`
114
MAMLAKATIMIZDA YAYLOV YERLARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNI
IJTIMOIY-IQTISODIY AHAMIYATI
Qudratov Erali Sherali o‘g'li
Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi sohasida strategik rivojlanish va tadqiqotlar
xalqaro markazi tayanch doktoranti.
+998 91 901 11 22
https://doi.org/10.5281/zenodo.15737256
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yaylov yerlaridan samarali foydalanishning ijtimoiy-
iqtisodiy ahamiyati tahlil qilingan. Global oziq-ovqat xavfsizligi, resurslar tanqisligi va iqlim
o‘zgarishi sharoitida yaylovlardan oqilona foydalanish chorvachilikni rivojlantirishda muhim
omil sifatida ko‘rsatib berilgan. Naslchilikni rivojlantirish, zamonaviy texnologiyalarni joriy
etish, yem-xashak bazasini mustahkamlash orqali soha samaradorligini oshirish yo‘llari
asoslab berilgan. Yaylovlardan to‘g‘ri foydalanish iqtisodiy barqarorlik va aholi farovonligiga
xizmat qiladi..
Kalit so’zlar
: yaylov yerlar, samaradorlik, chorvachilik, oziq-ovqat xavfsizligi,
resurslardan foydalanish, naslchilik, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish.
Annotaцiя
: В данной статье проанализировано социально-экономическое
значение эффективного использования пастбищных угодий. В условиях глобальной
продовольственной безопасности, нехватки ресурсов и изменения климата
рациональное использование пастбищ определено как важный фактор развития
животноводства. Обоснованы пути повышения эффективности отрасли за счет
развития племенного дела, внедрения современных технологий и укрепления
кормовой базы. Правильное использование пастбищ способствует экономической
стабильности и повышению благосостояния населения.
Ключевые
слова:
Пастбище
эффективность,
животноводство,
продовольственная безопасность, использование ресурсов, племенное дело,
социально-экономическое развитие.
Annatation:
This article analyzes the socio-economic importance of the effective use of
pasture lands. In the context of global food security, resource shortages, and climate change,
rational use of pastures is identified as a key factor in the development of livestock farming.
The paper substantiates ways to improve sector efficiency through breeding development,
implementation of modern technologies, and strengthening of the fodder base. Proper use of
pastures contributes to economic stability and public well-being.
Key words:
pasture lands, efficiency, livestock farming, food security, resource
utilization, animal breeding, socio-economic development.
Бугун дунё аҳлини қийнаётган глобал муаммолар тоборо кўпайиб бормоқда ХХI
асрга келиб энг тез глобаллик касб этиб бораётган муаммолардан бири дунёда озиқ-
овқат ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари танқислигининг тобора кучайиб
бораётганлигидир. Дунё аҳолисининг тез суръатларда кўпайиши ва табиий
ресурсларнинг тобора камайиб, тўпроқ унумдорлигининг кескин пасайиб
бораётганлиги яйлов ерларидан самарали фойдаланиш имкониятини чекламоқда.
БМТнинг озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари бўйича ташкилоти (ФАО)нинг
`
115
маълумотига кўра, глобал иқлим ўзгариши натижасида дунёда озиқ-овқат
маҳсулотлари нархи тобора ошиб бориши ҳамда аҳоли иҳтиёжларини қоплай олмаслик
турли соҳаларда муаммоларни келтириб чиқармоқда.
Ҳудудларнинг табиий шароитларини ҳамда бозор талабларини эътиборга олган
холда чорвачиликнинг қорамолчилик, қўйчилик, балиқчилик, асаларичилик
тармоқларини жойлаштириш ва соҳани тубдан ислоҳ қилиш орқали ривожлантириш
зарур. Шу боис, чорвачилик тармоғини ривожлантиришда ер, сув ислоҳотининг амалга
оширилиши мавжуд яйловлардан самарали фойдаланиш зарурлигини кўрсатиб
бермоқда. Яйлов ерларидан фойдаланишда давлат томонидан ижтимоий-иқтисодий
қўллаб-қувватлаш тизимини жорий этилиши соҳани янада ривожланишига имкон
беради. Бугунги кунда қишлоқ хўжалигида олиб борилаётган ислоҳатлар деҳқончилик
ва чорвачилик тармоғининг ривожланишига дастури амал бўлиб ҳисобланади.
