57
"SURXONDARYO VILOYATI TOPONIMLARI: INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA
CHOG‘ISHTIRMA TADQIQOT"
Davronova Bonu Davron qizi
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Xorijiy til va adabiyoti (ingliz tili) yoʻnalishi magistranti
Email: bonudavronova531@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15429625
Annotatsiya:
Ushbu maqolada toponimikaning rivojlanish tendensiyasi, toponim va joy
ta’rifi, Termiz shahri mavjud joy nomlari tasnifi, tarkibi, nomlanish qonuniyatlari va tarixiy
xususiyatlari, Termiz shahri tarixiy toponimlarining obyekti nomlari, mahalla va
ko‘chalar nomlari, muassasalar va boshqa turli joylar bilan bog‘liq toponimlar,
Termiz shahrida o’rin olgan joy nomlari shakllanishining tarixiy xususiyatlari, ko‘chalarning
nomlari, turli muassasalar bilan bog‘liq bo‘lgan toponimlar yoritilgan hamda shaharlarning
ko’plab obyektlari farqlariga urg’u berilgan.
Kalit so’zlar:
Termiz, tarix, rivojlanish, joy, shahar, hudud, ko‘cha, toponim, nom,
darvoza, geografik obyekt.
Surxondaryo viloyati
— Oʻzbekiston Respublikasi tarkibidagi viloyat. 1941-yil 6-
martda tashkil etilgan (1925-yil 29-iyundan Surxondaryo okrugi boʻlgan). 1960-yil 25-
yanvarda Qashqadaryo viloyati bilan qoʻshilgan. 1964-yil fevralda qaytadan tashkil qilindi.
Respublikaning janubi-sharqida, Surxon-Sherobod vodiysida joylashgan. Viloyat nomi
vohadan oqib oʻtuvchi “Surxon” (fors-tojik: “qizil”) daryosi nomidan kelib chiqqan. Janubidan
Amudaryo boʻylab Afgʻoniston, shimoliy, shimoli-sharq va sharqdan Tojikiston, janubi-
gʻarbdan Turkmaniston, shimoli-gʻarbdan Qashqadaryo viloyati bilan chegaradosh.
Maydoni 20,1 ming km². Aholisi 2907 ming kishi (2024-yil 1-Iyun holatiga koʻra). Tarkibida
14 ta tuman (Angor, Bandixon, Boysun, Denov, Jarqoʻrgʻon, Muzrabot, Oltinsoy, Sariosiyo,
Termiz, Uzun, Sherobod, Shoʻrchi, Qiziriq, Qumqoʻrgʻon), 8 ta shahar (Boysun, Denov,
Jarqoʻrgʻon, Termiz, Shargʻun, Sherobod, Shoʻrchi, Qumqoʻrgʻon), 114 ta shaharcha, 865
ta qishloq aholi punktlari mavjud (2020). Markazi — Termiz shahri.
Jahon tilshunosligida onomastika, xususan, toponimikaning tadqiqot
obyekti sifatida toponimlar ham muhim tarixiy, milliy-madaniy, ijtimoiy axborot
tashuvchi lingvistik birliklar sifatida o‘rganilmoqda. Toponimlarning o‘rganilishi
til tizimi taraqqiyoti va takomilini, ularga aloqador hudud dialekti, tarixi, geografiyasi,
etnografiyasi, tabiati va boshqa imkoniyatlarini tadqiq qilish nuqtayi nazardan ham ilmiy-
nazariy, ham amaliy ahamiyatga egadir. Onomastika masalalari dunyodagi turli soha olimlari
tomonidan ilmiy nazariy va amaliy asoslarda tadqiq etish ancha vaqtlardan buyon davom etib
kelmoqda. Bugungi kunga kelib toponimik birliklarning barcha tiplarini yaxlit bir tizim
sifatida tarixiy-etimologik, leksik-semantik, struktur-tipologik, nominatsion- motivatsion,
sotsiolingvistik, antroposentrik jihatdan o‘rganish muhim hisoblanadi. Dunyo tilshunosligida
toponimlarning oykonim, gidronim, oronim,
nekronim, agroonim kabi tarkibiy qismlarini lingvistik paradigmalar asosida
o‘rganish xalqning ijtimoiy hayotini, milliy, etnik, madaniy tarixini, shu xalq tilining tarixiy
taraqqiyotini yoritishda ahamiyatlidir. Toponimlar muayyan tilda xalq tomonidan yaratiladi
va o‘sha davrning ijtimoiy hayoti haqida axborot beradi. Toponimlar xalqning o‘tmishi, urf-
odatlari, boshidan kechirgan turli xil
58
ijtimoiy-siyosiy, etnomadaniy jarayonlarni o‘zida saqlovchi lingvomadaniy birliklar
hisoblanadi. Ana shu ma’noda toponimlar tilning tarixiy, lisoniy boyligi, xalq ma’naviyatining
ajralmas merosidir. Zero, “Tarixiy merosni asrab-avaylash, o‘rganish va avlodlarga qoldirish,
davlatimiz siyosatining eng muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biridir”. Keyingi yillarda
respublikamiz toponimlarini lug‘atini yaratish bo‘yicha ham samarali ishlar amalga oshirildi.
