалов Международной научно-практической конференции,
Санкт-Петербург, 20 июня 2019 года / Санкт-Петербургский университет технологий
управления и экономики. – Санкт-Петербург: Санкт-Петербургский университет
технологий
управления
и
экономики,
2019.
–
С.
99-105.
https://elibrary.ru/item.asp?id=38588155
11.
Kennedy, A., Coughlan, J. and Kelleher, C. (2010), Business Process Change in E-
Government Projects: the Case of the Irish land Registry, Dublin Institute of Technology.
12.
BARAT-ALIYEVICH A. F., NODIROVNA M. S. THE ESSENCE AND SIGNIFICANCE OF THE
CONCEPTS
OF
INNOVATION,
INNOVATION
ACTIVITY
AND
INNOVATION
ENTREPRENEURSHIP. – 2023.
13.
SAIDAKHMEDOVICH S. T., NODIROVNA M. S. TOLIBOVNA TD THE REFORM OF
PROFESSIONS IN THE DIGITAL ECONOMY, THE MOST IN DEMAND IN THE LABOR MARKET
OF UZBEKISTAN //Excellencia: International Multi-disciplinary Journal of Education (2994-
9521). – 2024. – Т. 2. – №. 6. – С. 278-289.
14.
SAIDAKHMEDOVICH S. T., NODIROVNA M. S., TOLIBOVNA T. D. P. O. F. S. B. AS A FACTOR
IN THE DEVELOPMENT OF THE COMPETITIVE ENVIRONMENT OF THE NATIONAL
ECONOMY OF UZBEKISTAN //Excellencia: International Multi-disciplinary Journal of
Education (2994-9521). – 2024. – Т. 2. – №. 6. – С. 268-277.
15.
Мирзаева Ш. Н., Ашуров С. З. Анализ Инвестиционного Климата В Узбекистане,
Состояние И Перспективы //GlobalBiz Summit: Business and Economic Strategies for the
Future. – 2025. – Т. 1. – С. 72-75.
