`
123
INTERNET VA IJTIMOIY TARMOQLARNING YOSHLAR PSIXOLOGIYASIGA
TA’SIRI
Toshpo’latova Ra’no Abduvohidovna
Namangan davlat universiteti talabasi
Email: toshpolatovarano203@gmail.com
Abdullayeva Ma’suma Habibullayevna
Namangan davlat universiteti katta o’qituvchisi
E-mail: arxitektor.090@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15593152
Annotatsiya:
Ushbu maqolada internet va ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar psixologiyasiga
ko‘rsatadigan ta’siri har tomonlama tahlil qilinadi. Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar yoshlar
hayotining ajralmas qismiga aylangan bo‘lib, ular nafaqat muloqot vositasi, balki shaxsiy
indentifikatsiya, dunyoqarash va ijtimoiy me’yorlarning shakllanishida muhim rol o‘ynamoqda.
Zamonaviy texnologiyalar, ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlarning keng tarqalishi yoshlarning ruhiy
holati, ijtimoiylashuvi va shaxsiy rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Tadqiqotda
ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik, muloqotdagi o‘zgarishlar, yolg‘izlik hissi, depressiya, o‘ziga
bo‘lgan ishonchning pasayishi kabi psixologik holatlar o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
yoshlar psixologiyasi, ijtimoiy tarmoqlar ta’siri, ijtimoiy taqqoslash, onlayn
ta’qib, uyqu buzilishi, onlayn identifikatsiya, ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik, raqamli
savodxonlik, do‘stlar ta’siri, ijtimoiy tarmoqlarni tartibga solish, psixologik salomatlikni
anglash.
Аннотация:
В
этой статье всесторонне анализируется влияние интернета и
социальных сетей на психологию молодежи. Сегодня социальные сети стали
неотъемлемой частью жизни молодежи, являясь не только средством общения, но и
играя важную роль в формировании самоидентификации, мировоззрения и социальных
норм. Современные технологии, особенно широкое распространение социальных сетей,
оказывают заметное влияние на психическое состояние, социализацию и личностное
развитие молодежи. В исследовании изучаются такие психологические состояния, как
зависимость от социальных сетей, изменения в общении, одиночество, чувство
депрессии и снижение уверенности в себе.
Ключевые слова
: психология молодежи, социальные сети, влияние социальных
сетей, социальное сравнение, онлайн-преследование, нарушение сна, онлайн-
идентификация, зависимость от социальных сетей, цифровая грамотность, влияние
друзей, регулирование социальных здоровья.
Abstract
: This article comprehensively analyzes the impact of the internet and social
networks on youth psychology. Today, social networks have become an integral part of the lives
of young people, not only as a means of communication but also playing an important role in
the formation of self-identification, worldview, and social norms. Modern technologies,
especially the widespread use of social networks, have a noticeable impact on the mental state,
socialization, and personal development of young people. The study
examines psychological
conditions such as social media addiction, changes in communication, loneliness, feelings of
depression, and decreased self-esteem.
Keywords: youth
psychology, social networks, the impact of social networks, social
comparison, online bullying, sleep disturbance, online identification, social media addiction,
`
124
digital literacy, the influence of friends, social media regulation, understanding psychological
health.
