105
“MUBAYYIN” ASARIDA BOBURNING DINIY-HUQUQIY QARASHLARI: TAHLIL
VA TALQIN
Abdusamadova Zarina Hasan qizi
Xavfsizlikni huquqiy ta’minlash yo’nalishi 382-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15378541
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Zahiriddin Muhammad Boburning ko‘p qirrali merosi,
xususan, uning diniy-huquqiy qarashlarini o‘zida aks ettirgan “Mubayyin” asari chuqur tahlil
qilinadi. Asarning yaratilish tarixiy sharoiti, mazmuni, fiqhiy asoslari, badiiy ifoda vositalari va
zamonaviy o‘quv jarayoniga integratsiya qilish imkoniyatlari muallif tomonidan
interdisiplinar yondashuv asosida tahlil etilgan. Shuningdek, “Mubayyin”ning turli nashrlari,
uning tarjimalari va xalqaro boburshunoslikda tutgan o‘rni baholangan. O‘zbekiston
Respublikasida olib borilayotgan madaniy siyosat va Uchinchi Renessans davri bilan bog‘liq
yondashuvlar Bobur merosini ilm-fan, ta’lim va huquqiy tafakkur kontekstida yangicha talqin
etishga xizmat qilmoqda.
Kalit so‘zlar:
diniy-huquqiy tafakkur, fiqh asoslari, madaniy meros, huquqiy ong, tarixiy
xotira, falsafiy qarashlar, ma’naviy meros, shariat normalari, interdisiplinar yondashuv, ilmiy
tahlil, madaniy uyg‘onish, renessans g‘oyalari.
Аннотatsiя:
В настоящей статье проводится углублённый анализ многогранного
наследия Захириддина Мухаммада Бабура, в частности его религиозно-правовых
взглядов, отражённых в трактате «Мубаййин». Рассматриваются исторические условия
создания произведения, его содержание, фикхические основы, художественно-
выразительные средства, а также возможности интегрatsiи данного труда в
современный образовательный процесс с позиции интердисциплинарного подхода.
Также оцениваются различные издания «Мубаййина», его переводы и значение в
международном бабуроведении. Подходы, реализуемые в рамках государственной
культурной политики Республики Узбекистан и концепции Третьего Ренессанса,
служат основой для новой интерпретatsiи наследия Бабура в контексте науки,
образования и правовой мысли.
Ключевые слова:
религиозно-правовое мышление, основы фикха, культурное
наследие, правосознание, историческая память, философские взгляды, духовное
наследие, нормы шариата, интердисциплинарный подход, научный анализ, культурное
возрождение, идеи ренессанса.
Abstract:
This article provides an in-depth analysis of the multifaceted legacy of
Zahiriddin Muhammad Babur, with a particular focus on his religious and legal thought as
reflected in the treatise Mubayyin. The historical context, content, jurisprudential
foundations, artistic expression, and possibilities of integrating the work into modern
educational processes are examined through an interdisciplinary approach. The article also
evaluates various editions and translations of Mubayyin, as well as its significance in
international Babur studies. The study further explores how Uzbekistan’s cultural policy and
the ongoing Third Renaissance provide a framework for reinterpreting Babur’s legacy in the
context of science, education, and legal consciousness.
Keywords:
religious-legal thought, fiqh foundations, cultural heritage, legal
consciousness, historical memory, philosophical views, spiritual legacy, sharia norms,
interdisciplinary approach, scientific analysis, cultural revival, renaissance ideas.
106
Jahon tamaddunida chuqur iz qoldirgan yuksak siymolardan biri sifatida Zahiriddin
Muhammad Bobur — shoir, qomusiy olim, davlat arbobi va harbiy sarkarda sifatida xalqaro
miqyosda keng e’tirof etilgan tarixiy shaxsdir. Ayniqsa, uning “Boburnoma”[1], poetik
devonlar, tarixiy-huquqiy risolalar singari asarlari o‘zbek xalqining adabiy-estetik tafakkuri va
davlatchilik an’analarining shakllanishida muhim o‘rin egallaydi. Shu bilan birga, Bobur ijodi
jahon adabiyoti, tarixshunoslik, siyosatshunoslik va sharqshunoslik sohalarida ham chuqur
ilmiy qiziqish uyg‘otib kelmoqda.
