`
75
INTERMATN VA UNING TURKIY ADABIYOTDAGI TARIXIY ILDIZLARI
Umarova Intizor Abdumalik qizi
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti tayanch doktoranti
Gmail:intizorumarova12@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15734592
Annotatsiya:
Ushbu maqolada intermatnlik nazariyasi turkiy mumtoz adabiyot
kontekstida o‘rganilgan bo‘lib, Alisher Navoiy va Muhammad Fuzuliy ijodi misolida matnlararo
aloqalarning badiiy-nazariy xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida intermatnlikning
asosiy shakllari – iqtibos, allyuziya, qayta talqin va matniy dialog asosida Navoiy va Fuzuliy
she’riyati Qur’on oyatlari, hadislar, fors-tojik adabiyoti va tasavvufiy manbalar bilan o‘zaro
munosabatda ekanligi ochib beriladi. Maqola zamonaviy adabiyotshunoslik nazariyalari (J.
Kristeva, M. Baxnin) bilan Sharq mumtoz poetikasining metodologik integratsiyasini amalga
oshiradi. Tadqiqot natijalari turkiy adabiy merosni global nazariy paradigmalar asosida
yangicha talqin qilishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar
: Intermatnlik, turkiy adabiyot, Navoiy, Fuzuliy, Qur’on, Hofiz, tasavvuf,
matnlararo aloqa, klassik she’riyat, adabiy dialog, allyuziya, iqtibos, fors-tojik adabiyoti.
Intertekstuallik 1960-yillarda Yuliya Kristeva tomonidan kiritilgan tushuncha bo‘lib,
zamonaviy adabiyotshunoslikda muhim metodologik yondashuv hisoblanadi. Unda matnlar
o‘rtasidagi aloqalar semantika, uslub, ma’no yoki ramziylik nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqiladi.
Turkiy adabiyotda intertekstuallikning ildizlari og‘zaki ijodiy an’analar, diniy-falsafiy
manbalar, mumtoz she’riyatga borib taqaladi. Turkiy adabiyotdagi intertekstuallik, Alisher
Navoiy va Fuzuliy kabi mumtoz shoirlar ijodiga e’tibor qaratilgan. Intertekstuallik turli
shakllarda, jumladan, qayta yozish, iqtibos keltirish, allyuziya va parodiya ko‘rinishlarida
namoyon bo‘ladi. Turkiy adabiyotda bu shakllar ko‘pincha Qur’on oyatlari, hadislar, fors-tojik
adabiyoti va tasavvufiy manbalar bilan bog‘liq. Alisher Navoiy asarlarida Qur’on, hadislar, Attor,
Rumiy, Hofiz, Sa’diy kabi mualliflarning g‘oyalariga murojaat qilish orqali intertekstuallik
namoyon bo‘ladi. Masalan, Navoiy she’riyati ko‘pincha Qur’on tushunchalariga o‘xshatadi va
Hofiz g‘azallaridagi g‘oyalarni chuqurlashtiradi. Xuddi shuningdek, Fuzuliy she’riyati ham
intertekstual unsurlarga boy bo‘lib, unda diniy matnlar, arab-fors she’riyati va tasavvufiy fikrlar
o‘z aksini topgan. Uning asarlarida ko‘pincha Qur’on oyatlariga murojaat qilinadi va Sa’diy,
Hofiz kabi shoirlarning g‘oyalarini davom ettiradi yoki kengaytiradi. Maqola turkiy
adabiyotdagi intertekstuallikning chuqurligi va murakkabligi haqida qiziqarli tasavvur beradi.
Unda Navoiy va Fuzuliy kabi mumtoz shoirlar nafaqat diniy va madaniy matnlardan ilhom
olgani, balki o‘z adabiy salaflari bilan murakkab muloqotga kirishgani ham ochib berilgan.
Bunday yondashuv ularga an’analarga chuqur ildiz otgan, ammo innovatsion va falsafiy
jihatdan boy asarlar yaratishga imkon berdi.
Alisher Navoiy o‘z ijodida turli madaniy, diniy va adabiy matnlar bilan doimiy muloqotda
bo‘lgan. U o‘zining asarlarida Qur’on oyatlari, hadislar, Attor, Rumiy, Hofiz, Sa’diy kabi
mualliflarning g‘oyalari bilan samarali dialogga kirishadi [3:58].
Masalan Qur’oni karimga ishorani misol qilib keltirsak:
“Ko‘ngulkim, Ka’bai dilbar taraf sig‘ar, haj etkim...”
[3:61]
`
76
Bu misrada Ka’baga borish, haj marosimi ramzi orqali ma’naviy poklanish tushunchasi
yoritilgan. Qur’onning Haj surasiga yaqin ruhiy parallellik seziladi.
Hofizning g‘azallariga ishora:
Hofiz: “
Agar oning bir nazar bo‘lsa, har ne gunoh kechur
.”
Navoiy: “
Qilur ming gunoh erdi, bir nigohida kechurdi.”
[5:96]
Bu yerda Navoiy Hofiz g‘azalidagi obrazni nafaqat takrorlaydi, balki uni chuqurlashtirib,
muhabbatning ilohiy kuchini ko‘rsatadi.
