`
108
LATIFA JANRI VA NASRIDDIN AFANDI OBRAZI TARIXI
Nomozova Farangiz Zavqiddinovna
Termiz Davlat Universiteti
tayanch doktaranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15736320
Latifalar – xalq ijodining nodir durdonalaridan biri boʻlib, ular ijtimoiy hayotdagi
kamchiliklar, inson illatlari va jamiyatdagi nojoʻya holatlarni hajviy uslubda tasvirlaydi.
Ayniqsa, Nasriddin Afandi obrazi orqali yaratilgan latifalar xalq yumori, hikmati va hayot
tajribasining yorqin ifodasi hisoblanadi. Ushbu maqolada latifa janrining shakllanishi, uning
asosiy xususiyatlari va Nasriddin Afandi obrazining xalq folklorida tutgan oʻrni tahlil qilinadi.
Latifa – qisqa, yumoristik hikoya boʻlib, u odatda kutilmagan yakun bilan tugaydi va
insonlarning axloqiy kamchiliklarini hajv qiladi. Folklorshunoslar latifalarni ikki asosiy
guruhga ajratishadi:
1.
Haqiqiy voqealarga asoslangan latifalar – bu turdagi latifalar aniq voqealar va shaxslar
atrofida hosil boʻlgan. Ular xalq hayotidagi voqea va shaxslarning xarakteriga asoslangan
boʻladi.
2.
Uydirma va badiiylikka asoslangan latifalar – bu guruhdagi latifalar fantaziya va qiyosiy
misollarga asoslanadi. Ularda ishonarlilik kam boʻlsada, katta maʼnaviy ahamiyatga ega.
Latifalarning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:
-
Kichik hajm – latifalar qisqa, ixcham va mazmunan zich boʻladi.
-
Kutilmagan yakun – ularda xarakterli kutilmagan tugallov mavjud boʻlib, bu unga xos
hajviy taʼsir qoʻshadi.
-
Satirik va yumoristik uslub – latifalarda kamchilik va illatlar ochiq hajv qilinadi.
-
Koʻp qirrali maʼnolar – so‘z uyinlari, kinoya, ishora va ramzlar orqali ikkilamchi maʼnolar
yaratiladi.
Nasriddin Afandi folklorda eng mashhur yumoristik obrazlardan biri hisoblanadi. U turli
xalqlar orasida afsonaviy darajaga yetgan shaxs boʻlib, uning obrazi koʻplab xalq ijodlarida
uchraydi. U oʻzining hozirjavobligi, ziyrakligi va hajviy uslubi bilan insonlarning illatlarini
ochib beradi.
Afandining latifalari asosan quyidagi mavzularni oʻz ichiga oladi:
-
Aql va ziyraklik – Afandi oddiy bir gap yoki muammoni ajoyib saviyada hal qilib, oʻzining
hozirjavobligini namoyon etadi.
-
Johillik va axloqiy illatlar – u ahmoq odamlarni, johillik va xurofotni mazax qiladi.
-
Taʼmagirlik va poraxoʻrlik – Afandi latifalarida koʻp hollarda qozilar, amaldorlar va
podsholarning poraxoʻrligi ochiq hajv qilinadi.
-
Qonun va adolat – Afandi jamiyatdagi nohaqlik va adolatsizlikni hajviy yoʻl bilan tanqid
qiladi. Masalan, “Qozi eshak” latifasida Afandi yoʻqolgan eshagini izlayotganda, uni
qozixonada qozilik qilayotganini eshitadi va hayron qolmaydi. Chunki u oʻz eshagini
doimo oʻzining darslarini diqqat bilan eshitib kelganligini eslab, “Qozilik qilishga
munosib!” degan xulosaga keladi. Bu orqali xalq orasidagi poraxoʻr qozilar haqida
oʻtkir tanqid oʻtkazilgan.
Latifalarda koʻplab badiiy vositalar qoʻllaniladi, jumladan: Metonimiya va kinoya –
odamlarning kamchiliklarini uyqashlik bilan masxara qilish; Allegoriya va majoz – hayvonlar
`
109
va turli jismlar orqali insonlar xususiyatlarini koʻrsatish; Qahramon obrazining
umumlashtirilishi – Afandining obrazi shaxsiy emas, balki xalqning hayotiy tajribasini aks
ettiradigan umumiy timsol sifatida tasvirlanadi.
Masalan, “Eshak imomdan esliroq” latifasida Afandi eshagining imomlik qilib turganini
eshitadi va shunday deydi: “Shuncha ozuqa yeb, ketsang, bundan ham battar boʻl!” Bu yerda
eshakni imomdan ziyrakroq qilib tasvirlash orqali dindagi ikkiyuzlamachilik va xurofot
ustidan hazil qilingan.
Latifa janrining ilmiy oʻrganilishi XX asrda faollashdi. Olimlar latifalarni folklor janri
sifatida turli tasniflar asosida oʻrgandi. K. Imomov latifalarni nasriy folklor janri sifatida
hikoya va afsonalardan ajratib koʻrsatgan
1
. B. Sarimsokov latifalarning yumoristik xarakterini,
ulardagi xarakterli qahramonlarni va syujet tizimini oʻrgangan
2
. F. Yoʻldosheva latifalarning
hajviy taʼsirini, tafakkur chuqurligini va hozirjavoblikni baholagan
3
.
Sharif Rizo 1941-yilda “Afandi latifalari” toʻplamini nashrga tayyorlab, 490 latifani
jamlagan
4
. U Nasriddin Afandi obrazini jahon adabiyotining Don Kixot,
Kozma Prutkov va
Myunxauzen kabi obrazlari bilan solishtirgan.