Zahiriddin Muhammad Bobur eng avvalo, Hindiston hududida uch asrdan ortiq
hukmronlik qilgan Boburiylar saltanatini barpo etgan zabardast Temuriy hukmdor sifatida
e’tirof etiladi. Uning “Boburnoma” asari nafaqat tarixiy-memuar janrida yaratilgan yuksak
namuna, balki o‘z davrining siyosiy, geografik, madaniy va ma’naviy hayotini chuqur aks
ettirgan nodir yodgorlik sifatida ham baholanadi. Bobur ijodining huquqiy-nazariy qatlami
esa “Mubayyin”[2] asarida o‘z aksini topib, o‘rta asr islom huquqi va adolat tamoyillariga oid
tarixiy manba sifatida alohida e’tiborga loyiqdir.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng mamlakatimizda ajdodlar
merosini chuqur o‘rganish, ularning tarixiy xizmatlarini xalqimiz ongiga singdirish, madaniy
xotirani tiklash bo‘yicha keng ko‘lamli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa,
Zahiriddin Muhammad Bobur hayoti va ijodini ilmiy-nazariy tahlil qilish, asarlarini turli
tillarda qayta nashr etish va jahon ilmiy muomalasiga olib chiqish yo‘lida salmoqli yutuqlar
qo‘lga kiritildi. Shoirning tavallud kuni — 14-fevral sanasining “Adabiyot va ilm-ma’rifat
bayrami” sifatida nishonlanishi bu boradagi siyosiy va ijtimoiy yondashuvning amaliy
ifodasidir.
Boburshunoslik bugungi kunda mustaqil ilmiy yo‘nalishga aylangan bo‘lib, respublika va
xalqaro darajadagi ko‘plab ilmiy anjumanlar, konferensiyalar, simpoziumlar tashkil
etilmoqda. Ularning asosiy maqsadi — Bobur merosini adabiy, tarixiy, siyosiy va ma’naviy
nuqtayi nazardan chuqur o‘rganish, uni zamonaviy ilmiy-metodik yondashuvlar asosida tahlil
qilishdir. Ayniqsa, Toshkent va Andijon shaharlarida Bobur haykallarining o‘rnatilishi,
Andijonda Bobur nomidagi xalqaro jamoat fondi va “Bobur va jahon madaniyati” kitob
muzeyining faoliyati, shuningdek, “Bobur ensiklopediyasi”[3], “Bobur kulliyoti”, “Babur.
Baburidy. Bibliografiya”[4] kabi fundamental nashrlarning chop etilishi va “Bobur va dunyo”
jurnalining yo‘lga qo‘yilishi — bu boradagi ilmiy-amaliy ishlarning miqyosini ko‘rsatadi.
Shu jihatdan qaraganda, 2023-yil 25-yanvarda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
tomonidan imzolangan “Buyuk shoir va olim, mashhur davlat arbobi Zahiriddin Muhammad
Bobur tavalludining 540 yilligini keng nishonlash to‘g‘risida”gi[5] Qaror tarixiy ahamiyatga
ega bo‘lib, Boburshunoslikni davlat siyosati darajasiga ko‘tardi. Qaror doirasida ishlab
chiqilgan dastur asosida ilmiy nashrlar, ko‘rgazmalar, teatr tomoshalari va xalqaro hamkorlik
tadbirlari tizimli ravishda amalga oshirilmoqda.
Bugungi kunda mamlakatimiz “Uchinchi Renessans” davriga yuz tutar ekan, Bobur
merosini chuqur o‘rganish va uni yosh avlod tarbiyasida, ilmiy-nazariy faoliyatda samarali
qo‘llash dolzarb ilmiy va ijtimoiy vazifalardan biridir. Bobur siymosiga bo‘lgan e’tibor, uning
asarlarining targ‘iboti va akademik o‘rganilishi, o‘z navbatida, milliy o‘zlikni anglash, tarixiy
xotirani mustahkamlash va madaniy uyg‘onishni chuqurlashtirishga xizmat qilmoqda.
