6
MEHNAT MIGRATSIYASI VA UNING O‘ZBEKISTONNING BARQAROR
IJTIMOIY-IQTISODIY TARAQQIYOTIGA TA’SIRI
Madaminova Kamola Sirojiddin qizi
Farg‘ona davlat universiteti
Ijtimoiy ish kafedrasi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15544943
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ijtimoiy hayotimizda migratsiyaning roli, migrantlar
hamda ular bilan ijtimoiy ish olib borishda ijtimoiy ish shakllari va usullari xorij tajribasida
tahlil qilingan
.
Kalit so‘zlar:
ijtimoiy hayot, migratsiya, savdo, jarayon, yashash sharoiti, demografik
muvozanat.
Globalizatsiya jarayonlari kuchayib borayotgan hozirgi davrda mehnat migratsiyasi
butun dunyo mamlakatlari uchun dolzarb ijtimoiy-iqtisodiy masalalardan biriga aylangan.
Mehnat resurslarining bir hududdan ikkinchisiga harakatlanishi nafaqat ishchi kuchi ortiqcha
bo‘lgan mamlakatlar muammosini kamaytiradi, balki qabul qiluvchi davlatlarning iqtisodiy
rivojiga ham sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, migratsiya jarayonlari ijtimoiy
barqarorlik, demografik muvozanat, mehnat bozorining holati va oila institutiga ham turlicha
ta’sir ko‘rsatadi
Aholi migratsiyasi murakkab ijtimoiy hodisa bo‘lib bu fenomen hozirgi kunda jamiyat
hayotining barcha sohalariga ta’sir ko‘rastmoqda. Aytishim mumkinki, migratsiya jarayoni
davomli, to‘xtamaydigan jarayon hisoblanadi. Chunki bu hozirgi zamon talabi shu Migratsiyaga
ketmoqchi bo‘lganlar yoki bo‘lmasam ketgan shaxslar faqat moddiy mablag‘larni o‘ylab
tavakkal qilmasligi kerak. Agar ishni puxta o‘rganilmasa keyin salbiy holatlarga kelishi mumkin.
Migratsiyaga yo‘lga otlangan shaxs har bir ishni ijbiy va salbiy tomonlarini o‘rgangan holda va
albatta tadqiqotlarda ko‘rib chiqish lozim. Migratsiyaga qaror qilgan shaxs o‘zining holatidan
kelib chiqqan holda. O‘zi uchun va oilasi uchun eng maqul yolni ko‘rishi lozim.
Odamlarning migratsiyasi qadim zamonlardan beri mavjud. Migratsiya birinchi ijtimoiy
mehnat taqsimoti (cho'pon qabilalarining ajralishi) dehqonchilikning rivojlanishi,
hunarmandchilikning dehqonchilikdan ajralishi, xalqlarning katta ko'chishi, buyuk geografik
kashfiyotlar, sanoatning rivojlanishi (asr boshlarida) bilan bog'liq edi.19-asr). 20-asrda
urushlar migratsiyaga katta ta'sir ko'rsatdi. Migratsiya insoniyat taraqqiyotida va xalqlar
o‘rtasida hududlarni qayta taqsimlashda muhim rol o‘ynadi. Migratsiya ham doimiy aholining,
ham emigrantlarning turmush darajasiga, aholining demografik va ijtimoiy tuzilishiga,
joylashuviga, etnografik tarkibining o'zgarishiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Doimiy yashash
joyining oxirgi o'zgarishi munosabati bilan:
qaytarilmaydigan migratsiya;
juda uzoq vaqt davomida migratsiya bilan bog'liq vaqtinchalik migratsiya;
yilning ma'lum bir davrida ko'chirish bilan bog'liq mavsumiy migratsiya;
doimiy ish va boshqa joylardagi ta'lim muassasalariga borishni o'z ichiga olgan ko'chma
migratsiya;
mamlakatdan boshqa joyga ko'chish, mamlakatga ko'chib o'tish shaklidagi tashqi
migratsiya;
mamlakat ichidagi migratsiya bilan bog'liq ichki migratsiya turlariga bo'linadi.
