`
27
ABDULLA QAHHOR HIKOYALARIDA O‘ZBEK XALQINING MA'NAVIY
QIYOFASI
Musurmonova Guljaxon Sherzod qizi
Hayitmurodova Oʻgʻiloy Hayitmurod qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Boshlang’ich ta’lim yo’nalishi 1 – kurs talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15761776
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Abdulla Qahhor ijodining asosiy mavzularidan biri – o‘zbek xalqining
ma’naviy-ruhiy qiyofasi badiiy tahlil qilinadi. Adib hikoyalaridagi milliy obrazlar, xalqona
dunyoqarash, axloqiy qarashlar, halollik, mehnatsevarlik, sabr-toqat, kulgi va istehzo orqali
berilgan ijtimoiy-tarbiyaviy g‘oyalar ochib beriladi. Qahhor qalamiga mansub bir qator
hikoyalar misolida bu jihatlar tahlil etiladi.
Kalit soʻzlar:
Abdulla Qahhor, o‘zbek hikoyachiligi, xalq obrazlari, milliy ma’naviyat, sabr-
toqat, halollik, mehr-oqibat, istehzo va kulgi, realizm
Abstract
This article analyzes one of the main themes of Abdulla Qahhor's work - the spiritual and
moral image of the Uzbek people. The national images, folk worldview, moral views, honesty,
hard work, patience, social and educational ideas conveyed through laughter and irony in the
writer's stories are revealed. These aspects are analyzed using the example of a number of
stories written by Qahhor.
Keywords:
Abdulla Qahhor, Uzbek storytelling, folk images, national spirituality,
patience, honesty, kindness, irony and laughter, realism
Аннотация
В данной статье анализируется одна из основных тем творчества Абдуллы Каххора
- духовно-нравственный облик узбекского народа. Раскрываются национальные
образы, народное мировоззрение, нравственные воззрения, честность, трудолюбие,
терпение, социальные и воспитательные идеи, переданные через смех и иронию в
рассказах писателя. Эти аспекты анализируются на примере ряда рассказов, написанных
Каххором.
Ключевые слова
: Абдулла Каххор, узбекское сказительство, народные образы,
национальная духовность, терпение, честность, доброта, ирония и смех, реализм.
Kirish
Abdulla Qahhor - 1907-yilning 17-sentyabr sanasida Qoʻqonda temirchi oilasida
dunyoga kelgan. O‘zbek adabiyotining XX asrda porlagan yirik namoyandalaridan biri bo‘lgan
Abdulla Qahhor o‘zining hikoyalari, qissalari va dramaturgik asarlari orqali o‘zbek xalqining
ma’naviy dunyosini, axloqiy idealini badiiy jihatdan chuqur tasvirlab bergan. Adib hikoyalarida
xalqning ichki kechinmalari, turmush tarziga xos illatlar, muammolar va ijobiy sifatlar xalqona
til, yumor va tahlil orqali aks ettiriladi. Qahhor ijodi realizmga asoslangan bo‘lib, unda inson va
uning jamiyatdagi o‘rni chuqur badiiy talqinda yoritiladi. Abdulla Qahhor hikoyalaridagi bosh
g‘oya – xalqni tarbiyalash, uni yaxshi-yomonni ajrata bilishga da’vat qilish, ma’naviy yetuklikka
erishishdir.
Asosiy qism
`
28
Qahhor o‘zbek xalqining kulgi bilan kurashish, muammoni hazil bilan yengib o‘tish
fazilatini mahorat bilan ko‘rsatadi. Ayniqsa, “Sinchalak” hikoyasi xalq og‘zaki ijodining – latifa,
felyeton, qiziqarli rivoyatlar ta’sirida yozilgan bo‘lib, unda bolalarning kattalar olamiga
nisbatan tanqidiy munosabati va zamonaviy jamiyatdagi ikkiyuzlamachilik kabi illatlar yumor
orqali tanqid qilinadi. Bunda xalqning istehzoga boy dunyoqarashi, kuchli kuzatuvchanligi va
kuchli aql-idrok bilan har narsani tahlil qilish qobiliyati namoyon bo‘ladi.
Qahhor ijodida ayollar obraziga alohida o‘rin ajratiladi. Masalan, “Og‘riq tishlar”
hikoyasida ona qahramon og‘ir ijtimoiy va oilaviy sharoitga qaramay, bolalari uchun tinimsiz
mehnat qiladi. Uning sabr-bardoshi, fidoyiligi va mehribonligi orqali o‘zbek ayolining ruhiy
buyukligi ko‘rsatiladi. Bu obrazlar orqali muallif nafaqat jamiyatdagi ayollarning o‘rnini, balki
ularning axloqiy yetukligini, oilani birlashtiruvchi kuch ekanligini targ‘ib qiladi.