Kirish
Bugungi globallashuv va raqamli inqilob asrida Internet va ijtimoiy tarmoqlar inson
hayotining ajralmas qismiga aylangan. Ayniqsa, yoshlar orasida virtual muloqot, axborot
almashish va o‘z-o‘zini ifoda etish imkoniyatlarining kengayishi psixologik rivojlanish
jarayoniga bevosita va bilvosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Ijtimoiy tarmoqlar yoshlarning shaxsiyati,
hissiy holati, dunyoqarashi va ijtimoiy munosabatlariga ijobiy hamda salbiy ta’sir
ko‘rsatayotgani bugungi kunda dolzarb ilmiy va amaliy muammoga aylangan. Internet
tarmoqlari orqali yoshlar o‘zlari uchun qulay bo‘lgan axborotni tezkorlik bilan olish, bilim va
ko‘nikmalarni rivojlantirish imkoniyatiga ega bo‘lishmoqda. Shu bilan birga, ortiqcha va
nazoratsiz internetdan foydalanish, ijtimoiy tarmoqlarda noto‘g‘ri axborot ta’siriga tushish,
virtual muloqotda yolg‘on tasvirlar yaratish, ruhiy bosim, depressiya va ijtimoiy ajralish kabi
salbiy oqibatlarni ham yuzaga keltirishi mumkin. Yoshlar psixologiyasi ijtimoiy o‘zaro ta'sir,
identifikatsiya, o‘z-o‘zini anglash va mustaqil fikrlash jarayonlarini o‘z ichiga olgan murakkab
tizimdir. Internet va ijtimoiy tarmoqlarning ushbu jarayonlarga ta’siri nafaqat shaxsiy
rivojlanishga, balki jamiyatdagi o‘rni va faoliyatiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda
Adabiyotlar tahlili
So‘nggi yillarda internet va ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar psixologiyasiga ta’siri bo‘yicha
ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. "Virtual Communities" asarida internet orqali tashkil
topgan jamiyatlarning insonlar ongiga qanday ta’sir qilishini birinchi o‘rganib chiqqan
olimlardan biridir. U virtual jamiyatlarning barcha qatlamlari uchun yangi muloqot shakllarini
yaratishini va bu jarayonning shaxsiy munosabatlarga ta’sirini ta’kidlaydi. Boyd D. (2014)
o‘zining “It’s Complicated: The Social Lives of Networked Teens” kitobida yoshlar internetni
nafaqat ko‘ngilxushlik uchun, balki o‘zlarini ifoda etish, do‘stlar bilan muloqot qilish, o‘zaro
qo‘llab-quvvatlash va shaxsiy imidj yaratish vositasi sifatida ishlatishini ko‘rsatadi. Bu
yoshlarni ijtimoiy aloqalarda faol ishtirok etishga undaydi. Pew Research Center (2018)
tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotga ko‘ra, 95% amerikalik o‘smirlar smartfon egasi va ulardan
89% har kuni internetdan foydalanadi. Bu ko‘rsatkichlar internet yoshlar hayotining ajralmas
qismiga aylanganini tasdiqlaydi. Castells M. (2001) o‘zining “Internet Galaxy” kitobida internet
global tarmoq sifatida shaxslar o‘rtasidagi axborot oqimini tezlashtirganini va demokratik
muloqotni rivojlantirganini qayd etadi. U yoshlarning global madaniyatga kirishi orqali
ularning dunyoqarashi kengayishini ta’kidlaydi. Gross E.F. (2004) internetning o‘smirlar
orasida o‘zaro ijtimoiy aloqalarni rivojlantirishga yordam berganini tasdiqlaydi, bu esa
ularning psixologik salomatligi uchun foydali bo‘lishi mumkinligini anglatadi. Valkenburg &
Peter (2007) internet ijtimoiy aloqalarni mustahkamlash, do‘stlikni rivojlantirish va shaxsiy
qo‘llab-quvvatlash imkoniyatlarini oshirishda ijobiy rol o‘ynashini ko‘rsatgan; bu esa yoshlarni
bir-birlari bilan bog‘lanishga yordam beradi. Twenge J.M. (2017) “iGen” asarida internet va
smartfonlar orqali haddan tashqari muloqot yoshlar orasida depressiya va yolg‘izlik
darajasining oshishiga olib kelganini ta’kidlaydi; bu holatning xavfi tobora oshmoqda. Kuss &
Griffiths (2015) internetga qaramlik va ijtimoiy tarmoqlarga haddan ortiq berilish yoshlar
psixologiyasida salbiy natijalarga, jumladan, diqqat susayishi, uyqu buzilishi va o‘zini qadrsiz
his qilish holatlariga sabab bo‘lishini aniqlagan. Erik Erikson rivojlanish nazariyasiga ko‘ra,
`
125
o‘smirlik davrida shaxsiy identifikatsiya shakllanishi juda muhim. Internetda o‘zini turlicha
namoyon etish bu jarayonni murakkablashtirishi yoki aksincha, mustahkamlashi mumkin.
Shuningdek, Bandura (1977) tomonidan ilgari surilgan ijtimoiy o‘rganish nazariyasiga ko‘ra,
yoshlar internet orqali o‘zlariga qiziqarli bo‘lgan rollarni, xatti-harakatlarni va qadriyatlarni
tezda o‘zlashtiradi.
Tadqiqot metodologiyasi
Maqolada internet va ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar psixologiyasiga ta’sirini baholash
tizimi muhokama qilinadi. Uning asosiy tarkibiy omillari va qismlari tavsiflanadi.