Migratsiyaning hayotimizga quyidagi ijobiy ta’sirlarini ko‘rib chiqishimiz mumkin.
7
Masalan, iqtisodiy o'sish, madaniy boyitish, demografik muvozanat, innovatsiya va
tadbirkorlik. Migrantlar mehnat bozoriga yangi kuch olib keladi, iqtisodiy o'sishni
rag'batlantiradi. Ular ko'pincha mahalliy aholi bajarishni istamaydigan ishlarni bajaradilar.
Migrantlar o'z madaniyati, an'analari va urf-odatlari bilan jamiyatni boyitadi. Bu madaniy
xilma-xillikni oshiradi va tolerantlikni rivojlantiradi. Migratsiya aholi sonining kamayishi va
qarish kabi demografik muammolarni hal qilishga yordam beradi. Migrantlar yangi g'oyalar,
bilimlar va ko'nikmalar olib keladi, innovatsiya va tadbirkorlikni rag'batlantiradi.
Shu bilan birga, migratsiyaning salbiy ta’sirlarini ham ko‘rib chiqish maqsadga
muvofiqdir. Misol uchun, mehnat bozori raqobati, ijtimoiy ziddiyatlar, ijtimoiy ziddiyatlar,
jinoiylik, sog'liqni saqlash va ta'lim tizimlariga yuklama. Migrantlar mahalliy aholi bilan mehnat
bozorida raqobatlashishi mumkin, bu esa ish haqi pasayishiga va ishsizlikning oshishiga olib
kelishi mumkin. Madaniy farqlar, til to'siqlari va ijtimoiy integratsiya muammolari ijtimoiy
ziddiyatlarga olib kelishi mumkin. Ba'zi hollarda, migrantlar jinoiy faoliyatga aralashishi
mumkin, bu esa jamiyatda xavfsizlikni pasaytiradi. Migrantlar sog'liqni saqlash va ta'lim
tizimlariga qo'shimcha yuklama yaratishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi uchun ham mehnat migratsiyasi masalasi nihoyatda dolzarb
bo‘lib, xorijda vaqtincha mehnat faoliyati bilan shug‘ullanayotgan fuqarolarning soni yildan-
yilga ortib bormoqda. Ularning yuborayotgan pul o‘tkazmalari mamlakat iqtisodiyotiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatgan bo‘lsa-da, bu jarayon bilan bog‘liq muammolar – yaqinlaridan uzoqlik, malaka
mos kelmasligi, ijtimoiy himoya yetishmasligi kabi omillar barqarorlikka salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Mazkur tezisda mehnat migratsiyasining ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikka ta’siri
tizimli tahlil qilinadi, mavjud muammolar aniqlanib, ularni bartaraf etish yo‘llari taklif etiladi.
“Aholining migratsiyasi” ta’rifiga V.A. Iontsev faqat mahalliy nashrlarda 36 ta turli xil
ta'riflarni sanab o'tadi. Ushbu atamaning zamonaviy ma'nosi juda keng. Migratsiya - bu qanday
omillar ta'sirida sodir bo'lishidan qat'i nazar, shaxs yoki guruh tomonidan ma'muriy-hududiy
tuzilmalarning tashqi va ichki chegaralarini kesib o'tish, yashash joyini o'zgartirish yoki
hududda vaqtincha bo'lish bilan bog'liq hududiy harakat.
1
2022-yil yanvar-mart oylarida Sirdaryo viloyati bo‘yicha ko‘chib kelganlar soni 1,7 ming
kishini, ko‘chib ketganlar soni esa 1,9 ming kishini tashkil etdi. Migratsiya savdosi minus 0,2
ming kishi bo‘lib, 2021-yilning mos davrida minus 0,4 ming kishi bo‘lgan. Migratsiya
saldosining yuqori darajasi Guliston shaharida (minus 0,1 ming kishi), Shirin shaharida (minus
0,06 ming kishi) qayd etildi.
