174
IJTIMOIY MOBILLIKNING SALBIY TOMONLARI
Karimova Lola Muzafarovna
Buxoro davlat tibbiyot instituti Ijtimoiy fanlar kafedrasi dotsenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15400814
1. Oilaviy va ijtimoiy aloqalarning uzilishi
Yuqori ijtimoiy pog‘onaga ko‘tarilgan shaxs o‘zining avvalgi guruhidan ajralib qolishi
mumkin. Bu esa
yolg‘izlik
,
ijtimoiy ajralish
va
identitet inqirozi
ga olib keladi.
“Oilaviy va ijtimoiy aloqalarning uzilishi”
— bu ijtimoiy mobillikning salbiy
oqibatlaridan biri bo‘lib, insonning ijtimoiy maqomi o‘zgarishi natijasida u ilgari mansub
bo‘lgan ijtimoiy guruh yoki oilaviy muhitdan uzoqlashishiga olib keladi.
Bu qanday yuz beradi?
1.
Ijtimoiy tafovutlar sababli begonalashish
➤
Shaxs yuqoriga ko‘tarilgach, uning dunyoqarashi, qadriyatlari va turmush tarzi
o‘zgaradi. Bu esa avvalgi do‘stlari yoki oila a’zolari bilan o‘zaro tushunmovchiliklar keltirib
chiqarishi mumkin.
2.
“O‘z guruhiga begona” bo‘lib qolish
➤
Pastki qatlamdan chiqib, yuqori qatlamga o‘tgan shaxs o‘zini yangi muhitga
moslashtiradi, biroq avvalgi muhitda "xiyonat qilgan", yangi muhitda esa "begona" deb
qaralishi mumkin.
3.
Geografik ajralish
➤
Shaxs mobillik orqali boshqa shahar yoki mamlakatga ko‘chadi, bu esa oila va yaqinlar
bilan aloqani sustlashtiradi.
4.
Oilaviy rishtalarning tarqoqlashuvi
➤
Uzoqlashuv, bandlik, hayot tarzining farqli bo‘lishi sababli o‘z oilasi yoki kelib chiqish
guruhidan uzoqlashadi.
Bir qishloqda oddiy oiladan chiqqan talaba yirik shaharda o‘qib, xalqaro kompaniyada
ishlay boshlaydi. Yangi muhit, til, madaniyat, dunyoqarash uni avvalgi muhitidan ajratib
qo‘yadi. Oila a’zolari uni "o‘zgargan" deb his qiladi, o‘zi esa avvalgidek erkin muloqot qila
olmaydi.
Ijtimoiy mobillik shaxsiy muvaffaqiyatni ta’minlashi mumkin, lekin bu jarayonda
oilaviy
iliqlik, madaniy ildizlar
va
ijtimoiy aloqalar
sinovdan o‘tadi. Shu sababli mobillik bilan birga
ijtimoiy rishtalarni saqlab qolish muhim vazifa bo‘lib qoladi.
2. Stress va psixologik bosim
➤
Mobillikni boshdan kechirayotgan shaxslar o‘zini isbotlashga harakat qiladi, bu esa
zo‘riqish
,
burn-out
(ruhan charchash) va xavotir holatlariga sabab bo‘ladi.
“Stress va psixologik bosim”
— bu ijtimoiy mobillikning yashirin salbiy jihatlaridan biri
bo‘lib, yuqori mavqega erishish yo‘lida yoki erishgandan so‘ng shaxsning ruhiy bosimga
uchrashiga olib keladi.
Nima uchun ijtimoiy mobillik stressga olib keladi?
O‘zini isbotlash zarurati
➤
Yangi ijtimoiy mavqega chiqqan inson ko‘pincha “shunga loyiqmanmi?” degan
ichki
bosim
ni his qiladi.
➤
U atrofdagilarning e’tiborini, tanqidini yoki ishonchsizligini yengishga majbur bo‘ladi.
175
Yuqori kutilmalar va javobgarlik
➤
Ko‘tarilgan daraja bilan birga
ko‘proq majburiyat
, ish bosimi, va doimiy
“muvaffaqiyatli bo‘lish” talabi paydo bo‘ladi.
Yolg‘izlik va begonalashish
➤
Avvalgi do‘stlar va oila bilan aloqa susayadi, yangi muhitda esa shaxs hali o‘z o‘rnini
topmagan bo‘ladi. Bu esa
ijtimoiy yakkalanish
ga olib keladi.