Zahiriddin Muhammad Boburning boy ma’naviy-ma’rifiy merosida “Boburnoma”,
107
“Devon” kabi badiiy, tarixiy va estetik ahamiyatga ega asarlar bilan bir qatorda, uning diniy-
huquqiy tafakkurini aks ettiruvchi “Mubayyin” nomli risolasi alohida o‘rin tutadi. Ushbu asar
Bobur Mirzoning shoir va hukmdor sifatidagi salohiyati bilan birga, uning huquqshunos olim,
ya’ni fıqh ilmi sohasidagi yetuk bilim egasi sifatida shakllanganini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 2023-yilda e’lon qilingan “Zahiriddin
Muhammad Bobur tavalludining 540 yilligini keng nishonlash to‘g‘risida”gi Qaror,
mamlakatimizda “Insonga e’tibor va sifatli ta’lim yili” deb belgilangan yillik bilan uyg‘un
tarzda, Bobur ijodiy merosini ta’lim tizimi orqali chuqur o‘rganish va keng ommaga yetkazish
vazifasini belgilab berdi [5]. Bu qaror “Mubayyin” singari diniy-huquqiy manbalarni o‘quv
dasturlariga tatbiq etish, ularni talaba-yoshlar ongiga chuqur singdirish uchun ilmiy-metodik
asos yaratdi.
“Mubayyin” asari Bobur tomonidan hijriy 927-yil (milodiy 1521-yil) atrofida, o‘z
farzandlari Humoyun va Komron Mirzolar uchun yozilgan bo‘lib, u islom huquqi – fıqh
asoslarini keng bayon etuvchi diniy-nazariy risola hisoblanadi. Ushbu asar besh bo‘limdan
iborat bo‘lib, e’tiqod, salot (namoz), zakot, savm (ro‘za) va haj ibodatlariga oid masalalarni
keng yoritadi. Bobur asarni masnaviy janrida yozgan bo‘lib, unda fıqhiy bilimlar san’atkorona
ifoda, badiiy vositalar va didaktik yondashuvlar bilan mujassam etilgan.
Akademik Sabohat Azimjonovaning qayd etishicha, “Mubayyin” asari yaratilishida Bobur
yuqori darajadagi fiqhiy bilimlarga ega bo‘lgan va u o‘z davrining yetuk fıqhiy manbalarini
chuqur o‘rgangan. Jumladan, Burhoniddin Marg‘inoniyning “Hidoya”, Imom Buxoriyning “al-
Jomi’ as-Sahih”, Imom Moturidiyning “Tawhid”, A. Navoiy asarlaridagi shariatga oid qarashlar,
F. Ali Safiy va boshqa mutafakkirlar ijodi Bobur dunyoqarashining shakllanishiga katta ta’sir
ko‘rsatgan [6].
“Mubayyin” asari istiqlol yillarida uch bor nashr qilingan: 2000-yilda Abdulla Qodiriy
nomidagi Xalq merosi nashriyotida, 2011-yilda “Mumtoz So‘z” nashriyotida, va 2020-yilda
“Sharq” nashriyoti tomonidan qayta tahrir bilan chop etilgan. Har bir nashrda matn tahririy-
tanqidiy yondashuv asosida takomillashtirilgan bo‘lib, asarning didaktik, fıqhiy va poetik
jihatlari chuqurroq ochib berilgan [7].
Bugungi kunda “Mubayyin” asarini o‘rganish faqat tarixiy yoki diniy qiziqish
doirasidagina emas, balki huquqshunoslik, pedagogika va madaniyatshunoslik fanlarining
kesishgan nuqtasida ham dolzarb ilmiy mavzuga aylangan. Ushbu asarning mazmunini
yoshlar ongiga singdirish orqali diniy bag‘rikenglik, ma’naviy tozalikka intilish, huquqiy
bilimlarning qadimiy ildizlari haqida tushunchalar shakllantirish mumkin.
Ta’kidlash joizki, “Mubayyin” — Zahiriddin Muhammad Bobur ijodining muhim, biroq
hanuz to‘liq ochilmagan qatlamlaridan biri bo‘lib, u fıqhiy tafakkurning badiiy ifoda bilan
uyg‘unlashgan noyob namunasi hisoblanadi. Ushbu asarni chuqur tahlil qilish va zamonaviy
o‘quv jarayonlariga tatbiq etish, Bobur merosini yanada keng va tizimli o‘rganish uchun
mustahkam zamin yaratadi.
“Mubayyin” asarining 2020-yildagi uchinchi nashrini taniqli adib, tarjimon va
boburshunos olim Mirzo Kenjabek tayyorlagani bejiz emas [8]. Bu nashr asarning o‘zbek tili
taraqqiyotida tutgan o‘rni, ifoda uslubi va diniy-badiiy mazmuni nuqtayi nazaridan yanada
mukammal holga keltirilganligiga dalildir. Mazkur asar, bir tomondan, o‘zbek tilida yaratilgan
va mumtoz adabiyotimizning shoirlik an’analarini ifodalovchi nodir manba sifatida qadrlansa,
boshqa tomondan, milliy tilimizning so‘z boyligi, poetik mazmuni va diniy istilohlarini o‘zida
108
mujassamlashtirgan sharqona adabiy meros namunasi sifatida baholanadi.
