`
72
BADIIY ADABIYOTDA MIF JANRI: SHAKLLANISHI, FUNKSIYASI VA
ZAMONAVIY TALQINI
Ahmadova O‘g‘iloy Ozodqul qizi
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15734576
Annotatsiya:
Ushbu maqolada badiiy adabiyotda mif janrining shakllanishi, asosiy
xususiyatlari, estetik vazifalari va zamonaviy adabiyotdagi talqini tahlil qilinadi. Mif janri
qadimiy diniy-falsafiy qarashlarning badiiy timsollar orqali ifodalanishi bo‘lib, u inson
tafakkurining arxetipik qatlamlariga asoslanadi. Tadqiqotda Sharq va G‘arb adabiyotlari
misolida mifning tarixiy ildizlari, struktura va janrlar shakllanishidagi o‘rni, hamda zamonaviy
yozuvchilar tomonidan qayta talqin qilinishi ilmiy tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
mif, mifologik janr, arxetip, badiiy tafakkur, timsol, zamonaviy adabiyot,
syujet modeli.
Mif insoniyatning dastlabki tafakkur shakli sifatida, dunyoni tushunish, tartibga solish va
ifodalash vositasi bo‘lib xizmat qilgan. U diniy va kosmogonik tushunchalarning badiiy va
ramziy shakli bo‘lib, dastlab og‘zaki an’ana sifatida shakllanib, so‘ngra yozma adabiyotga singib
ketgan. Bugungi adabiy tafakkurda mif nafaqat tarixiy material sifatida, balki badiiy shakl,
syujet modeli va estetik struktura sifatida ahamiyat kasb etadi (Eliade, 1963; Lévi-Strauss,
1969)
Mif janrining shakllanishi va tarixiy ildizlari
Mif janrining eng qadimiy shakllari og‘zaki ijodda — afsona, doston, epos, rivoyat kabi
janrlarda mujassam topgan. Masalan, Gilgamish dostoni (mil. avv. XVIII asr) insoniylik, o‘lim va
abadiylik haqida mifologik timsollar orqali hikoya qiladi.
Sharq mifologik adabiyotida
Hind adabiyotida Mahabharata, Ramayana eposlari mifologik qahramonlar — Rama,
Krishna va boshqalar orqali ilohiy qonunlar (dharma), ruhiy poklanish, vaqt aylanishi
(samsara) tushunchalarini badiiy tasvirlaydi (Doniger, 1999).
Islomiy-filosofik maktabda esa, Qur’on va hadisdagi rivoyatlar, xususan, Yusuf, Ibrohim,
Muso qissalari ilohiy hikmatlarni timsollar orqali ifodalaydi. Bu hikoyalar tasavvufiy
adabiyotda — masalan, Jaloliddin Rumiy, Alisher Navoiy, Ahmad Yassaviy ijodida mifologik-
badiiy tus olgan.
G‘arb mifologik asoslari
Yunon mifologiyasi asosida Iliada, Odisseya, Edip podsho, Prometey kabi asarlar
yaratilgan. Bu miflar keyinchalik antik tragediya, renessans dramasi va zamonaviy psixologik
romanlarga asos bo‘ldi (Burkert, 1979).
Mif janrining badiiy va estetik funksiyalari
Arxetiplar va timsollar
K. G. Yung nazariyasiga ko‘ra, miflar insoniyat ongosti (kolektiv noxush)dagi arxetiplarni
ifodalaydi: qahramon, ona, ajdaho, yo‘l, qayta tug‘ilish. Bu arxetiplar adabiy obrazlar orqali
jonlanadi (Jung, 1964).
Estetik struktura
`
73
Mif janrida doira shaklidagi syujet, qahramonning sayohati (hero’s journey), qarama-
qarshiliklar (yorug‘lik/tun, yaxshilik/yomonlik) asosiy tuzilma sifatida ishlatiladi (Campbell,
1949).
Tarbiyaviy-ma’naviy vazifa
Mif nafaqat tasviriy vosita, balki axloqiy me’yorlarni beruvchi ma’naviy model sifatida
xizmat qiladi. Mifologik hikoyalarda qahramonlar sinovdan o‘tadi, jamiyat qadriyatlarini
tasdiqlaydi.