O‘zbekistonda yoshlarning internet va ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish xususiyatlari tahlil
qilindi va rivojlangan davlatlar mezonlari bilan solishtirildi. Yoshlarning psixologik holatini
baholash bo‘yicha yondashuvlar o‘rganildi.
Natijalar va ularning tahlili
Tadqiqotda ishtirok etgan yoshlarning aksariyati (95%) har kuni internetdan
foydalanishlarini ta’kidladilar. Ularning o‘rtacha internetda o‘tkazadigan vaqti kuniga 5 soatni
tashkil etadi. Ijtimoiy tarmoqlardan foydalanadigan yoshlarning 80% dan ortig‘i kuniga kamida
2 soatni ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazadi. Eng ommabop ijtimoiy tarmoqlar sifatida Instagram,
Telegram, TikTok va Facebook qayd etildi. Tahlil: Ushbu natijalar internet va ijtimoiy
tarmoqlarning yoshlar hayotida muhim rol o‘ynashini ko‘rsatadi. Yoshlarning aksariyati
internetdan har kuni foydalanadi va ijtimoiy tarmoqlarda sezilarli vaqt sarflaydi. Bu ularning
psixologik holati, ijtimoiy munosabatlari va shaxsiy rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ijtimoiy tarmoqlarda ko‘p vaqt o‘tkazadigan yoshlarda
depressiya, xavotirlik va o‘ziga past baho berish alomatlari ko‘proq uchraydi. Ijtimoiy
tarmoqlarda doimiy ravishda o‘zini boshqalar bilan solishtiradigan yoshlar o‘zlarining tashqi
ko‘rinishi, yutuqlari va ijtimoiy hayotidan ko‘ngli to‘lmasligini bildirishdi. Ushbu natijalar
ijtimoiy tarmoqlarning yoshlarning ruhiy salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini
ko‘rsatadi. Ijtimoiy tarmoqlarda doimiy ravishda o‘zini boshqalar bilan solishtirish, ideal
tasvirlarga intilish va onlayn ta’qiblarga duchor bo‘lish depressiya, xavotirlik va o‘ziga past
baho berishga olib kelishi mumkin. Tadqiqotda ishtirok etgan yoshlarning ko‘pchiligi (70%)
ijtimoiy tarmoqlar orqali yangi do‘stlar orttirganliklarini va mavjud do‘stlari bilan aloqani
saqlab qolishganliklarini ta’kidladilar. Biroq, shuni ham ta’kidlash joizki, ijtimoiy tarmoqlarda
ko‘p vaqt o‘tkazadigan yoshlar real hayotdagi ijtimoiy o‘zaro aloqalarda qiyinchiliklarga duch
kelishadi. Ushbu natijalar ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar uchun ijtimoiy aloqalarni
kengaytirish va saqlab qolish vositasi sifatida xizmat qilishi mumkinligini ko‘rsatadi. Biroq,
onlayn kommunikatsiyaga haddan tashqari berilish real hayotdagi ijtimoiy ko‘nikmalarni
susaytirishi va ijtimoiy izolyatsiyaga olib kelishi mumkin. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki,
ishtirokchilarning 30% dan ortig‘i kibermakonda ta‘qibga uchragan. Ta’qiblar haqoratli
xabarlar, shaxsiy ma’lumotlarning tarqatilishi, yolg‘on akkauntlar orqali tuhmat qilish va
boshqa shakllarda namoyon bo'lgan. Kibermakonga uchragan yoshlar o‘zlarini xavfsiz his
qilmasliklarini, xavotirda ekanliklarini va depressiya alomatlarini boshdan kechirishlarini
bildirishdi. Ushbu natijalar kibermakoning yoshlar uchun jiddiy muammo ekanligini ko‘rsatadi.