Наслчиликга ихтисослашган ширкат хўжаликлари, маҳсулот етиштириш
мақсадида, чорва ҳайвонларини хўжалик аъзоларига ижара пудрати асосида беришини
ҳам ривожлантириши бунда пудратчилар чорва ҳайвонлари бош сонини кўпайтириши,
зотларини яхшилаши, наслдорлигини ошириб, тобора кўпроқ маҳсулот етиштириш
учун қилган хизматлари ва етиштирган маҳсулотлари миқдорига кўра,
рағбатлантирилишлари лозим. Хўжаликларда бу масалаларни ҳал этишда яйлов
ерларини унумдорлиги оширишини таъминлайдиган тадбирлар амалга ошириб, бу
борада ижара муносабатларини эркин бозор талабларига мослаштиришлари керак
бўлади. Чорвачилик фермаларининг замонавий талабларга жавоб берадиган моддий-
техника базасини босқичма-босқич ривожлантиришга алоҳида эътибор бериш вақти
келди.
Чорвачиликни тегишли воситалар билан таъминланишга, чорва ҳайвонлари
яхши парваришланиб, сифатли маҳсулот етиштиришда янги техникалар, илғор
технологиялар жорий этилишига эришиш лозим . Шундагина тармоқда ишлаб
чиқариш жараёнлари механизатсиялаштирилиб, меҳнат унумдорлигининг ошиши
таъминланади.
Наслчилик ишларини ривожлантириб, наслдор чорва зотларини яратиб, уларнии
ишлаб чиқаришга тезроқ татбиқ этилишини таъминлаш, бунда зотли, наслдор чорва
ҳайвонларини сотиб олиш вариантидан фойдаланишни ҳам эсдан чиқармаслик
кутилган натижага эришиш имкониятини кенгайтиради. Чорвачиликнинг озуқа
базасини мустаҳкамлаш учун ем-хашак этиштириладиган майдонларнии кенгайтириб,
экинларни алмашлаб экишни ривожлантириш лозим. Бунда ем-хашак экинлари
экиладиган майдонларниинг сув таъминотига, мелиоратив ҳолатини яхшилашга
ҳамда органиқ ва минерал ўғитлардан талаб даражасида фойдаланишга алоҳида
аҳамият бериш зарур.
Бу масалани ҳал этиш учун қайта ишлаш саноати корхоналарида ишлаб
чиқариладиган тўйимли озуқа моддалари талаб даражасида олинишини, чорва
молларига шаклланган озуқа ратсион асосида вақтида берилишини ҳам ташкил этиш
зарур. Бу масаланинг долзарблигини эътиборга олиб, республика ҳукумати
хўжаликларга иқтисодий жиҳатдан кўмаклашиш йўлларини, механизмларини жорий
этиши лозим бўлади. Жумладан, озиқ-овқат маҳсулотлари етиштиришни
`
116
ривожлантириш учун имтиёзли кредитлар ажратиш, шу мақсадда четдан моддий-
техника ресурслари келтирилса, улар божхона тўловларидан озод этилиши ва бошқа
чора-тадбирларни тадбиқ этиш орқали мавжуд муаммоларни бартараф этиш мумкин
бўлади.
Шу сабабли, яйлов ерларини сақлаб қолиш билан бир қаторда, улардан
олинадиган ем хашак маҳсулотларини сақлаш ва қайта ишлаш муҳим вазифа бўлиб
қолмоқда. Бу жараён қишлоқ хўжалигида ўз фаолиятини олиб бораётган хўжаликлар
билан амалга ошириладиган бу каби ишлар бир неча корхоналар томонидан алоҳида-
алоҳида амалга оширилади. Шу сабабли ҳар бир жараённи амалга оширишда ташкилот
ва хўжалик ўз вазифасинигина бажариш билан шуғулланади. Бу ўз ўрнида соҳада
ислоҳотларни самарали амалга оширилишида ва яйлов ерларини кенгайтиришда
самарали усулларни қўлланмаслиги олинадиган ҳосил ҳажмини янада юқори
суръатлар билан ортишига тўсқинлик қилмоқда
.
Шу боис Ўзбекистон Республикаси
Президентининг 2023 йил 16 февралдаги ПФ-24-сонли Ўзбекистон Республикасида
“Яйловларни муҳофаза қилиш ва улардан оқилона фойдаланишни таъминлашга доир
қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида” ги Фармони яйловларни муҳофаза қилиш,
улардан оқилона фойдаланишни таъминлаш, шунингдек, каврак етиштиришни янада
ривожлантириш ҳамда яйловларда ресурс тежовчи технологияларни кенг қўллашни
амалга ошириш юзасидан бир неча аниқ чоралар белгилаб олинган.