O‘z-o‘zini solishtirish va mukammallik talabi
➤
Shaxs o‘zini doim boshqalar bilan solishtiradi, bu esa
psixologik charchoq
,
komplekslar
yoki
sindrom impostora
(o‘z yutuqlarini tan olmaslik) keltirib chiqarishi
mumkin.
Barqarorlik yo‘qolishi qo‘rquvi
➤
Erishilgan ijtimoiy mavqe yo‘qolib qolishidan xavotir — shaxsda
doimiy noaniqlik
hissini tug‘diradi.
Kambag‘al oiladan chiqqan talaba grant asosida chet elda o‘qiydi. U akademik talablar, pul
bosimi, madaniy begonalik va “oilamni oqlashim kerak” degan fikr bilan kuchli stress ostida
yashaydi.
Ijtimoiy mobillik tashqi yutuqlarni olib kelishi mumkin, lekin ichki jihatdan inson
psixologik bosim, stress va yolg‘izlik
holatiga tushib qolishi ehtimoli ham yuqori. Shuning
uchun, ijtimoiy mobillikni qo‘llab-quvvatlashda
ruhiy salomatlik
ham e’tiborga olinishi lozim.
3. Barqaror ijtimoiy tizimning buzilishi
➤
Juda tez va keskin ijtimoiy mobillik ba’zan
an’anaviy qadriyatlar
yoki
ijtimoiy
barqarorlik
ka putur yetkazadi.
“Barqaror ijtimoiy tizimning buzilishi”
— bu ijtimoiy mobillikning potentsial salbiy
oqibatlaridan biri bo‘lib, jamiyatdagi an’anaviy tartib, rollar va ijtimoiy tuzilmalarning keskin
o‘zgarishi bilan bog‘liq xavfdir.
Nima uchun bu xavfli bo‘lishi mumkin?
1. An’anaviy rollarning zaiflashuvi
➤
Jamiyatda uzoq yillar shakllangan kasbiy, oilaviy yoki ijtimoiy rollar tez o‘zgaradi — bu
esa ijtimoiy tartibsizlik yoki noaniqlikka olib kelishi mumkin.
2. Qadriyatlar tizimining izdan chiqishi
➤
Mobillik orqali faqat moddiy muvaffaqiyat ustuvor bo‘lib qolsa,
halollik
,
mehnat
qadri
,
hamjihatlik
kabi qadriyatlar so‘nib boradi.
3. Ijtimoiy kuchlar muvozanati buziladi
➤
Tez mobillik jarayonida ba’zi guruhlar kuchayib, boshqalari zaiflashadi — bu esa
ijtimoiy zo‘riqish yoki qarama-qarshiliklarni kuchaytiradi.
4. “Ko‘tarilganlar” va “qolganlar” o‘rtasida ijtimoiy uzilish
➤
Ijtimoiy pog‘onalar o‘rtasida tez-tez harakat bo‘lsa-da, bu doimiy harakat ayrim
guruhlar orasida
begonalik
,
ruxiy chetlashuv
yoki
norozilik kayfiyatini
kuchaytirishi
mumkin.
5. Tizimning o‘zini yangilashga ulgura olmasligi
➤
Agar ijtimoiy tizim (ta’lim, mehnat bozori, huquq) mobillik darajasiga moslashmasa,
tartibsizlik
,
qonunbuzarlik
yoki
beqarorlik
paydo bo‘ladi.
176
Agar ijtimoiy mobillik keskin rag‘batlantirilsa-yu, lekin o‘rta qatlam mustahkamlanmasa,
“yuqoriga ko‘tariluvchilar” va “doim pastda qoluvchilar” o‘rtasida bo‘linish kuchayadi — bu esa
ijtimoiy norozilik va beqarorlikni keltirib chiqaradi.
Barqarorlikni saqlash uchun ijtimoiy mobillik
muvozanatli, adolatli va qadriyatlarga
asoslangan tarzda
boshqarilishi kerak. Aks holda, jamiyatda
tartib, ishonch va barqarorlik
yo‘qolishi mumkin.
4. Past qatlamdagi jamiyat a’zolarining umidsizlikka tushishi
➤
Raqobat kuchli bo‘lsa-da, hamma ham yuqoriga ko‘tarila olmaydi. Bu esa ayrim
guruhlarda
norozilik
va
tengsizlik hissi
ni kuchaytirishi mumkin.
“Past qatlamdagi jamiyat a’zolarining umidsizlikka tushishi”
— bu ijtimoiy
mobillikning salbiy yoki paradoksal jihatlaridan biridir. Har kim yuqoriga ko‘tarilish
imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak, ammo amalda bu imkoniyat teng bo‘lmaganda, pastki qatlam
vakillarida
umidsizlik, norozilik va chetlanish hissi
paydo bo‘lishi mumkin.