Shu kunga qadar yaratilgan toponimik lug‘atlarning aksariyati ma’lum hududga tegishli joy
nomlarini etimologik izohini ko‘rsatishga qaratilgan. Termiz shahrining o’zida ham ziyoratgoh
joylar mavjud bo’lib, asosan
Qirqqiz qal'asi
– eramizning IX-X asrlariga oid Surxondaryo viloyatidagi me'moriy yodgorlik bo‘lib,
Termiz tumanida vayrona holida saqlanib qolgan. Inshoot qanday maqsadda qurilganligi
(qal'a, saroy, xonaqoh, karvonsaroy) haqida rasmiy dalil, ma'lumot yo‘q. U dunyo tomonlariga
moslab qat'iy mujassamotda, ya'ni G‘arb va Sharq burchaklarini aniq hisobga olib bunyod
etilgan. Qal'a to‘rtburchak tarhli (53,3x54,8 m), 1 qavatli, faqat yo‘laklar umumiy balandlikda
2 qavatli bo‘lib, xom g‘isht (30x30x5 — 5,5 sm)lardan qurilgan, toq va ravoqlarida shu
o‘lchamdagi pishiq g‘ishtlar ham ishlatilgan; qalin devor bilan o‘ralgan (tashqi devor qalinligi
2—2,5 m).
Sulton Saodat
- Sulton Saodat majmuasi V asr davomida (XII-XVII asrlar)
Termiz sayidlari dafn etilgan joyda qurilgan. Ushbu majmuani diniy binolardan tashkil
topgan. Majmuaning negizida 2 ta maqbara joylashgan bo‘lib, ular jome masjid vazifasini
bajaruvchi ayvonlar bilan birlashtirilgan. Maqbaralar gumbazlar bilan yopilgan arkali
kompozitsiyalar bo‘lib, ularning ichkarisida pishgan g‘ishtlardan qurilgan sag‘onalar
joylashgan. Ularda dekorativ naqshlarning qoldiqlari qisman saqlanib qolgan.
Kokildor Ota
- xonaqohi o‘zining arxitekturasi va ajoyib qurilishi bilan farq
qiladi. Ushbu gumbazli va ko‘p xonali yodgorlikning old qismi g‘ishtdan ishlangan. Uning
qurilishida Sulton Saodat kompleksiga o‘xshab uch pog‘onalik old qismi g‘oyasi qo‘llanilgan.
Bino rejasi simmetrik ravishda bo‘lgan. Markaziy o‘qida asosiy kirish va gumbazli katta zaldan
iborat ayvon joylashgan. Uning atroflarida, deyarli parallel ravishda oynali ko‘rinishda xonalar
joylashgan.To‘g‘ri to‘rtburchak shakldagi kirish markaziy zalga, yon kirish qismlari unga
tutash xona va koridorlarga olib borgan. Bino devorlari ganj bilan ishlov berilgan. Binoning
ichki xonalarida qabr toshlari bo‘lib, ularning orasida eng kattasi Kokildor otaga tegishli.
Murchbobo jome masjidi
— Surxondaryo viloyati Termiz shahrida
joylashgan jome masjid. Masjid 1930-yillarda Imom Aliboy boshchiligida xalq bilan birga
qurilgan. Bu masjid nomi yangi qurilayotgan masjid atrofida o'sgan murch giyohi bilan bog'liq
bo'lib, masjidga murch nomini berilishiga sabab bo'lgan shaxs Sayyid Abduvali Samarqandiy
Al Mulakkib murch bobo hisoblanadi. Bu shaxs asli Samarqandlik, haj amalini bajargani
Termiz orqali o'tadi. Haj amalini ado etib Balx shahri orqali ortiga qaytayotganida o'zi bilan
murch oladi.
Umuman olganda bunday diqqatga sazovor joy nomlari toponimlarning tarixiy
obyekti sifatida qadrlanmoqda. Xulosa o’rnida maqolada ham ana shunday qadryatlarni
qadrlagan xolatda, boy merosimizni yoritib boraveradi.
59
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Nizomov. A, Raximova. G, Rasulova. N. Toponimika T., “Sharq”. 2012
2.
P.G‘ulomov «Jo‘g‘rofiy atamalari va tushunchalari izohli lug‘ati». T., O‘qituvchi.1994y
3.
Mirziyoyev
Sh.M.
Milliy
taraqqiyot
yo‘limizni
qat’iyat
bilan
davom
ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz. I jild. –Toshkent: O‘zbekiston, 2017, 26-b.
4.
Mirziyoyev Sh. M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga
quramiz. “O‘zbekiston”, 2017.
5.
O‘zbekiston
Respublikasini
yanada
rivojlantirish
bo‘yicha
harakatlar
strategiyasi.
O‘zbekiston
Respublikasi
prezidentining
farmoni.
O‘zbekiston
Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017 y, 6-son, 70-modda.
6.
Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. “O‘zbekiston”, 2017.
7.
G‘ulomov P., Mirakmalov M.T. Toponimika va geografik terminshunoslik.
2000y
8.
Qorayev S. Toponimika. O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti. T.
2006.