Tasavvufiy manbaga murojaat:
“Ul ishq ichra o‘z jonin ata qil, aning oqibati olam seni
do‘st deb bila.”
[3:182]
Bu fikr Attorning “Mantiq ut-Tayr” asari bilan ma’naviy bog‘liqlikka ega [5:97].
Fuzuliy she’riyati ham intermatnlik elementlariga boy. Uning g‘azallari va dostonlari ko‘p
hollarda diniy matnlar, arab-fors she’riyati va tasavvufiy tafakkur bilan to‘yingan [4:88].
Qur’onga murojaat:
“Ko‘nglumda yo‘q ilohim sendin o‘zga maqsadim...”
Bu baytda “Laa ilaaha illallaah” oyatiga ishora bor. Fuzuliy bu orqali ilohiy yagonalik
g‘oyasini she’riy shaklda ifodalaydi.
Sa’diyga ishora:
“Ishq buzgunchidir, lekin oxiri obodlikdir.
Fuzuliy:
“Bu vayronalikdan tamom umr kechdi, lekin bu dard ila man
shodman.”
[4:114]
Bu baytda Fuzuliy Sa’diy ruhidagi fikrni davom ettirib, iztirobni ilohiy yuksalish manbai
sifatida tasvirlaydi.
Hofizga ishora: “
Ishq aro beqarorim, dard aro bemadorim.”
Fuzuliy: “
Har dam ichra dardim bor, har nafasda yondim men
.”[4:119]
Bu misralarda Fuzuliy Hofiz obrazlarini chuqurlashtirib, uni o‘z ma’naviy-falsafiy
izlanishlari bilan boyitadi.
Xulosa.
Turkiy adabiyotdagi intermatnlik hodisasi ko‘hna yozma va og‘zaki an’analar,
diniy-ma’naviy tafakkur va madaniy uzviylik asosida shakllangan. Alisher Navoiy va Fuzuliy
kabi shoirlar o‘z asarlarida bu uslubdan samarali foydalanib, nafaqat o‘z davrining, balki
universal gumanistik g‘oyalarning ham ifodachisiga aylanganlar. Ularning intermatnlik orqali
yaratilgan asarlari bugungi kunda ham ilmiy va estetik jihatdan qadrlidir [4:56]. Keltirilgan
misollardan ko‘rinib turibdiki, bu shoirlar umuminsoniy gumanistik g‘oyalarni ifodalashda
intertekstuallikdan foydalanganlar, ularning asarlari hozirgi kunda ham ilmiy va estetik
jihatdan qimmatlidir. Maqolada, shuningdek, turkiy mumtoz she’riyatdagi ma’no nozikliklari va
qatlamlarini to‘liq anglash uchun madaniy, diniy va adabiy kontekstni tushunish muhimligi
ta’kidlangan.
Maqolada ko‘rsatildiki, Navoiy va Fuzuliy ijodi turkiy adabiyotda intermatnlik tamoyillari
orqali ilmiy, estetik va ruhiy-falsafiy qatlamlarni uyg‘unlashtirgan o‘ziga xos badiiy makon
yaratadi. Ularning matnlarida Qur’on g‘oyalarining poetik shaklda talqin qilinishi, forsiy
she’riyatdagi yetuk obrazlarning yangicha poetik mazmunda takrorlanishi, xususan Hofiz va
Sa’diy bilan ruhiy-simvolik muloqot, tasavvufiy matnlar bilan dialektik bog‘liqlik mavjudligi
ularning matnlararo aloqalarga asoslangan kompozitsion va g‘oyaviy chuqurligini ko‘rsatadi.
Ushbu maqolaning ilmiy yangiligi shundaki, u intermatnlik hodisasini turkiy adabiy
an’analar kontekstida tahlil qilarkan, uni G‘arb adabiyotshunosligining zamonaviy
nazariyalaridan foydalangan holda metodologik jihatdan uyg‘unlashtirishga intiladi.
`
77
Shuningdek, maqola madaniyatlararo dialog masalasini muqaddas matnlar va adabiy
refleksiyalar o‘rtasidagi uzviylik nuqtai nazaridan ko‘rib chiqadi.
Tadqiqot natijalari bugungi global madaniy jarayonlarda Sharq mumtoz adabiyotining
zamonaviy adabiy-nazariy paradigmalarda qayta talqin etilish imkoniyatlarini ochib beradi.
Navoiy va Fuzuliy asarlaridagi intermatnlikning aniqlangan namunalari, ularning badiiy-estetik
xotirasini va g‘oyaviy-falsafiy universalligini tahlil qilish orqali o‘zbek va umuman turkiy
adabiyotshunoslikda yangi izlanishlarga asos bo‘la oladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Kristeva, J. (1966). Word, Dialogue and Novel. New York.
2.
Bakhtin, M. (1972). Problemy poetiki Dostoyevskogo. Moskva.
3.
Alisher Navoiy. (1989). Devon. Toshkent: G‘afur G‘ulom nashriyoti.
4.
Fuzuliy. (1996). Devon. Toshkent: Fan.
5.
Rajabov, A. (2021). Intertekstual yondashuv va mumtoz she’riyat. Toshkent:
Akademnashr.