2
Ayni paytda dunyoning boshqa mamlakatlarida aholini ijtimoiy muhofaza qilish organlari
tomonidan umumiy muhojirlar, _migrantlar bilan ko‘p qirrali ishlar olib borilmoqda. Ijtimoiy
ishchilar murojaat qilgan har bir shaxsga uning shaxsiy, ijtimoiy, iqtisodiy, huquqiy va boshqa
muammolarini hal qilishga, zarur ijtimoiy munosabatlarni o'rnatish yoki tiklashga yordam
beradi. O`zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga hamda qonunga muvofiq har bir yosh
fuqaroning huquqlari va еrkinliklari kafolatlanadi. Migrantlarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash
ularning yangi jamiyatga muvaffaqiyatli integratsiyalashuvi uchun sharoit yaratishga
qaratilgan.
Migrantlarning integratsiyasi deganda yangi yashash joyiga moslashishning uzoq davom
1
https://uz.wikipedia.org/wiki/Migratsiya
2
Sirdaryo viloyat Statistika boshqarmasi, Demografiya va mehnat statistikasi bo‘limi
8
etadigan jarayoni, keng ko'lamli ijtimoiy muammolarni hal qilish tushuniladi: uy-joy izlash,
doimiy daromad manbai, ijtimoiy doira, ma'lum bir ijtimoiy sohaga ega bo'lish. Jamiyatdagi
mavqei, yangi tabiiy-antropologik aloqalarni tiklash va yaratish, o'zini shu jamiyatning to'liq
a'zosi sifatida anglash va hokazo. Bu jarayonning natijasi shaxsning yangi hudud hayotida to'liq
ishtirok etishidir. Jahon bankining ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo miqyosida migrantlar
tomonidan yuboriladigan mablag‘larning umumiy hajmi yildan- yilga ortib bormoqda.
Masalan, O‘zbekiston misolida, 2022 yilda mamlakatga xorijdan yuborilgan pul
o‘tkazmalari hajmi 16-17 milliard AQSh dollariga yetdi. Bu mablag‘larning katta qismi Rossiya,
Qozog‘iston, Janubiy Koreya, Turkiya kabi mamlakatlardagi oʻzbek migrantlari tomonidan
yuborilgan.Buning barchasi davlatning makroiqtisodiyotini rivijlanishiga yordam bo‘ladi. Ayni
vaqtda mamlakatimiz bosib o‘tgan taraqiyot yo‘lining chuqur tahlili, globallashuv sharoitida
raqobat tobora kuchayib bormoqda, bunga qisman qilib migratsiya jarayonini misol qilib
ko‘rishimiz mumkin.
3
Migratsiya hozirgi kunda ancha ommalashgani uchun O‘zbekistonda migrantlarga
qaratilgan muammolarni bartaraf qilish uchun valyutani tartibga solishning ilg‘or bozor
mexanizmlarini bosqichma –bosqich joriy etish kun tartibidagi birlamchi masalalardan biri
hisoblanadi.Shuning uchun ham valyutani tartibga solishning yangicha mexanizmlarini ishlab
chiqish bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorini tayyorlash harakterlar
strategiyasida belgilanib qo‘yilgan.
4
Migratsiya O'zbekiston ijtimoiy hayotiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Bu ta'sirni ijobiy
tomonga o'zgartirish va salbiy oqibatlarini kamaytirish uchun kompleks va yaxshi
rejalashtirilgan siyosat zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Migratsiya
2.
Sirdaryo viloyat Statistika boshqarmasi, Demografiya va mehnat statistikasi bo‘limi
3.
Migratsiya bo‘yicha xalqaro tashkilot (IOM) Migratisya vaziyatiga oid hisobot
O‘zbekistonda
4.
http://lex.uz//docs/-5841063 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni,
28.01.2022 yildagi PF-60-son
3
Migratsiya bo‘yicha xalqaro tashkilot (IOM) Migratisya vaziyatiga oid hisobot O‘zbekistonda
4