Nima sababdan umidsizlik paydo bo‘ladi?
1. Nominal teng imkoniyatlar, ammo real to‘siqlar mavjud
➤
Rasmiy ravishda har kim muvaffaqiyatga erisha oladi deyiladi, lekin
ta’lim sifati,
mintaqaviy tengsizlik, korrupsiya yoki tanishbilarlik
kabi omillar past qatlamdagi shaxslar
uchun bu yo‘lni amalda to‘sib qo‘yadi.
2. “Ko‘tarilolmadim – demak men aybdorman” sindromi
➤
Mobillik bo‘yicha kutilmalar juda yuqori bo‘lsa, lekin muvaffaqiyatga erishish qiyin
bo‘lsa, odamlar o‘zlarini aybdor his qila boshlaydi. Bu esa
ruhiy tushkunlik, passivlik va
befarqlik
ka olib keladi.
3. Norasmiy ijtimoiy to‘siqlar
➤
Madaniy farqlar, aksent, kiyinish uslubi yoki ijtimoiy stereotiplar sababli past qatlam
vakillari ko‘pincha “o‘z odam emas” sifatida qaraladi — bu esa ularni motivatsiyadan mahrum
qiladi.
4. “Tashqarida qolish” hissi
➤
Ko‘pchilik jamiyat a’zolari muvaffaqiyatga erishayotgan paytda, pastki qatlamda
qolganlar o‘zlarini
chetda, foydasiz yoki noloyiq
his qiladi.
5. Norozilik va radikal kayfiyatlar kuchayadi
➤
Umidsizlik tobora chuqurlashsa, bu jamiyatda
islohotlarga ishonch yo‘qolishi
, hatto
radikal fikrlar
va
zo‘ravonlik
kayfiyatining kuchayishiga olib kelishi mumkin.
Agar chekka hududdagi maktablarda ta’lim sifati past bo‘lsa, u yerdagi yoshlar elita
oliygohlariga kira olmaydi. Televizorda “har kim yuqoriga chiqishi mumkin” deyilgan bo‘lsa-da,
ular bu imkoniyatlar ularga tegishli emasligini his qiladi. Bu esa
umidsizlik va ijtimoiy
chetlanishga
olib keladi.
Ijtimoiy mobillik haqiqatda hamma uchun ochiq bo‘lmaganda, aynan imkoniyatlardan
mahrum qatlam vakillarida
passivlik
,
ishonchsizlik
,
umidsizlik
va
norozilik
kuchayadi.
Shuning uchun, ijtimoiy tenglikni ta’minlash – mobillikni haqiqatga aylantirish uchun shartdir.
5. “O‘z kuchi bilan muvaffaqiyat”ga haddan ziyod e’tibor
➤
Jamiyatda ba’zan faqat shaxsiy harakatlar e’tiborga olinadi, ijtimoiy to‘siqlar yoki
tizimli muammolar inkor qilinadi. Bu esa
beqarorlikni oqlash
vositasi bo‘lib qoladi.
“O‘z kuchi bilan muvaffaqiyat”ga haddan ziyod e’tibor
— bu ijtimoiy mobillik
177
mafkurasining muayyan salbiy tomoni bo‘lib, jamiyatda har qanday yutuq faqat shaxsning
mehnati va qobiliyati bilan bog‘liq degan
individualistik yondashuvni mutlaqlashtirish
oqibatida yuzaga keladi.
Nima uchun bu xavfli bo‘lishi mumkin?
1. Tizimli to‘siqlar inkor qilinadi
➤
Imkoniyatlar teng emasligi, ijtimoiy kelib chiqish, hududiy tengsizlik, ta’lim sifati kabi
muhim omillar
e’tibordan chetda qoladi.
Masalan: shaharda tug‘ilgan bola bilan chekka qishloqdagi bolaning imkoniyatlari teng
emas — lekin “har kim erishishi mumkin” degan shior bu farqni ko‘rmaydi.
2. Muvaffaqiyatli bo‘lmaganlar ayblanadi
➤
Shaxsiy muvaffaqiyat mutlaqlashtirilganda, muvaffaqiyatsizlik “o‘zing harakat
qilmading” degan bahoga aylanadi. Bu esa
ayblov, kamsitish yoki o‘z-o‘zini ayblash
holatiga
olib keladi.
3. Ijtimoiy birdamlik zaiflashadi
➤
Har kim faqat o‘zining yutuqlari bilan maqtanadigan jamiyatda
hamjihatlik, yordam,
ijtimoiy mas’uliyat
tushunchalari orqaga suriladi.