Mifning zamonaviy adabiyotdagi talqini
Mifning qayta ishlanishi
Zamonaviy adabiy jarayonda mif qayta ishlanadi — “desakralizatsiya” jarayoni yuz
beradi: ilohiy timsollar zamonaviy, ko‘p ma’noli obrazlarga aylantiriladi. Masalan, J. Joysning
Ulis romani Odisseya mifining modernist talqinidir.
O‘zbek adabiyotida
Chingiz Aytmatovning Oq kema qissasida qadimiy turkiy mifologik timsol — Baliq ona
orqali xalqning tarixiy, ruhiy fojiasi tasvirlanadi. Alisher Navoiyning Munojotnomasi esa
Qur’oniy va sufiy miflarning badiiy talqinidir.
Xalq og‘zaki ijodi — mif janrining tabiiy muhitidir. Og‘zaki madaniyatda miflar faqatgina
hikoya sifatida emas, balki marosimiy, axloqiy, tarbiyaviy vazifalarni bajargan. Bu matnlar
nafaqat qadimgi e’tiqodlarni, balki xalqning o‘zini anglash, borliqni idrok etish shaklini
ifodalaydi.
Afsona va rivoyatlar
Afsona — o‘tmishda bo‘lib o‘tgan, ko‘pincha ilohiy yoki mo‘jizaviy voqealarni hikoya
qiluvchi janr. Mifologik asoslar kuchli: ajdarho, parilar, devlar, ilohiy qudratlar.
Rivoyat — din va tarix bilan bog‘langan muqaddas qissalarning xalq og‘zaki talqinidir
(masalan, Imom Al-Buxoriy rivoyatlari yoki Yusuf payg‘ambar haqida rivoyatlar).
Epos va dostonlarda mif
Turkiy xalqlarning eposlari — Alpomish, Go‘ro‘g‘li, Manas — mif va tarix, afsona va
qahramonlik unsurlarining sintezidan iborat:
Alpomishda — sadoqat, qahramonlik, otajon-ona izlash motivlari qadimiy mifologik
arxetiplar asosida tasvirlanadi.
Manas eposi — kosmogoniya, ajdodlarga sig‘inish, ilohiy kuchlarning qahramonlik bilan
bog‘lanishi mifologik qatlamlarni ochib beradi.
Xalq ertaklarida mifologik qatlam
Mifologik ertaklar — ajdarho bilan jang, sirli jonzotlar, parilarning ko‘magida najot kabi
syujetlar mifologik dunyoqarashni aks ettiradi.
Jumladan, Tilla baliqcha, Zumrad va Qimmat, Boy-bola va gado-bola kabi ertaklarda
qadimiy timsollar mavjud: suv ruhi, yer ona, mo‘jiza orqali sinovdan o‘tish.
Xulosa.
Mif janri badiiy tafakkurning asosi sifatida hamon dolzarb. U nafaqat diniy-falsafiy
mazmun, balki timsollik, struktura, janr, estetik vosita sifatida adabiyotda keng qo‘llaniladi.
Mifning zamonaviy talqinlari orqali adabiyot insoniyatning umumiy ongini, madaniy xotirasini
va ma’naviy qidiruvini aks ettiradi. Xulosa qilib aytganda, xalq og‘zaki ijodida mif janri
`
74
yashovchan shaklda saqlanib, u orqali xalqning qadimiy estetik va axloqiy qadriyatlari
avloddan avlodga o‘tadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Eliade, M. (1963). Myth and Reality. New York: Harper & Row.
2.
Burkert, W. (1979). Structure and History in Greek Mythology and Ritual. Berkeley:
University of California Press.
3.
Jung, C. G. (1964). Man and His Symbols. London: Aldus Books.
4.
Campbell, J. (1949). The Hero with a Thousand Faces. Princeton University Press.
5.
Doniger, W. (1999). Splitting the Difference: Gender and Myth in Ancient Greece and India.
University of Chicago Press.
6.
Schimmel, A. (1975). Mystical Dimensions of Islam. Chapel Hill: University of North
Carolina Press.
7.
Aytmatov, Ch. (1970). Oq kema. Frunze: Kyrgyzgosizdat.
8.
Navoiy, A. (1491). Munojotnoma. (Qo‘lyozma va nashriy tahrirlari).