Ўзбекистон Республикасининг 2019 йил 20 майдаги ЎРҚ-538-сон “Яйлов
тўғрисида” ги Қонунининг қабул қилиниши яйлов ерларидан фойдаланиш ва уларни
муҳофаза қилишга доир чора-тадбирларга мувофиқ чорва молларини ўтлатиш ва
пичан ўриш; яйлов инфратузилмасини барпо этишга доир ишларни амалга ошириш;
яйловлардан фойдаланувчилар бирлашмасини тузиш ҳуқуқини берди. Шу билан бир
қаторда яйловлардан фойдаланувчилар зиммасига:
яйловлардан уларнинг белгиланган мақсадига кўра оқилона фойдаланиши;
яйлов ўсимликларини такрор кўпайтиришга кўмаклашишга, ўсимлик қопламини
тиклашга, шунингдек яйловларнинг таназзулга учрашига йўл қўймасликка доир чора-
тадбирларни амалга ошириши;
яйловлар алмашинишини ташкил этиши ва унга риоя қилиши;
яйловларда ёнғинларнинг олдини олиш юзасидан чора-тадбирлар кўриши, ёнғин
ўчоқларининг ўз вақтида тугатилишини таъминлаши;
яйлов ўсимликлари зараркунандаларига ва касалликларига қарши курашиш
тадбирларини амалга ошириши;
яйловларни сақлаб қолишга қаратилган белгиланган қоидалар, нормалар ва
нормативларга риоя этиши шарт этиб белгилаб берилди.
1
Яйловлардан фойдаланишга доир тадбирлар яйловларни инвентаризaциядан
ўтказиш ва геоботаник жиҳатдан текшириш маълумотларидан келиб чиққан ҳолда
тузилади ҳамда қуйидагиларни ўз ичига олади:
яйловлардан фойдаланувчиларнинг рўйхатини;
яйловларда ўтлатиш учун мўлжалланадиган чорва моллари рўйхатини;
1
https://www.lex.uz/uz/docs/4344714
`
117
ҳайвонлар касалликларини профилактика қилишни;
яйловларнинг чегаралари ва участкалари белгиланган харитани;
поданинг мавсумий ҳаракатланиш йўналишларининг календарь жадвалини,
яйловларнинг алмашиниши, чорва моллари ҳайдаб ўтиладиган жойлар ва
фойдаланиладиган қўтонлар схемаларини;
яйлов инфратузилмаси объектларини ривожлантиришни, шу жумладан
сувлоқларни тиклашни;
яйлов участкаларининг ҳолати ва сифатини яхшилашни, ўт-ўланлар таназзулга
учрашининг олдини олиш орқали яйлов ерларини ўсимликлар билан бойитиш
зарурлиги аниқ белгилаб берилди ҳамда хўжалик юритувчи субъектларининг
даромадини ошириш имконияти янада кенгайтирилди.
Ҳозирги яйлов ерларини ҳолатини яхшилаш борасида олиб борилаётган изчил
иқтисодий ислоҳотларнинг туб моҳиятида чорвачилик тармоғини озуқа базаси билан
таъминлаш ҳамда аҳолини сифатли озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган талабини тўла
қондириш, бозорни сифатли, хавфсиз ва арзон гўшт-сут маҳсулотлари билан
тўлдириш, аҳолини харид имкониятларини мустаҳкамлаш ва ташқи иқтисодий
фаолиятни либераллаштириш, экспорт салоҳиятини янада юксалтириш, соғлом
рақобат муҳитини ривожлантириш масаласи энг долзарб масалалардан бири
ҳисобланади.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ш.К.Нарбаев.
Яйловлардан
фойдаланиш
тизимини
шакллантиришнинг
ташкилий-иқтисодий асосларини такомиллаштириш (Қорақалпоғистон Республикаси
материаллари мисолида). // Авфтореферат. – Тошкент.: - 2018 й. – 29 бет.
2.
Тангиров А. Чул-яйлов чорвачилигида хужалик юритиш шакллари. // “Агроилм”,
№2(40), 2016. - 25-27 б.
3.
https://www.lex.uz/uz/docs/6386439
4.
https://www.lex.uz/uz/docs/4344714
5.
https://lex.uz/uz/pdfs/5179198
6.
https://stat.uz/uz/
7.
https://uzbekipaksanoat.uz/uz/