Xalq ogʻzaki ijodida yumoristik qahramonlar muhim oʻrin egallaydi. Ularning vazifasi –
jamiyatdagi kamchiliklarni kulgi orqali fosh etish, axloqiy tarbiya berish va ijtimoiy tanqidni
yumush bilan ifoda etishdir. Turli millatlar folklorida shunday qahramonlar uchraydi:
oʻzbeklarda – Nasriddin Afandi, ruslarda – Axmoq Ivan, nemislarda – Til Ulenshpigel,
fransuzlarda – Gargantyua va Pantagryuyel. Ushbu ishda Afandining ulardan qanday jihatlari
bilan farq qilishini taʼriflaymiz. Nasriddin Afandi – shaxsiy individual obraz. Uning ismi, xulqi,
hatto eshak kabi yordamchi personaji ham oʻzini takrorlamaydi. Axmoq Ivan va Kal kabi
qahramonlar esa xalq tafakkurida yuzaga kelgan umumlashma, bir turdagi sodda odamlar
obrazidir
5
. Ularda shaxsiylik yoʻq.
Afandi latifalaridagi kulgi – ziyraklik, hozirjavoblik va mahoratli soʻz oʻyiniga asoslangan.
U qozi, podsho, imom, hatto oʻzining eshagigacha toʻgʻri gapirib, barcha kamchiliklarni
oshkora fosh qiladi. Axmoq Ivan esa axmoqligi bilan tasodifan haqiqatni ochadi. U faol emas,
aksincha – passiv obrazdir. Ulenshpigel esa igʻvogar va tanqidiy ruhda harakat qiluvchi
shovqinchi yumoristdir
6
.
Afandi – xalq ichida yashaydigan, el orasida obroʻli, fikr aytadigan ziyrak inson. U
jamiyatning madaniy, siyosiy va diniy muammolarini axloqiy darajada hal qilishga harakat
qiladi. Masalan, “Halol eshak” latifasida qozilarning poraxoʻrligi hazil bilan tanqid qilinadi.
Pantagryuyel esa fantastik giperbola vositasida hokimiyat va ilm sohasini tanqid qiladi – lekin
xalq ichida emas, badiiy matn muhitida
7
.
Afandining hazillari nafaqat kuldiradi, balki oʻylashga, tanqidga, islohga undaydi. Buning
uchun u soʻz va maʼno oʻyinidan mahorat bilan foydalanadi. Axmoq Ivan va Til Ulenshpigelda
1
Имомов К. (1962). Ўзбек халқ оғзаки ижоди. Тошкент. Фан. 1962.
2
Саримсаков Б. Ўзбек халқ адабиёти тарихи. Тошкент. Фан. 1975.
3
Йўлдошева Ф. Ўзбек халқ латифалари поэтикаси. Тошкент. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 2004.
4
Ризо Ш. Афанди латифалари. Тошкент: Давлат нашриёти. 1941.
5
Имомов К. (1962). Ўзбек халқ оғзаки ижоди. Тошкент. Фан. 1962.
6
Йўлдошева Ф. Ўзбек халқ латифалари поэтикаси. Тошкент. Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 2004.
7
Мукимов Р. Ўзбек халқ оғзаки ижодида сатира ва юмор. Самарқанд. СамДУ. 1964.
`
110
asosiy maqsad – koʻproq koʻngilocharlik. Pantagryuyel kabi qahramonlarda esa absurd va
giperbola orqali taʼsir koʻrsatiladi
8
.
Afandining kulishi – odob, adolat, insof, ziyraklik va tafakkurni targʻib qiluvchi kulishdir.
U – axloq qoʻriqchisi, hajviy qahramon emas, balki xalq donosi sifatida qabul qilinadi. Uning
hazillari milliy, lekin gʻoyasi umuminsoniy
9
.
Nasriddin Afandi boshqa xalq yumoristik qahramonlaridan aqliy ustunlik, axloqiy vazifa,
va xalq ichidagi faol pozitsiyasi bilan ajralib turadi. Uning obrazi xalq tili, hayot tajribasi va
ijtimoiy tafakkurning yigʻindisidir. Shuning uchun u haligacha dolzarb, haligacha kulgili, va
eng muhimi – ibratli qahramon sifatida yashamoqda.
Latifa janri xalq hayotining muhim qismidir. U inson kamchiliklarini oʻziga xos
yumoristik uslubda tasvirlab, ularni tuzatishga chaqiruvchi ijtimoiy vazifani bajaradi.
Nasriddin Afandi obrazi esa xalqning donoligi, hayotiy tajribasi va tanqidiy fikrlash
qobiliyatini aks ettiradi. Uning latifalari nafaqat kuldirish, balki oʻylash va xulosa qilishga ham
chorlaydi.
Latifalar nafaqat oʻtmishda, balki bugungi kunda ham oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan. Ular
hayotning real haqiqatlarini yumor va hajv orqali aks ettirib, insonlarni fikrlashga va
yaxshilikka intilishga undaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Имомов К. (1962). Ўзбек халқ оғзаки ижоди. Тошкент. Фан. 1962.
2.
Йўлдошева Ф. Ўзбек халқ латифалари поэтикаси. Тошкент. Ўзбекистон миллий
энциклопедияси. 2004.
3.
Саримсаков Б. Ўзбек халқ адабиёти тарихи. Тошкент. Фан. 1975.
4.
Ризо Ш. Афанди латифалари. Тошкент: Давлат нашриёти. 1941.
5.
Мукимов Р. Ўзбек халқ оғзаки ижодида сатира ва юмор. Самарқанд. СамДУ. 1964.
8
Ризо Ш. Афанди латифалари. Тошкент: Давлат нашриёти. 1941.
9
Саримсаков Б. Ўзбек халқ адабиёти тарихи. Тошкент. Фан. 1975.