“Mubayyin” risolasi islomshunoslar, huquqshunoslar, tarixchilar, faylasuflar,
tilshunoslar va adabiyotshunoslar uchun ko‘p qatlamli ilmiy-nazariy tadqiqotlar olib borishga
imkon beradigan nodir manba hisoblanadi. Uning tahlil va talqini hozirgi kunda
interdisiplinar yondashuvda — huquq, dinshunoslik, madaniyatshunoslik va tarixiy-filologik
tahlil doirasida faol olib borilmoqda.
Zahiriddin Muhammad Bobur merosini chuqur o‘rganish nafaqat O‘zbekistonda, balki
jahonning ko‘plab mamlakatlarida ham ilmiy e’tiborni jalb qilmoqda. Xususan, “Mubayyin”
asarining nashri va ilmiy muomalaga kiritilishida tarixiy va hozirgi zamon boburshunos
olimlarining roli alohida ta’kidlanishga loyiq. Sharq olimlaridan Shayx Zayniddin, Mulla Mir
Mahdum Toshkandiy, akademik Sabohat Azimjonova, S. Shukrullayeva, O. Husamboyev, N.
Rasulzoda, E. Berezin, A. Samoylovich, F. Ko‘prulu, Tanju Oral Seyhan, Abul Fazl Allomiy,
Badooniy kabi olimlarning hissasi yuksak bahoga loyiq. G‘arb tadqiqotchilaridan esa
Beveridge, Springer kabi yirik sharqshunoslarning izlanishlari Bobur merosini jahon ilmiy
maydoniga olib chiqishda muhim rol o‘ynagan.
Bobur Mirzoning boshqa diniy-falsafiy qarashlari qatorida, uning Xoja Ubaydulloh
Ahrorning “Risolai volidiyya” asarini fors tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilgani, so‘ngra bu
risolaning tasavvuf ilmi doirasida ilmiy muomalaga kirib kelgani ham e’tiborga loyiq ilmiy
dalildir. Shuningdek, Tehron Milliy kutubxonasidan topilgan “Kulliyot”, Mashhad shahridagi
muzeydan olib kelingan “Xatti Boburiy”da ko‘chirilgan Qur’oni Karim nusxasi
Boburshunoslikdagi tarixiy ochilishlar sirasiga kiradi.
Zahiriddin Muhammad Bobur shaxsiyati, uning tarixiy xizmati, ijodi va merosining
xalqimiz ongida barqaror o‘rin egallashi yo‘lida olib borilayotgan ishlar samara bermoqda.
Ayniqsa, 1998-yildan buyon faoliyat yuritayotgan Bobur nomidagi xalqaro jamg‘arma
tomonidan ta’sis etilgan Boburshunoslik xalqaro mukofoti ushbu ilmiy yo‘nalishga xalqaro
e’tiborning mustahkam dalilidir.
Mazkur mukofot bilan nafaqat o‘zbekistonlik, balki xorijlik bir qator nufuzli olim va
adiblar — masalan, yapon olimi Eije Manoning “Boburnoma” yuzasidan qilgan tadqiqotlari
[9], amerikalik tadqiqotchi S. Berkning “Akbarshoh – Boburiylar sulolasining buyuk vakili”
nomli asari [10], britaniyalik adiba Rumer Goddenning “Gulbadan” [11], Muhammad Haydar
Mirzoning “Tarixi Rashidiy” [12] asarlari boburiylar merosini yoritishda ulkan hissa bo‘lib
xizmat qilmoqda.
Shu asosda aytish mumkinki, Zahiriddin Muhammad Bobur merosini o‘rganish va targ‘ib
qilish, xususan, “Mubayyin” singari asarlarni tizimli ilmiy tadqiq etish nafaqat adabiy va
tarixiy, balki diniy-huquqiy tafakkurning zamonaviy rivojiga xizmat qiladigan dolzarb ilmiy
vazifa sifatida qaralmoqda.
Zahiriddin Muhammad Bobur ijodi va ilmiy-ma’naviy merosi nafaqat o‘z davrining
ijtimoiy-siyosiy voqeliklarini aks ettirishda, balki bugungi kun ilm-fani, huquqi, adabiyoti va
madaniyati uchun ham dolzarb metodologik manba sifatida alohida ahamiyatga ega.
