`
81
TARIXIY YODGORLIKLARNING ZILZILABARDOSHLIGINI OʻRGANISHDA
DUNYO MUHANDISLIK TAJRIBASI
Maksudova G.A.
TAQU "Qurilish" fakulteti "QMva SM" kafedrasi
katta o'qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15734615
Kalit so‘zlar:
madaniy meros, zilzilabardoshlik, tarixiy arxitektura, seysmik xavf,
konstruktiv mustahkamlash, konservatsiya, muhandislik innovatsiyalari, restavratsiya
texnologiyalari.
Kirish
Bugungi kunda tarixiy yodgorliklarni muhofaza qilish masalasi global miqyosda
muhandislik, konservatsiya va restavratsiya fanlarining kesishgan nuqtasiga aylangan. Bu
yo‘nalishda asosiy e’tibor yodgorliklarning arxitektura yaxlitligini buzmasdan, ularni zilzilaga
chidamli qilish imkoniyatlariga qaratilgan. Shu bois, har bir mamlakat o‘zining iqlimiy, seysmik
va tarixiy sharoitidan kelib chiqqan holda konstruktiv va innovatsion yechimlar ishlab
chiqmoqda. Dunyo muhandislik amaliyotida bu boradagi yondashuvlar xilma-xilligi bilan birga
umumiy tamoyillarga ham asoslanadi: minimal aralashuv, tarixiy ko‘rinishni saqlash va texnik
ishonchlilik. Mazkur tezisda ana shu xalqaro tajribalar tahlil qilinadi va ular asosida tarixiy
obidalarni seysmik mustahkamlashda qo‘llanilayotgan zamonaviy yondashuvlar yoritiladi.
Asosiy qism
Dunyo amaliyoti shuni ko‘rsatmoqdaki, tarixiy yodgorliklarni zilzilabardosh qilishda
yagona yondashuv yo‘q. Har bir obida o‘ziga xos konstruktiv tuzilma, material va tarixiy
kontekstga ega bo‘lib, ularni seysmik mustahkamlash moslashtirilgan uslublarni talab etadi.
Italiya tajribasi
Italiya — dunyodagi eng muhim tarixiy meros obyektlariga ega davlatlardan biri. L’Aquila
(2009) va Amatrice (2016) zilzilalari ko‘plab yodgorliklarga jiddiy zarar yetkazgan. Bu
voqealardan so‘ng muhandislar bazaviy izolyatsiya (base isolation) texnologiyasini keng qo‘llay
boshlashdi. Mazkur texnologiya bino poydevoriga elastomerli qo‘yilmalar joylashtirib, yer
silkinishlarini yodgorlik konstruksiyasiga yetkazmaslikka yordam beradi (Bosiljkov et al.,
2011). Ayniqsa, Rimdagi Santa Maria della Consolazione cherkovida bu texnologiya
muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazilgan.
Yaponiya tajribasi
Yaponiya — zilzilabardosh qurilish bo‘yicha dunyoning yetakchi davlatlaridan biri. U
yerda qadimiy ibodatxonalar yog‘ochdan qurilgan bo‘lib, tabiiy elastiklik xususiyatiga ega.
Zamonaviy seysmik mustahkamlash usullarida bu konstruktiv ustunlikdan foydalanilib, ichki
temir arqonli tutib turuvchi tizimlar bilan mustahkamlash yo‘li tanlanmoqda (Inoue et al.,
2015). Bu usul “ko‘rinmas mustahkamlash” deb ataladi, chunki u bino estetik holatiga ta’sir
qilmaydi.
Turkiya tajribasi
Turkiyada 1999 yilda yuz bergan Marmara zilzilasi mamlakatda tarixiy meros
obyektlarini himoya qilish masalasini keskin ko‘tarib chiqdi. Shundan so‘ng Istanbuldagi tarixiy
masjidlar, hammomlar va saroylarda FRP (Fiber Reinforced Polymer) materiallari orqali ichki
`
82
mustahkamlash ishlari yo‘lga qo‘yildi. FRP yengil, moslashuvchan va yodgorlik tashqi
ko‘rinishini buzmaydi (Akkar et al., 2010). Misol tariqasida, Ayasofya majmuasi konservatsiya
dasturiga kiritilgan.
AQSH va Yevropa tajribasi
Amerika Qo‘shma Shtatlari va Yevropaning ba’zi davlatlarida zamonaviy texnologiyalar,
xususan 3D lazerli skanerlash, BIM (Building Information Modeling) va strukturaviy dinamik
modellashtirish orqali yodgorliklarning zilziladagi xatti-harakati aniq modellashtiriladi (FEMA
P-58, 2018). Bu esa har bir bino uchun individual restavratsiya va mustahkamlash strategiyasi
ishlab chiqilishiga imkon yaratadi.
Xalqaro muvofiqlashtirish va tavsiyalar
UNESCO va ICOMOS tomonidan ishlab chiqilgan xalqaro metodik qo‘llanmalar madaniy
meros ob’ektlarini zilziladan himoya qilishda zararni minimallashtirish va arxitektura
yaxlitligini saqlab qolish tamoyillarini asos qilib oladi. Bu yondashuvlar har bir davlat
tomonidan o‘z me’yoriy hujjatlariga kiritilmoqda.
Xulosa
Zilzilabardoshlik masalasi tarixiy yodgorliklar uchun strategik muhim jihatga
aylanmoqda. Jahon amaliyotida seysmik xavfga qarshi kurashish faqatgina texnik
mustahkamlash bilan cheklanmasdan, balki madaniy merosga hurmat, yodgorliklarning estetik
va konstruktiv xususiyatlarini saqlab qolish orqali amalga oshirilmoqda.
O‘zbekiston kontekstida esa, Samarqand, Buxoro, Toshkent kabi tarixiy shaharlardagi
obidalar ham seysmik xavf ostida. Shu bois, xalqaro tajribani chuqur o‘rganish va milliy
restavratsiya me’yorlariga zamonaviy muhandislik yondashuvlarini integratsiya qilish dolzarb
ahamiyatga ega. Bu nafaqat tarixiy qadriyatlarni saqlab qolish, balki ularni kelajak avlodga
xavfsiz yetkazish kafolati bo‘la oladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bosiljkov, V., et al. (2011). Seismic Retrofitting of Historical Masonry Structures. Springer.
2.
Inoue, K., & Nakamura, H. (2015). “Seismic strengthening of traditional Japanese
buildings.” Journal of Cultural Heritage, Vol. 16(3).
3.
Akkar, S., et al. (2010). Retrofitting Techniques in Turkish Historical Buildings. Middle
East Technical University Press.
4.
FEMA P-58 (2018). Seismic Performance Assessment of Buildings. Federal Emergency
Management Agency.
5.
ICCROM (2020). Conservation Strategies for Earthquake-Prone Cultural Heritage Sites.
Rome.
6.
UNESCO (2021). Guidelines on Structural Conservation in Seismic Zones. Paris.
7.
ICOMOS (2022). Principles for the Preservation of Historic Timber Structures.
International Council on Monuments and Sites.