4. Empatiya va tizimni isloh qilish istagi pasayadi
➤
“Men erishdim, boshqalar ham shunday qilsin” degan yondashuv tizimdagi
kamchiliklarga ko‘z yumishga olib keladi. Bu esa
ijtimoiy adolatsizlikni mustahkamlaydi
.
5. Elita tomonidan o‘z ustuvorligini oqlash vositasiga aylanadi
➤
Yuqori qatlamdagilar o‘z holatini “men ko‘proq ishlaganim uchunman” deb oqlashi
mumkin. Bu esa
struktural tengsizliklarni yashirish
vositasiga aylanadi.
Bir inson kambag‘allikdan chiqib, boylikka erishdi. U boshqalarga: “Men erishdim, demak
sen ham erishishing mumkin,” deydi. Ammo bu fikr boshqa insonning imkoniyatlar, resurslar
va sharoitlardan qanchalik mahrum ekanligini e’tiborga olmaydi.
“O‘z kuchi bilan muvaffaqiyat” yondashuvi insonni rag‘batlantirishi mumkin, ammo
haddan tashqari e’tibor
bu fikrni
sodda
,
noto‘liq
va
adolatdan yiroq
qilish xavfini tug‘diradi.
Haqiqiy ijtimoiy taraqqiyot — bu
shaxsiy harakat + adolatli tizim
uyg‘unligidadir.
6. Intensiv raqobat natijasida insoniylik qadriyatlarining so‘nishi
➤
“Faqat kuchli tirik qoladi” degan prinsip ustuvor bo‘lib,
hamjihatlik, yordam,
birdamlik
kabi qadriyatlar zaiflashadi.
Ijtimoiy mobillik – bu zarur va foydali jarayon, lekin u
muvozanatli
,
insoniy
qadriyatlarga asoslangan
va
adolatli tizim
bilan birga amalga oshirilmasa, salbiy oqibatlarga
olib kelishi mumkin.
“Intensiv raqobat natijasida insoniylik qadriyatlarining so‘nishi”
— bu ijtimoiy
mobillik kuchli rag‘batlantirilgan jamiyatlarda yuzaga keladigan xavfli holat bo‘lib, u yerda
odamlar faqat muvaffaqiyat uchun kurashib, insoniylik, hamjihatlik va mehr-oqibat kabi asosiy
qadriyatlarni unutib qo‘yishi mumkin.
❗
Nima sababdan bunday holat yuz beradi?
1. “Faqat kuchli tirik qoladi” mafkurasi shakllanadi
➤
Raqobat haddan ziyod kuchaysa, insonlar orasida
hamkorlik emas, ustunlik
ka
intilish ustuvor bo‘ladi.
2. Yordam emas, raqobat ustuvor bo‘ladi
178
➤
Odamlar bir-biriga yordam berish o‘rniga, boshqani ortda qoldirishni maqsad qilib
qo‘yadi. Natijada
insoniy birdamlik zaiflashadi
.
3. Odamlar vositani maqsaddan ustun qo‘yadi
➤
Maqsad faqat “yuqoriga chiqish” bo‘lsa, bu yo‘lda
halollik, vijdon, axloq
kabi
qadriyatlar ikkinchi o‘ringa tushadi.
4. Boshqalar muvaffaqiyatsizligiga befarqlik paydo bo‘ladi
➤
“Men o‘zim erishdim, boshqalar ham harakat qilsin” degan yondashuv
empatiya va
jamiyatga mas’uliyat
hissini pasaytiradi.
5. Jamiyatda ishonch darajasi pasayadi
➤
Har kim boshqani raqib sifatida ko‘radi. Bu esa
insonlar orasidagi ishonchni
yo‘qotadi
, ijtimoiy aloqalarni zaiflashtiradi.
Talabalar o‘rtasida grant uchun raqobat haddan tashqari kuchaysa, ular bir-biriga yordam
berish o‘rniga ma’lumotni yashiradi, yolg‘on ma’lumot tarqatadi yoki bir-birini tushirishga
urinadi. Bu esa o‘qishdagi hamkorlik muhitini buzadi.
Kuchli ijtimoiy mobillik va raqobat insonlarni rivojlantirishi mumkin, ammo
insoniylik,
halollik, hamkorlik va mehr
kabi qadriyatlar unutilmasligi kerak. Aks holda, jamiyat moddiy
yutuqlarga erishsa-da,
axloqiy inqiroz
ga yuz tutadi.