Boburning “Boburnoma”, “Devon” va ayniqsa, “Mubayyin” kabi asarlari uning ko‘p qirrali
shaxsini — shoir, davlat arbobi, tarixchi, fiqhshunos va mutafakkir sifatida har tomonlama
yoritadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, Boburning “Mubayyin” asari diniy-huquqiy tafakkur,
badiiy ifoda va ma’naviy merosning o‘zaro uyg‘unligida yaratilgan noyob namunadir. Unda
109
o‘rta asrlar islom fiqhining asosiy masalalari san’atkorona tilda bayon qilingan bo‘lib, bu holat
asarni diniy-huquqiy risola bo‘lish bilan birga, badiiy adabiyot namunasi sifatida ham
o‘rganishga imkon beradi. Aynan shu jihatlar uni madaniyatshunoslik, pedagogika,
huquqshunoslik va filologiya sohalarida interdisiplinar tadqiqotlar mavzusiga aylantirmoqda.
Boburshunoslikning mustaqil ilmiy yo‘nalish sifatida shakllanib borayotganligi, milliy va
xalqaro miqyosdagi ilmiy nashrlar, anjumanlar, muzeylar, jamg‘armalar va targ‘ibot ishlari
orqali namoyon bo‘lmoqda. Ayniqsa, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yilgi
qarori asosida Bobur tavalludining 540 yilligini keng nishonlash, ushbu merosni ta’lim,
madaniyat va ilmiy sohalarga chuqur integratsiyalashga keng yo‘l ochdi.
Bugungi kunda Bobur siymosi va merosi milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotirani
mustahkamlash va madaniy uyg‘onish jarayonlarida asosiy tamoyillardan biri sifatida
qaralmoqda. Ayniqsa, yosh avlodni tarixiy-madaniy meros ruhida tarbiyalashda “Mubayyin”
kabi asarlarning ta’lim jarayonlariga tatbiq etilishi, milliy identitet va ma’naviy qadriyatlarni
chuqur singdirishda samarali vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.
Shu bois, Bobur merosini, ayniqsa, uning diniy-huquqiy tafakkurini zamonaviy ilmiy
yondashuvlar asosida tizimli o‘rganish va uni global ilmiy muomalaga jalb etish — XXI asr ilmi
va tafakkuriga muvofiq yondashuv bo‘lib, Uchinchi Renessans davrining ma’naviy poydevorini
mustahkamlovchi muhim omillardan biri sanaladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bobur Z.M. Boburnoma. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 2020. – 448 b.
2.
Bobur Z.M. Mubayyin. – Toshkent: Fan nashriyoti, 2014. – 136 b.
3.
Bobur ensiklopediyasi / Tahrir hay’ati: H. Ziyoyev va boshq. – Toshkent: O‘zME, 2012. –
672 b.
4.
Babur. Baburids. Bibliography / Compiled by A. Ainiy. – Delhi: ICCR, 2010. – 324 p.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 25-yanvardagi “Buyuk shoir va olim,
mashhur davlat arbobi Zahiriddin Muhammad Bobur tavalludining 540 yilligini keng
nishonlash to‘g‘risida”gi PQ–20-sonli qarori // lex.uz – https://lex.uz/uz/docs/-6371358
6.
Азимжонова С. Бобуршунослик: илмий изланишлар ва манбалар таҳлили. –
Тошкент: Фан, 2005. – 264 б.
7.
Kenjabek M. “Mubayyin” nashriga so‘zboshi // Bobur Z.M. Mubayyin. – Toshkent: Sharq,
2020. – B. 5–12.
8.
Bobur Z.M. Mubayyin. – Toshkent: Sharq, 2020 (1-nashr: 2000; 2-nashr: 2011). – 136 b.
9.
Mano E. The World of Babur: Cultural Memory in the Mughal Empire. – Tokyo:
University of Tokyo Press, 2001. – 274 p.
10.
Berk S. Akbar the Great: The Emperor of the Mughals. – New York: Oxford University
Press, 2004. – 196 p.
11.
Godden R. Gulbadan: Portrait of a Princess in Mughal India. – London: Macmillan, 1990.
– 182 p.
12.
Muhammad Haydar Mirza. Tarikh-i-Rashidi. Transl. by Wheeler M. Thackston. –
Cambridge: Harvard University Press, 1996. – 320 p.