Adib hikoyalarida jamiyatdagi illatlarga qarshi asosiy qurol – halollik va poklik sifatida
ko‘rsatiladi. “Qo‘shni” hikoyasida kishilar o‘rtasidagi ishonch, mehr, halol munosabat va
ko‘makdosh bo‘lish fazilatlari ko‘rsatiladi. Bu hikoyada bir kishining qilmishi butun mahallaga
ijobiy yoki salbiy ta’sir qilishi mumkinligi yoritiladi. Abdulla Qahhor ko‘plab hikoyalarida
zamonaviy jamiyatdagi ijtimoiy nohaqlik, mansabparastlik, loqaydlik, riyokorlik kabi salbiy
holatlarni tanqid qiladi. Lekin buni keskin siyosiy pozitsiyada emas, balki oddiy xalq tili, hayotiy
holatlar va yumor orqali beradi. Uning asarlari ma’naviy tarbiya berish vositasi bo‘lib xizmat
qiladi.
Abdulla Qahhor ajoyib asarlari bilan o‘zbek adabiyotini yuksaltirish va jahonga tanitish
borasida alohida xizmat ko‘rsatgan nodir iste’dod sohibidir. Adabiyotimizning hech bir sohasi
yo‘qki, ko‘p qirrali talant egasi bo‘lgan abdulla Qahhorning xizmati singmagan va u o‘z talantini
namoyish qilmagan bo‘lsin. Abdulla Qahhor hikoya va ocherk janrida ham, qissa va
romanchilikda ham, komediya va drama yaratishda ham hammani hayron qoldirdi, bu
janrlarda (xususan, hikoyachilikda) original va etuk badiiy asarlar yaratdi. Abdulla Qahhorning
asarlari yuksak badiiyligi, g‘oyaning aniqligi, chuqur ijtimoiyligi va xalqchilligi bilan
xarakterlanadi. Abdulla Qahhor ijodining bunday fazilatlari adabiy tanqidchilik va
adabiyotshunosligimizda o‘z vaqtida atroflicha ochib berilgan hamda Abdulla Qahhor ijodiga
haqli ravishda yuqori baho berilgan.
XX asr ikkinchi yarmida bizda, ijodkorlar orasida, Cho‘lponning “Kishan kiyma, bo‘yin
egma, Ki sen ham hur tug‘ilg‘onsan!” degan shioriga to‘la amal qilgan yagona jasur siymo
Qahhor edi desam, mubolag‘a bo‘lmaydi. Chunki, buni tasdiqlaydigan o‘nlab, yuzlab misollar
bor. Bunday shijoat, jur’at o‘z vaqtida mamlakatimizdagi ma’naviy, adabiy hayotga qanchalar
ta’sir ko‘rsatgani, o‘nlab ijodiy ziyolilar ko‘zini ochgani, xususan, yosh ijodkorlar ko‘ngliga o‘t
solgani, mustabid tuzum hukmdorlarini esa hushyor torttirgani keng jamoatchilikka ayon.
Qahhor o‘shanday shijoati, haq so‘zi bilan vijdonli, chin iste’dod sohiblarini huddi ohanrabodek
o‘ziga tortardi.
Abdulla Qahhor ijodi o‘zbek xalqining axloqiy idealini, ma’naviy pokligini, sabr-toqatini,
halol mehnatga bo‘lgan e’tiborini, kulgi orqali tarbiya berish an’analarini yuksak badiiy
saviyada aks ettiradi. U o‘zbek adabiyotida xalqning chinakam ruhiy qiyofasini yaratgan
yozuvchilardan biridir. Uning hikoyalari bugun ham dolzarbligini yo‘qotmagan, aksincha, yosh
avlodni ma’naviy kamolotga yetaklashda muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda.
`
29
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qahhor, A. Tanlangan asarlar. 3 jildlik. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va
san’at nashriyoti, 1987.
2.
G‘afurov, B. Abdulla Qahhor ijodida realizm. – Toshkent: Fan, 1991.
3.
Quronov, D. O‘zbek adabiyotshunosligi asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2009
4.
Normurodov, H. O‘zbek hikoyachiligi tarixida Abdulla Qahhor ijodi. – “O‘zbek tili va
adabiyoti” jurnali, 2010.
5.
https://cyberleninka.ru/article/n/hozirgi-o-zbek-adabiyoti-taraqqiyotida-abdulla-
qahhor-ijodining-ta-siri/viewer
6.
www.in-academy.uz