Onlayn ta’qiblar yoshlarning ruhiy salomatligiga jiddiy zarar yetkazishi va ularning o'ziga
bo‘lgan ishonchini susaytirishi mumkin. Tadqiqotda ishtirok etgan yoshlarning 15% da
internet qaramligi alomatlari aniqlandi. Internet qaramligiga chalingan yoshlar internetga
`
126
kirmaganda xavotirlanish, internetdan uzoqlashishga harakat qilganda asabiylashish, vaqtni
nazorat qila olmaslik va internet tufayli muhim ishlarni e'tiborsiz qoldirish kabi alomatlarni
boshdan kechirishdi. Ushbu natijalar internet qaramligining yoshlar uchun jiddiy muammo
ekanligini ko'rsatadi. Internet qaramligi yoshlarning ruhiy va jismoniy salomatligiga, o'qishiga,
ishiga va ijtimoiy munosabatlariga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Tadqiqotda ota-onalarning farzandlarining internetdan foydalanishini nazorat qilish
darajasi bilan yoshlarning psixologik holati o'rtasidagi bog'liqlik o'rganildi. Natijalar shuni
ko'rsatdiki, ota-onalari farzandlarining internetdan foydalanishini nazorat qiladigan yoshlarda
depressiya va xavotirlik alomatlari kamroq uchraydi. Shuningdek, ota-onalari bilan internet
xavfsizligi haqida suhbatlashadigan yoshlar kibermakondan o'zlarini himoya qilishda ko'proq
muvaffaqiyatga erishadilar. Ushbu natijalar ota-onalarning farzandlarining internetdan
foydalanishini nazorat qilish va ularga internet xavfsizligi haqida ma'lumot berish muhimligini
ko'rsatadi. Ota-onalarning faol ishtiroki yoshlarning ruhiy salomatligini himoya qilish va ularni
kibermakondan himoya qilishda muhim rol o'ynaydi.
Tadqiqotda ta'lim muassasalarining yoshlarga internet xavfsizligi va raqamli
savodxonlikni o'rgatishdagi roli baholandi. Natijalar shuni ko'rsatdiki, ta'lim muassasalarida
internet xavfsizligi va raqamli savodxonlik bo'yicha treninglarda ishtirok etgan yoshlar
internetdan foydalanishda ko'proq mas'uliyatli va xavfsizroq xatti-harakatlarni namoyish
etadilar. Ushbu natijalar ta'lim muassasalarining yoshlarga internet xavfsizligi va raqamli
savodxonlikni o'rgatish muhimligini ko'rsatadi. Ta'lim muassasalari yoshlarga internetdan
foydalanishda tanqidiy fikrlash, axborotni baholash va o'zini himoya qilish ko'nikmalarini
o'rgatishlari kerakUshbu tadqiqot natijalari internet va ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar
psixologiyasiga murakkab ta'sir ko'rsatishini ko'rsatadi. Internet yoshlar uchun axborot olish,
muloqot qilish va o'zini ifoda etish imkoniyatlarini yaratadi, lekin ayni paytda depressiya,
xavotirlik, kibermakon va internet qaramligi kabi muammolarni ham keltirib chiqarishi
mumkin. Ota-onalar, ta'lim muassasalari va davlat organlari yoshlarning internetdan
foydalanishini nazorat qilish, ularga internet xavfsizligi haqida ma'lumot berish va raqamli
savodxonlikni oshirish orqali ushbu muammolarning oldini olishlari mumkin.
Xulosa
Internet va ijtimoiy tarmoqlar bugungi yoshlar hayotining ajralmas qismiga aylanib, bilim
olish, muloqot qilish va o'zini ifoda etish uchun keng imkoniyatlar yaratmoqda. Biroq, ushbu
vositalardan noto'g'ri yoki haddan tashqari foydalanish o'z-o'zini past baholash, depressiya
kabi psixologik muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Shuningdek, internet yoshlarni ijodiy
faoliyatga jalb qilish va yangi imkoniyatlar yaratishda muhim rol o'ynaydi. Shu sababli,
yoshlarni ushbu vositalardan maqsadli va ongli ravishda foydalanishga o'rgatish, ularning
psixologik farovonligini ta'minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bandura, A. (1977). Social learning theory. Prentice-Hall.
2.
Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis. W. W. Norton & Company.
`
127
3.
Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117-
140.
4.
Kuss, D. J., & Griffiths, M. D. (2017). Social networking sites and addiction: Ten lessons
learned. International Journal of Environmental Research and Public Health, 14(3), 311-326.
5.
Subrahmanyam, K., & Šmahel, D. (2011). Digital youth: The role of media in development.
Springer.
6.
Young, K. S. (1998). Internet addiction: The emergence of a new clinical disorder.
CyberPsychology & Behavior, 1(3), 237-244.
7.
Ijtimoiy tarmoqlarning yoshlar ongiga ta’siri. (n.d.). Cyberleninka.ru. Retrieved from
https://cyberleninka.ru/article/n/ijtimoiy-tarmoqlarning-yoshlar-ongiga-ta-si-ri
